ngôn từ nghệ thuật trong truyện kiều của nguyễn du

Truyện Kiều của Nguyễn Du mang quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Du, với ngôn từ đặc sắc, một quan niệm thể hiện cách nhìn, cách cảm, hệ thống giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của ông gắn liền vớ

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Từ khi nhân loại được sinh ra đã xuất hiện những loại hình nghệ thuật phong phú như thơ ca, hội họa, điêu khắc, âm nhạc,…Chính những tác phẩm

nghệ thuật đã đưa con người đi từ “chân trời một người đến chân trời của tất cả” Mỗi bài thơ là một cung bậc cảm xúc tạo nên những âm thanh riêng

trong bản nhạc thi ca Mỗi nốt nhạc lại có một cái hay riêng, độ ngân riêng

và cảm xúc cũng thật phong phú Để có được sự lay động ấy, nhà thơ cùng với cảm xúc thiên phú của mình phải trải qua một cuộc lao động miệt mài, gian khổ, vận dụng tài tình, linh hoạt bút pháp, ngôn ngữ,…để tạo nên những thế giới ngôn từ nghệ thuật đặc sắc

Đọc truyện Kiều, người đọc không chỉ thấy số phận người phụ nữ tài hoa, bạc mệnh Thúy Kiều mà còn cảm nhận được những xúc cảm, những nỗi niềm tâm sự của Nguyễn Du gửi trong từng câu chữ truyện Kiều Nguyễn Du đã tập trung, kết tinh, nâng cao ngôn từ nghệ thuật một cách thần kỳ và đặc sắc Ông đã đưa ngôn từ nghệ thuật cổ điển thơ ca Việt Nam cũng như tiếng Việt văn học lên tới một đỉnh cao chưa từng có, trở thành mẫu mực chói lọi cho muôn đời thưởng thức và noi theo Lời văn của Nguyễn Du cổ điển cân đối trang nhã mà vẫn thể hiện được trăm nghìn tâm trạng, cảnh huống,…của nhân vật Truyện Kiều của Nguyễn Du mang quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Du, với ngôn từ đặc sắc, một quan niệm thể hiện cách nhìn, cách cảm, hệ thống giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của ông gắn liền với truyền thống văn hóa dân tộc

Từ những rung cảm mãnh liệt và sự ngưỡng mộ tài năng nghệ thuật của Nguyễn Du và với hy vọng tìm hiểu thấu đáo những yếu tố nghệ thuật

đã làm nên thành công của truyện kiều Chúng tôi mạnh dạn chọn và nghiên

cứu đề tài ngôn từ nghệ thuật trong truyện kiều Nguyễn Du.

Nghiên cứu về ngôn từ nghệ thuật trong truyện Kiều đem lại một cách thưởng thức mới, sâu sắc và hấp dẫn hơn Bởi thông thường câu hay, chữ đắt,…cho ta khả năng thưởng thức tác phẩm toàn diện và lý thú với những cảm nhận mới mẻ hơn

2 Giới thuyết thuật ngữ.

Trong thế giới nghệ thuật, mỗi loại hình nghệ thuật sử dụng một phương tiện biểu đạt riêng Với văn học, ngôn từ là phương tiện đặc thù để nhà văn thể hiện bức tranh đời sống, qua đó truyền đạt thông điệp, tư tưởng của mình đến bạn đọc

Ngôn từ nghệ thuật là một khái niệm chỉ một yếu tố trong các yếu tố hình thức của một tác phẩm Ngôn từ nghệ thuật được xem là yếu tố đầu tiên quan trọng ngôn từ nghệ thuật thực chất là lời nói mang tính nghệ thuật

“Ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên của văn học” Ngôn ngữ trong văn học không

phải là loại ngôn ngữ khô khan, chuẩn mực được sử dụng trong các văn bản hành chính, khoa học, …cũng không phải loại ngôn ngữ thông tục được dùng trong đời sống hằng ngày mà là loại ngôn ngữ đã được chọn lọc, gọt giũa qua sự sáng tạo của các nhà thơ, nhà văn

Theo Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học do Nguyễn Như Ý chủ biên đưa ra quan niệm rằng: “Ngôn từ là sự kết kợp những từ có tổ chức nội tại hoàn chỉnh về đặc điểm từ vựng, ngữ pháp hoặc phong cách”

Trong giáo trình phương pháp luận nghiên cứu văn học do Nguyễn Phong Nam biên soạn, cho rằng: “Xét về bản chất, ngôn từ nghệ thuật là một sự mô phỏng lời nói trong giao tiếp hàng ngày của con người Một sự

mô phỏng có chủ định…”.

Như vậy, ngôn từ nghệ thuật là hệ thống ngôn ngữ đã được tổ chức lại theo quy luật nghệ thuật được dùng trong văn bản văn học Nó chịu sự chi phối của quy luật ngôn ngữ và quy luật loại thể, mặt khác cũng phụ thuộc vào ý đồ, tư tưởng và năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ

Truyện Kiều thuộc thể loại truyện Nôm, có yếu tố tự sự, trữ tình, là tiểu thuyết tâm lý Nguyễn Du sử dụng ngôn từ nghệ thuật một cách tài tình để thể hiện, làm rõ tính cách nhân vật trong truyện Kiều

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài này là đặc sắc ngôn từ nghệ thuật trong truyện Kiều của Nguyễn Du

Phạm vi nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng tác phẩm truyện Kiều, tác giả Huỳnh Văn Tới, NXB Đồng Nai, 2000

4 Lịch sử vấn đề nghiên cứu.

Theo dòng lịch sử tác phẩm văn chương luôn chịu sự thử thách khắc nghiệt của thời gian và nhiều tác phẩm đã rơi vào lãng quên Dường như đi ngược với quy luật ấy, tác giả Nguyễn Du với tác phẩm truyện Kiều lại không ngừng được bàn luận qua các thời kỳ lịch sử Vì vậy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về truyện Kiều và nhân vật Thúy Kiều Với bài tiểu luận này chúng tôi xin điểm qua một số nhận xét tiêu biểu của các nhà nghiên cứu có liên quan đến đề tài như sau:

Mộng Liên Đường từng ca ngợi truyện Kiều như sau: Nguyễn Du viết

truyện Kiều “như có máu rỏ trên đầu ngọn bút, nước mắt thấm ở trên tờ giấy, khiến ai đọc cũng phải thấm thía ngậm ngùi, đau đớn như đứt ruột”.

Đây là một nhận xét rất sâu sắc đã bao trùm được nội dung nghệ thuật độc đáo của truyện Kiều

Đào Nguyên Phổ khen truyện Kiều là “Lời lẽ xinh xắn mà văn hoa, vần điệu tròn trịa mà êm ái, tàii liệu lựa rất rộng, sự tích kể rất thương, lượm lặt

những diễm khúc tình từ ở đời trước, lại góp đên cả phương ngôn, ngạo ngữ của nước nhà, nồng nàn vụn vặt không sót, quê mùa, tao nhã đều thu” Đó

là lý do mà bao đời nay truyện Kiều đi vào lòng người như vậy

Trong Viện văn học sử yếu theo phương pháp biên khảo hiện đại Dương Quảng Hàm cho rằng “Cách dùng điển đích đáng, tự nhiên, khiến cho người học rộng thì thưởng thức được lối văn uẩn súc, mà người thường cũng hiểu được đại ý của câu văn”.

Phạm Thế Ngũ trong “Lịch sử văn học Việt Nam giải ước tân biên”

(1969) nhấn mạnh tài năng của Nguyễn Du về hành văn, tả tình, tả cảnh, đối thoại thuật sự trong truyện Kiều

Phong Tuyết trong bài viết vào tháng 2 năm 1828, nhận xét về truyện

Kiều như sau: “Đem bút mực tả mực tả lên tờ giấy những câu vừa lâm ly vừa ủy mỵ, đốn tỏa, giải thư, vẽ hệt ra một người tài mệnh trong mười mấy năm trời…” Như vậy với tài năng ngôn ngữ điêu luyện Nguyễn Du như

một họa sĩ tài hoa trên trang văn của mình

Năm 1924, trong bài diễn thuyết đọc tại lễ kỷ niệm Nguyễn Du nhân

ngày mất, Phạm Quỳnh đánh giá truyện Kiều là “quốc hoa”, “quốc hồn”,

“quốc túy” của dân tộc và ông khẳng định: “Tiếng truyện Kiều còn, ta còn, nước ta còn có gì mà lo, có gì mà sợ…”.

Hoài Thanh trong cuốn Tác phẩm văn học được giải thưởng Hồ Chí Minh nhận xét: “Về mặt diễn tả nguyến du có sẵn một cái vốn từ ngữ không một nhà văn, nhà thơ nào khác có thể sánh kịp trong lịch sử văn học Việt Nam Không ở đâu, tiếng nói Việt Nam lại dồi dào mà chính xác tinh vi, trong trẻo như ở đây” Đây là nhận xét rất sâu sắc cho đến nay vẫn còn

nguyên giá trị

Xuân Diệu trong công trình nghiên cứu Ba thi hào dân tộc đã chỉ ra được: “Văn truyện Kiều là tinh hoa của văn chương cổ điển kết hợp với tinh

hoa của văn chương bình dân, là rất nâng cao trên cơ sở phổ cập rộng rãi,

là dồi dào là phong phú vô hạn lại rất trong sáng, giản dị, có một số điển tích, một số câu cô đúc, nhưng toàn bộ là rất dễ hiểu”

Tác giả Nguyễn Phong Nam trong Giáo trình tác gia văn học trung đại Việt Nam cho rằng: “Ngôn ngữ truyện Kiều có khả năng mê hoặc mọi người vì vẻ đẹp kỳ lạ của nó Ngôn ngữ trong tác phẩm này được trau chuốt với một kỹ thuật siêu việt (…) ngôn từ ở đây rất uyên bác, rất cách điệu, một

sự cách điệu dựa trên cốt lõi chuẩn mực giao tiếp của lời nói, vì vậy nó tạo cho ta cảm giác thông tục, gần gũi”.

Nguyễn Du cuộc đời và tác phẩm là một công trình nghiên cứu rất đầy

đủ về tác phẩm truyện Kiều Các tác giả cho rằng: “Ngôn ngữ truyện Kiều thường dùng những điệp ngữ nghĩa là dùng một từ mà được nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong cùng một câu hay một đoạn, là một thứ ngôn ngữ có nhiều yếu tố độc đáo, tươi trẻ, đầy sáng tạo, phong phú, muôn màu, muôn vẻ

và trong tính chất nhiều nghĩa của từ, mà mỗi nghĩa mang một phong cách nghệ sĩ của riêng nguyễn Du”.

Trương Tửu với những nhận xét rất sâu sắc trong bài “Văn chương truyện Kiều” có những nhận xét rất xác đáng về ngôn từ trong truyện Kiều:

“Trong toàn thiên chữ nào cũng êm, câu nào cũng thoát, đoạn nào cũng dồi dào ý tứ, tả đến tinh thần, nhời thì nhẹ nhàng mà ý thì bát ngát, càng đọc càng thấy hay càng nghe càng thấy thú, không khi nào chán tai được Thực

là văn chương tuyệt phẩm của nước Nam ta”.

Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong truyện Kiều là công trình

nghiên cứu khá kỹ về ngôn ngữ trong truyện Kiều, tác giả Phan Ngọc chú

trọng đến biện pháp hình thức cân đối “Một biện pháp hết sức quan trọng đem đến cho câu thơ vẻ súc tích, chặt chẽ rất cần thiết cho ngôn ngữ thơ với

tính cách một ngôn ngữ lý tưởng…tránh chất nôm na tẻ nhạt của ca dao” và

từ láy âm “làm cho câu thơ tràn ngập âm hưởng và cảm xúc”.

Trần Đình Sử với Thi pháp truyện Kiều trong đó ông đã đề cập đến thành công của Nguyễn Du về ngôn từ như sau: “Nói Nguyễn Du, nhà nghệ

sĩ ngôn từ chính là nói đến cách ứng xử nghệ thuật của ông đối với ngôn ngữ dân tộc và hiệu quả của nó Đây chính là phương diện đặc biệt có ý nghĩa đối với việc sáng tạo ngôn ngữ trong thi ca…” Ông chú trọng đề cập

đến ngôn từ ý tượng, loại câu đảo trang trong truyện kiều

Khi nghiên cứu về ngôn từ nghệ thuật trong truyện Kiều, mỗi nhà nghiên cứu có một hướng khai thác riêng Xong xét cho cùng thì nghệ thuật đặc sắc làm nên tên tuổi Nguyễn Du trên thi đàn Việt Nam và cả thế giới được tạo nên bởi tài năng sáng tạo với những cách tân độc đáo trong tác phẩm của Nguyễn Du

5 Phương pháp nghiên cứu.

Với đề tài này chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp liệt kê, thống kê

- Phương pháp phân tích, so sánh

- Phương pháp tổng hợp

6 Bố cục.

Ngoài phần mở đầu, phần nội dung, phần kết luận còn có phần mục lục

và danh mục tài liệu tham khảo Trong đó trọng tâm là phần nội dung, gồm hai chương:

Chương I: Danh nhân văn hóa Nguyễn Du và kiệt tác “truyện Kiều”

Chương II: Nguyễn Du – nghệ sĩ ngôn từ tài ba

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: DANH NHÂN VĂN HÓA NGUYỄN DU VÀ KIỆT TÁC

“TRUYỆN KIỀU”.

1.1 Nguyễn Du- thân thế và sự nghiệp.

Nguyễn Du sinh năm 1766, tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên Cha là Nguyễn Nghiễm làm chức tể tướng trong triều Lê, anh trai Nguyễn Khản làm Lại Bộ Thượng Thư Gia đình Nguyễn Du lại có truyền thống văn học, nhiều người viết sách, làm văn

Quê mẹ với những làn điệu dân ca quan họ Bắc Ninh ngọt ngào, sâu lắng; quê cha với những câu hát phường vải nổi tiếng đậm chất trữ tình-Hà Tĩnh ảnh hưởng rất lớn đến sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Du

Nguyễn Du mười tuổi thì mồ côi bố, mười hai tuổi thì mồ côi cả bố lẫn

mẹ, từ đó phải sống phải nhờ vào gia đình người anh cùng cha khác mẹ là Nguyễn Khản Năm 1783, Nguyễn Du 18 tuổi, đi thi hương ở Sơn Nam, đậu tam trường Sau đó, ông sống ở Thái Bình 8 năm Nguyễn Du lớn lên và chứng kiến những thăng trẩm, những dâu bể của thời đại, gia đình: tập đoàn phong kiến Lê- Trịnh sụp đổ, các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tiêp nổ ra, đỉnh cao là khởi nghĩa Tây Sơn

Năm 1796, Nguyễn Du dự định vào Gia Định cộng tác với Chúa Nguyễn, âm mưu bị bại lộ, bị nhà Tây Sơn bắt giam ba tháng

Năm 1801, Nguyễn Ánh hạ thành Huế, qua năm sau 1802 Nguyễn Quang Toản lên ngôi Hoàng đế niên hiệu Gia Long, Nguyễn Du bắt đầu làm quan từ năm đó

Năm 1805, Vua Gia Long vời Nguyễn Du vào Phú Xuân thăng chức Đông Các điện học sĩ, ban tước Du Đức Hầu

Năm 1813, Nguyễn Du được thăng Cần Chánh đại học sĩ, đồng thời được cử làm Chánh sứ sang Tàu Sau khi về nước, năm 1815, ông được thăng Lễ Bộ Hữu Tham Tri

Năm 1820, Minh Mạng lên ngôi, định cử ông đi chánh sứ sang Trung Quốc để cầu phong nhưng chưa kịp đi thì tháng 9 năm đó ông mất tại Huế Nguyễn Du sinh ra và lớn lên giữa những dâu bể của thời đại và những thăng trầm cuộc đời Nhưng cũng chính quê hương, gia đình, thời đại ấy là nguồn tư liệu sống, dạt dào cảm xúc như là gió nâng cánh diều văn chương nghệ thuật của ông lên đến đỉnh cao, mãi mãi lấp lánh trên thi đàn nhân loại

Về sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Du, thành công trên hai thể loại chữ

Nôm và chữ Hán Ngoài “truyện Kiều” nổi tiếng được xem là tập đại thành

của văn học cổ Việt Nam, những tác phẩm viết bằng chữ Nôm của ông còn

có “Văn chiêu hồn”, “Bài văn tế sống hai cô gái Trường Lưu” và “Thác lời trai phường nón” Những sáng tác bằng chữ Hán của ông gồm ba tập thơ:

“Thanh Hiên thi tập”, “Nam trung tạp ngâm” và “Bắc hành tạp lục”.

Nguyễn Du là nhà thơ lớn của dân tộc, là tập đại thành của văn học phong kiến, là người kế thừa một cách sáng tạo truyền thống tốt đẹp của văn học dân tộc và nâng truyền thống ấy lên một đỉnh cao chói lọi

1.2 Vị trí của truyện Kiều trong lịch sử văn học Việt Nam.

Kiệt tác truyện Kiều của Nguyễn Du nguyên tên là đoạn trường tân

thanh nghĩa là “Tiếng kêu mới đứt ruột”, là tác phẩm có vị trí đặc biệt trong

lịch sử văn học dân tộc

Truyện kiều là một tác phẩm xuất sắc của Nguyễn Du được viết dựa theo tác phẩm cổ của Trung Quốc có tên là Kim Vân Kiều Truyện Cái tài

của Nguyễn Du là đã chuyển tác phẩm của Trung Hoa sang tác phẩm Việt Nam rất phù hợp với truyền thống tâm lý và thẩm mỹ dân tộc Bởi vậy

truyện Kiều mang giá trị hiện thực sâu sắc “trong tác phẩm của mình nhiều lần Nguyễn Du có ý thức tuyên bố những điều mình viết ra là sở hiến, những điều ngã sa, những điều trông thấy” Có thể nói rằng, qua truyện Kiều,

Nguyễn Du là người đầu tiên phác ra một bức tranh phong kiến toàn diện Truyện kiều là tác phẩm đạt đỉnh điểm sự hoàn thiện của truyện Nôm Việt Nam ở nhiều phương diện Đặc biệt, phương diện kỹ thuật: thi pháp nhân vật, thi pháp kết cấu, ngôn từ nghệ thuật,…

Truyện Kiều có giá trị cao cả về phương diện nghệ thuật lẫn nội dung tư tưởng, ý nghĩa xã hội Truyện Kiều xưa nay được xem là một hiện tượng văn hóa đặc biệt: Văn phong trong Truyện Kiều được coi là một thứ văn phong mẫu mực, có giá trị khuôn thước cho các thế hệ nhà văn hậu bối noi theo Đây là nguồn cảm hứng, nguồn văn liệu cho hàng loạt nhà văn khai thác, tìm cảm hứng, đề vịnh, xướng họa, mô phỏng sáng tác Truyện Kiều được sử dụng trong cuộc sống của người Việt Nam như là một thứ siêu ngôn ngữ, một thứ phương tiện giao tiếp rất phổ biến rất hiệu quả

Ngôn ngữ truyện Kiều có khả năng mê hoặc mọi người vì vẻ đẹp kỳ

lạ của nó Ngôn ngữ trong tác phẩm này được trau chuốt với một kỹ thuật siêu việt, đến độ không còn nhận ra sự gia công của nhà văn Nguyễn Du

đã thể hiện tấc lòng xót thương đồng cảm với “tiếng thét đau khổ” đòi quyền sống, quyền hạnh phúc cho người phụ nữ Từng câu, từng chữ vang lên tiếng hỏi đời, hỏi người, khao khát một giọt nước mắt chia sẻ nhỏ nhoi ấm áp …dường như nỗi đau buồn tìm được sự đồng vọng, cảm thông trong lòng người

Chương II: NGUYỄN DU – NGHỆ SĨ NGÔN TỪ TÀI HOA.

2.1 Cách dùng hư từ, chữ “lỏng”.

Hư từ là những từ đóng vai trò tổ chức, liên kết lời nói như liên từ, giới

từ, ngữ khí từ “Hư từ” trong Tiếng Việt được hiểu là những từ không mang

ý nghĩa từ vựng, không độc lập tạo thành câu mà chỉ làm thành tố phụ trong cụm từ hoặc liên kết tạo nên cụm từ mới

Đến với nghệ thuật sử dụng hư từ của thi hào Nguyễn Du ta có thể thấy được tài điều khiển, chế tác ngôn ngữ của ông một cách tài tình khiến cho ngôn ngữ thơ ông đạt đến đỉnh cao nghệ thuật từ những chất liệu đơn giản nhất

Nguyễn Du có tài sử dụng các hư từ như các liên từ trong các câu phức

hợp, chẳng hạn từ “mà”, để chỉ mối quan hệ vừa là nhân quả vừa là mâu

thuẫn,vừa là sự thừa tiếp về thời gian, vừa giữ vai trò nhịp điệu câu thơ Đồng thời, tạo cho ý thơ có tính chất đay nghiến,…mỗi chữ lại không có nghĩa xác định, vô định, phấp phỏng Đó cũng là nỗi lòng của thúy kiều vào tương lai có gì đó mơ hồ, một hy vọng mong manh không có cơ sở:

Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.

Có tài mà cậy chi tài

Mai sau dù có bao giờ.

Cách dùng hư từ, các từ ngữ “lỏng” biểu thị thái độ, tình cảm của tác giả Chữ lỏng được Nguyễn Du dùng với tính chất đưa đẩy, bề ngoài có vẻ

khen “khéo là” nhưng thực chất là lời giễu cợt, chua chát:

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Và đặc biệt, là các chữ : bao, bấy được dùng một cách độc chiếc trong:

“Quản bao tháng đợi năm chờ”.