thực và ảo trong tác phẩm châu chấu đỏ của mạc ngôn

Với mục đích sẽ đi sâu tìm hiểu và phân biệt nhữngmảng màu cuộc sống hiện thực và hư ảo thông qua một tác phẩm tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc - Châu chấu đỏ, để có thể làm bật lên được

PHẦN MỜ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nền Văn học Trung Quốc từ cách đây mấy ngàn năm đã mang trong mình mộttầm vóc lớn lao và nổi bật hơn so với những nền văn học khác trên thế giới Thậm chíđến thời kỳ hưng thịnh của tiểu thuyết hiện đại Bởi không ai có thể phủ nhận được sứcảnh hưởng của tiểu thuyết Trung Hoa trong thế giới những tác phẩm văn học hiện đại

Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh, sựviệc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sống con người,thông qua các phương thức trần thuật, kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi Tiểu thuyết

có khả năng phản ánh toàn vẹn hiện thực, nhưng nó cũng có thể làm cho hiện thực trởthành phi hiện thực, thoát xa cái vỏ bọc của thực tế để đến với những giá trị nghệ thuật

hư ảo Chính vì thế mà giá trị hiện thực và giá trị kỳ ảo của một tác phẩm văn chươngbao giờ cũng nằm trong mối quan hệ gắn kết với nhau không thể tách rời như hai mặtcủa một tờ giấy

Thế nên, trong phạm vi của bài viết “Thực và ảo trong tiểu thuyết Châu chấu đỏ

của Mạc Ngôn”, tôi xin đề cập đến cách tiếp cận của riêng cá nhân tôi đối với việc phântích và tìm hiểu sâu nhất những khía cạnh thuộc về giá trị hiện thực và giá trị kỳ ảo màkhả năng tôi có thể thực hiện được Với mục đích sẽ đi sâu tìm hiểu và phân biệt nhữngmảng màu cuộc sống hiện thực và hư ảo thông qua một tác phẩm tiểu thuyết hiện đại

Trung Quốc - Châu chấu đỏ, để có thể làm bật lên được phần nào mối quan hệ thống

nhất không tách rời giữa hai yếu tố này trong việc tạo nên chiều sâu giá trị cho một tácphẩm văn học

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Châu chấu đỏ, Cao lương đỏ và Củ cải đỏ trong suốt là ba tác phẩm tạo nên hiện

tượng Mạc Ngôn mà giới nghiên cứu thường gọi là Mạc Ngôn Tam hồng Đây hầu hết

là những tác phẩm mới, đặc biệt là Châu chấu đỏ Chính vì thế mà có rất ít những bài

viết liên quan đến tác phẩm này, cũng như nghiên cứu về vấn đề thực và ảo trong tácphẩm.

Với khả năng hạn hẹp của mình, có lẽ tôi xin mạn phép được làm người mởđường ít kinh nghiệm cho quá trình nghiên cứu đầu tiên về hai yếu tố hiện thực và kỳ ảo

trong tác phẩm Châu chấu đỏ để có thể hiểu được một trong những tác phẩm được gọi

là Tam hồng

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Với đề tài “Thực và ảo trong tiểu thuyết Châu chấu đỏ của Mạc Ngôn” thì đối

tượng nghiên cứu của tôi là những chi tiết, hình ảnh liên quan đến hai yếu tố này trong

tác phẩm Châu chấu đỏ.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài này là toàn bộ nội dung cũng như những đặc sắc

nghệ thuật của tiểu thuyết Châu chấu đỏ Từ đó để rút ra một cái nhìn toàn diện hơn về

phong cách văn chương độc đáo của Mạc Ngôn

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này phương pháp chủ yếu là: thống kê, phân loại, phân tích – tổng hợp,bình giảng và đánh giá cái hay, cái đẹp cũng như những bối cảnh đan xen giữa thực tế

và tưởng tượng của bức tranh xã hội thu nhỏ trong tác phẩm Từ đó nhằm giúp ngườiđọc hiểu rõ hơn về vấn đề mà đề tài đặt ra

+ Phương pháp nghiên cứu

+ Bố cục

2 Phần nội dung

Trong phần nội dung có 3 chương:

Chương 1 Thế giới hiện thực trong tác phẩm Châu chấu đỏ

1.1: Không gian và thời gian hiện thực

1.1.1 Không gian - thời gian hiện thực ở Thành phố

1.1.2 Không gian - thời gian hiện thực ở miền quê Cao Mật

1.2 Nhân vật hiện thực

Chương 2 Thế giới kỳ ảo trong tác phẩm Châu chấu đỏ

2.1 Không gian và thời gian kỳ ảo

2.1.1 Không gian - thời gian kỳ ảo ở Thành phố

2.1.2 Không gian - thời gian kỳ ảo ở miền quê Cao Mật

2.2 Nhân vật kỳ ảo

Chương 3 Bút pháp nghệ thuật kép và chiều sâu giá trị của tác phẩm

3.1 Mối quan hệ giữa yếu tố hiện thực và kỳ ảo

3.2 Giá trị nhân sinh và giá trị văn hóa, lịch sử

3 Phần kết luận

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 Thế giới hiện thực trong tác phẩm Châu chấu đỏ

Tác phẩm Châu chấu đỏ là một câu chuyện đầy kỳ lạ và táo bạo mang phong

cách viết vô cùng dữ dội của Mạc Ngôn qua bút pháp trần thuật đậm đà Ở đó, nhữngvấn đề của hiện thực hiện lên thật đến trần trụi về bản chất của con người, những dụcvọng, đố kị… đôi khi vượt ra khỏi tầm kiểm soát của chính bản thân họ

Đó là một thế giới thu nhỏ của xã hội Trung Quốc đang trong giai đoạn chuyểnmình với nhiều thói xấu hoành hành nơi cuộc sống phồn hoa đô hội, và đi cùng với nó

là những hủ tục, sự đói nghèo làm xơ xác những miền quê xa xôi hẻo lánh Và khi conngười ta bị dồn vào bế tắc, thì họ lại tự tìm cách giải thoát cho chính mình, mà đôi khichính họ cũng không nhận thức được rằng mình lại vướng vào những thói xấu của xãhội đương thời

Thế giới hiện thực của Châu chấu đỏ là thế giới mà Mạc Ngôn đã lấy hình ảnh từ

vùng đất Cao Mật - quê hương ông vào trong tác phẩm Trong đó, Cao Mật là hình ảnh

do ông tưởng tượng ra trên cơ sở những trải nghiệm thực tế của tuổi thơ, ông biến nóthành một Trung Quốc thu nhỏ, rồi đồng hoá niềm vui nỗi buồn của người dân Cao Mậtvới những niềm vui nỗi buồn, những vấn đề thường thấy của nhân loại

1.1 Không gian - thời gian hiện thực

Không gian và thời gian hiện thực trong Châu chấu đỏ được tái hiện thông qua

hành trình trải nghiệm và hồi tưởng của nhân vật Can Ba, là không gian trần thuật, thờigian trần thuật qua những câu chuyện mà nhân vật chính đã trải qua và chứng kiền từquá khứ của hơn năm mươi năm trước đến hiện tại

Trong tác phẩm, ta nhận ra có hai bối cảnh hiện lên một cách nổi bật và rõ nétxuyên suốt những câu chuyện, những chi tiết thấm đẫm hiện thực, đó là: Câu chuyện ởThành Phố và Câu chuyện ở miền quê Cao Mật

1.1.1 Không gian hiện thực ở Thành phố

Không gian mở đầu tác phẩm là khung cảnh của một buổi sáng ngày thứ hai, đó

là một buổi sớm mai trong lành và rất yên tĩnh Với hình ảnh mặt trời vẫn còn đanglưng chừng, không khí rậm rịt khô quánh, và xung quanh cỏ dại mọc um tùm Và thời

gian ở đây là khoảng thời gian của “Cuối xuân đầu hạ”.Trong cùng một khoảng không

gian, thời gian đó, khi nhân vật Can Ba đạp chân lên những nền cỏ có sức sống bền bỉcòn đẫm hơi sương thì điều đầu tiên anh nhớ đến là cái bạt tai của một người đàn bà Và

thời gian được hồi tưởng lại là “Cuối đông, đầu xuân”.

Ngay từ đoạn mở đầu đã xuất hiện ngay một hình ảnh nghịch lý như thế Trướcmột không gian trong trẻo đến như vậy mà nhân vật lại nghĩ đến một quá khứ kém phầntốt đẹp Có hay chăng ngay từ khúc dạo đầu, Mạc Ngôn đã đẩy chúng ta đến ngay với ý

đồ mà ông đã đặt ra khi viết nên tác phẩm Đó là cái phi lý, cái vô nghĩa, suy đồi đượcche đậy đằng sau những cái tốt đẹp của cuộc sống, là bút pháp pha trộn giữa cái xấu vàcái tốt, cái thuộc về bản ngã và những giá trị sống đích thực

Đến với thế giới hiện thực trong tác phẩm, có lẽ điều đầu tiên mà chúng ta quantâm đến ngay khi đọc chương mở đầu là môtip gặp gỡ nằm trong không gian và thờigian gợi dẫn mà Mạc Ngôn đã xây dựng nên Motip gặp gỡ hầu như là yếu tố thắt nútcủa bất cứ cốt truyện nào Gặp gỡ có thể là bất ngờ hay do sắp đặt, mong muốn haykhông mong muốn Chính vì đây là motip mang đậm giá trị cảm xúc, thế nên khi nóhiện lên trong tác phẩm thì toàn bộ những yếu tố mang tính hiện thực ở Thành phố đã

được hé mở dần từ khi nhân vật Can Ba tự đưa ra cho mình câu hỏi “Tôi nghĩ mãi mà không hiểu lý do vì sao mình bị đánh” Có thể nói, chi tiết cái bạt tai của một người phụ

nữ mặc váy đen giành cho Can Ba là một kết cục chưa rõ nguyên nhân, để từ đó, kếtcục này lại trở thành nguyên nhân gợi dẫn người đọc đến quá trình đi tìm sự khơi màocủa sự việc Và thậm chí, chi tiết này còn dẫn đến sự khơi nguồn cho dòng hồi tưởng vềnhững sự việc khác trong suốt chiều dài tác phẩm

Không gian trần thuật mang tính gợi dẫn và thời gian hồi tưởng đã đưa chúng tađến với một thực tại trần trụi Đó là câu chuyện của những con người sống ở chốn phồnhoa đô thị, những tưởng rằng vô cùng mực thước, cao quý và đường hoàng thì dưới bútpháp Nghệ thuật khắc họa hiện thực vô cùng sắc sảo của Mạc Ngôn, những tấm mạngche đó như được lột tả và phơi bày ra một bộ mặt xấu xí không kém phần thô bỉ

Đó là khung cảnh của một không gian tuyệt đẹp hiện lên trên con đường hướng

về phía nhà hàng Thái Bình Dương, là thời gian vào một buổi chiều, khi nhân vật Can

Ba đã cảm nhận một cách tinh tế những sắc thái tuyệt đẹp của thiên nhiên, đã đem đến

cho anh một thứ tình cảm kỳ lạ và thoải mái: “Trên những cành non mơn man là những đóa hoa vàng đung đưa, không gian thoang thoảng một mùi thơm dịu nhẹ Bên ngoài bức tường, trên vỉa hè, cuộc sống đầy màu sắc đang phô trương những nét quyến rũ của nó” Nhưng trước một khung cảnh tuyệt đẹp tràn đầy cảm xúc như vậy, thì cái thực

tại có phần phũ phàng đã xuất hiện, và nó phần nào khiến Can Ba cảm thấy cảm xúc đã

bị trôi tuột đi tự lúc nào, “Tôi đã kịp nhận ra một vị giáo sư quen biết đang ôm chiếc eo thon thả của một cô sinh viên cũng khá quen biết đi thong thả dưới vòm lá xanh um trên đường Đầu tóc của giáo sư bạc phơ, còn cô sinh viên trông chẳng khác nào một đóa hồng đang chúm chím hé mở”.

Ở một chi tiết khác, không gian và thời gian gặp gỡ giữa Can Ba và người đànông trông coi những lồng chim họa mi cũng là một trong những chi tiết mang tính chấtgợi dẫn rất cao Bởi người đàn ông này là đồng hương của anh, và từ đó, Can Ba nhớđến miền quê Cao Mật yêu dấu của mình trong quá khứ khi nghe thấy những tiếng đế

giày vang lên lộp cộp trên mặt đường: “Tôi cũng biết là mấy chục năm, có thể là mấy trăm năm trước, móng sắt của la của ngựa cũng đã từng gõ những tiếng khô khốc như thế trên con đường quan đạo lát đá xanh ở phố huyện Cao Mật quê hương tôi Tôi đã say đắm với nhạc điệu tuyệt vời của móng sắt nện xuống mặt đường lát đá lâu lắm rồi… Nó chui vào tai rồi chạy thẳng vào tim tôi.”

Hiện thực ở Thành phố còn là những khoảng thời gian của đêm tối, ban ngày,chiều muộn… với những mảng không gian đầy tính dục của câu chuyện ngoại tình giữa

vị giáo sư già và những người đàn bà; là cái chết của người phụ nữ mặc váy sa đen; là

“những tiếng chóp chép tàn khốc từ những nụ hôn phát ra như bủa vây lấy ánh đèn đường tối tăm dâm đãng”…

Có lẽ đối với Mạc Ngôn, sự suy thoái, những bon chen và vô ngã của cuộc sốngnhững con người Thành thị đều xuất phát từ cái mà người ta gọi là “Nhàn cư vi bấtthiện”, đó là sướng quá hóa hỏng, sinh ra những thói xấu, những việc làm đi ngược lạivới chuẩn mực, với đạo đức mà ngay cả chính bản thân họ dù biết nhưng cũng chẳngthèm quan tâm đến

1.1.2: Không gian và thời gian hiện thực ở Miền quê Cao Mật

Bức tranh hiện thực ở Cao Mật là một chuỗi những câu chuyện khác, với hàngloạt những không gian và thời gian thực tại và quá khứ đan xen lẫn nhau Là không gian

và thời gian của buổi sáng ở hiện tại rồi bất ngờ chuyển đến thời gian và không gianbuổi chiều trong quá khứ Không gian của nạn châu chấu với thời gian là hơn năm mươinăm trước, và hơn năm mươi năm sau, vẫn lại là không gian đó, bầu trời và mặt đất chichít đầy những con côn trùng Tất cả hiện lên trong một không gian bao quát xuyên suốtchuyến hành trình hồi tưởng về thăm quê của nhân vật chính - Can Ba Và thời gian đanxen giữa hiện tại với thời gian hồi tưởng về những câu chuyện đã xảy ra trong quá khứ

Trong quá khứ, ở vùng Cao Mật quê hương của Can Ba, năm mươi năm trước đãgặp phải nạn châu chấu tràn qua một lần phá hoại tất cả những thành quả mà con người

đã gây dựng nên

Và giờ đây, trong thời điểm đất nước đổi mới trở nên hiện đại hơn, thì nhữngngười dân nghèo khó của chính quê hương anh lại phải đối mặt với thảm họa đó một lầnnữa Nạn châu chấu đỏ!

Xuyên suốt bức tranh về miền quê Cao Mật vẫn là không gian trần thuật, gợi dẫn

và thời gian xuyên suốt theo dòng hồi tưởng, được phân bổ theo kiểu môtip con đường.

Đây là motip chạy quanh nhiều tuyến cốt truyện, gắn bó thế giới vào một khối, là thứđược Mạc Ngôn sử dụng cho bút pháp xây dựng những cốt truyện lồng ghép đan xen

giữa chuyện này với chuyện khác tưởng chừng như rất khó hiểu nhưng lại logic đến bấtngờ

Mở đầu là không gian ngoài đồng ruộng, hay nói rộng hơn là không gian củathiên nhiên và thời gian của quá khứ dường như là không - thời gian luôn thường đượcnhắc đến nhiều nhất Chúng ta bắt gặp ngày một khoảng không gian thiên nhiên tiêu

điều, có phần xơ xác hẳn, đó là “Cỏ dại lau lách đứng im lìm, khô cháy vàng ruộm, thi thoảng mới có một vài mầm xanh nấp mình kín đáo dưới màu vàng cháy” Chính những

điều này đã phần nào hé mở dần một khung cảnh xác xơ và hoang tàn của quê hươngcủa Can Ba trong nạn Châu chấu tràn đồng Bởi xuyên suốt tác phẩm, bao trùm lênnhững bức tranh xô bồ của thực tại đang diễn ra ở tại Cao Mật là dịch nạn châu chấuhoành hành, với những chi tiết được miêu tả đan xen, lồng ghép giữa quá khứ và hiệntại

+ Trong quá khứ, đồng ruộng mênh mông gắn liền với hình ảnh của những con

châu chấu trồi lên từ mặt đất, “Mặt đất được phủ một lớp váng muỗi lẫn phèn mỏng, khô khốc và trắng xóa Đột nhiên, trước mặt ông Tứ, một lớp váng trắng từ từ được nâng lên Ông Tứ nheo nheo mắt nhìn, lớp váng trắng tiếp tục nhô cao lên, không phải một mà là nhiều, rất nhiều, Và chung quanh ông, những đụn có hình một bãi phân bò màu đỏ sậm từ từ nhô cao, những mảng váng màu trắng lúc này như những chiếc mũ

úp lên bãi phân bò ấy”… “cái vật có hình thù như bãi phân bò kia chính là hàng ngàn, hàng vạn những con châu chấu đỏ bầm chỉ nhỏ bằng khoảng con ruồi”.

Đó là sự bắt đầu của một nạn dịch bệnh mùa màng, nhưng qua ngòi bút miêu tả

vô cùng chi tiết và sắc bén của Mạc Ngôn thì sự bắt đầu ấy bỗng trở nên kỳ dị hơn bao

giờ hết, bởi mở ra ngay trước mắt là “Những đụn châu chấu nở toác ra và vạn vạn con châu chấu bắt đầu văng đi khắp nơi”, và còn kỳ dị đến độ khiến người ta cảm thấy hãi

khi Mạc Ngôn miêu tả hình ảnh ông Tứ đưa tay xoa gương mặt bị châu chấu bám đầy

“Con châu chấu non rất mềm, tay ông vừa chạm vào là chúng đã nát ra nên mặt ông nhầy nhụa, đưa tay về trước mắt đề nhìn, cả một bàn tay đầy xác châu chấu” Một loạt

nhưng chi tiết miêu tả về sự xuất hiện dày đặc của châu chấu ở khắp mọi nơi, từ trên

đất, trên cỏ, trên thân người, thân lừa… dường như chúng đông đến nỗi mặt đất và sinhvật đều không đủ chỗ cho chúng đậu, và thế là chúng nhảy từ chỗ này sang chỗ khác,bám víu vào bất cứ thứ gì còn trống.

Châu chấu tràn ra khắp đồng ruộng, tàn phá mùa màng “Trên cánh đồng trọc, những làn sóng châu chấu đang di động, hết đợt nó đến đợt kia ùn ùn đổ về phía bờ đê Châu chấu không phải nhảy mà đang chảy, giống hệt những con sóng táp vào bờ Ào! Ào! Ào! Mẹ ơi! Ào! Lại một đợt sóng nữa, nghìn nghìn vạn vạn con nối tiếp nghìn nghìn vạn vạn con” Chúng vượt sông để tránh cơn mưa axit tàn phá thổ nhưỡng “Mấy chục con rồng châu chấu đồng thời lao xuống dòng sông khiến nước bọt văng lên tung tóe, trên mặt nước xa gần đều vang tiếng nước vỡ rì rào”, chúng lăn trên triền đê “Mấy chục con rồng châu chấu phềnh to lên rồi vỡ bung ra, lao thẳng về phía bắc con đê với một khí thế không có gì ngăn cản nổi”,

rồi ba ngày sau, “châu chấu từ bờ bắc đã quay lại”.

Trên cánh đồng còn là hình ảnh của quân đội, với nhiệm vụ đi diệt trừ châu chấu

“Mặc trang phục màu lam, chân quần xà cáp, thắt lưng da, tra răng vàng, miệng ngậm thuốc là quấn… những ngón tay có đeo nhẫn” Là hình ảnh của bà Tứ trên lưng con lừa

già sau khi bị ông Tứ đuổi đi Và còn là nơi xảy ra cuộc chiến giữa người thợ hàn và

những binh lính trong quân đội “với những viên đạn bay xung quanh ông như châu chấu”.

Đó là không gian dưới mặt đất, còn trên không trung, sự tiêu điều, hỗn độn ấy

của thiên nhiên còn được miêu tả đậm nét hơn nữa khi những hình ảnh của “Những chú chim trắng như tuyết quần đảo trên không trung như những mảnh vải nhung trắng chấp chới trong gió” Là bầu trời chi chít những con rồng châu chấu đỏ quạch, với những luồng gió âm u, với “một ánh chớp nhoáng nhoáng đỏ quạch lóe lên giữa các tầng mây”…

+ Trong hiện tại, khi nạn Châu chấu lại xuất hiện và một lần nữa đe dọa đến cuộcsống của những con người nông thôn khốn khó

Trước tiên là không gian dưới mặt đất Đó là hình ảnh xuất hiện trở lại sau hơn

năm mươi năm của những con châu chấu với “mỗi mét vuông hiện nay đã có từ

150-200 con” Là cảnh Châu chấu hoành hành tàn phá mùa màng, tràn ra đồng ruộng

“Giống như đậu vãi, vô số những con có màu vàng đất, lớn có nhỏ có đang chen chúc

bò khắp nơi trên đồng cỏ, trên các ruộng hoa màu” Là những đoàn thực tế đi khảo sát

và nghiên cứu về vấn nạn châu chấu mà chẳng làm nên trò trống gì, như vị giáo sư đánhrắm, như những con người trẻ đẹp với những mắt kính che hơn phân nửa gương mặt

Châu chấu nhiều đến nỗi “chân họ đạp lên châu chấu, gậy trong tay họ vung lên đập vào chấu chấu” Châu chấu bao phủ trên mặt đất và khiến cho mặt đất không còn màu

xanh nữa!

Và trên trời, lại vẫn là một bầu trời của châu chấu Châu chấu bay che khuất cảbầu trời với hàng ngàn, hàng vạn sinh thể bé nhỏ đan thành một cái lưới màu đỏ sậmchụp lấy không trung

Trong không gian của thiên nhiên và đồng ruộng, ta nhận thấy có một chi tiết cótần số xuất hiện rất nhiều lần, đó là con đường quan, trên đê Đó là con đường đã nốiliền quá khứ với hiện tại khi dòng hồi tưởng của Can Ba hiện lên, là con đường mà tại

đó, nhân vật Can Ba đã chứng kiến những gì đang xảy ra khi anh quay lại thăm quê vànhững gì đã xảy ra khi anh còn là một đứa trẻ Là hình ảnh của bà Tứ như một Đức phậtsống trên lưng con lừa; là cuộc đọ súng nổ ra; là nơi chứng kiến được hình ảnh củanhững đội quân diệt châu chấu trong quá khứ và những nhà nghiên cứu châu chấu ởhiện tại

Mạc ngôn viết về quá khứ, nhưng qua bút pháp của ông, quá khứ cũng hiện lênsinh động và đầy bất ngờ như đang ở thực tại vậy Xuyên suốt tác phẩm, chúng ta nhận

ra một không gian đa sắc luôn xoay chuyển không ngừng, đó là những gam màu đỏ úacủa bầu trời đầy châu chấu, những con châu chấu đỏ sậm, vàng, xanh… Màu xanh héoquắt, vàng mạt xác xơ của đồng ruộng; màu tím, màu đỏ sậm, đỏ quạch, trắng rồi lạisáng vàng của mặt trời; màu đỏ sậm của váy; đỏ tươi của chiếc quần lót thêu ren… Tất

cả thế giới màu sắc đó hiện lên như một thực tế bị pha trộn bởi nhiều gam màu của cuộc

sống, có nhiều cái xấu xen lẫn với rất ít cái tốt đẹp, những nét đẹp xưa cũ của văn hóatruyền thống chìm sâu trong những thói hư tật xấu của xã hội đương thời.

Không gian trong tác phẩm không chỉ là không gian của thiên nhiên ngoài đồngruộng mà còn là không gian của cuộc sống của con người, hiện lên qua sự gặp gỡ của

nhân vật chính Can Ba với những người họ hàng, là ông Tứ - một thầy lang, “bây giờ

đã ngót nghét chín mươi mà trông vẫn khỏe mạnh”; là ông Cửu - anh trai của ông Tứ;

là Thím Lục, cô Thất… Và song song với nó là thời gian không còn là thời gian củahiện thực nữa mà là thời gian của tâm trạng, là ngưỡng cửa, là ranh giới của sự nhậnthức, cái mà con người bước qua để tiến tới hay thụt lùi

Cuộc sống trần tục của con người ở Cao Mật nổi lên với những chi tiết thấm đẫm

hiện thực vừa nghịch lý, vừa chua cay “Hai anh em, ông tứ và ông Cửu khi ăn cơm, một tay dùng đũa gắp thức ăn, một tay thủ sẵn trong cò súng”; việc tháo gỡ bức tranh treo tường khiến tranh bị rách, thế mà “Mọi người lại cười ầm lên, cô Thất thì cười đến

độ đánh rắm Lại cười!”… đã lột tả được cái thực tại nửa thật nữa đùa, nửa hài hước

nửa châm biếm, nửa phê phán nửa xót xa ngay chính tại nơi mà con người đã dần đánhmất những giá trị của bản thân họ

Và trong thời điểm quá khứ, trong hoàn cảnh khó khăn khi nạn châu chấu tràn vềthì dường như chính con người cũng không thể sống tốt, sống thật lòng với nhau.Nguyên nhân chính yếu ở đây tất nhiên không xuất phát từ cái sự sướng quá hóa hỏngnhư người thành phố mà cái chính là do quan niệm và hủ tục Những người vợ, ngườichồng dù không yêu thương nhau nữa, thậm chí là căm ghét nhau nhưng vẫn cắn răngcùng sống chung dưới một mái nhà như bà Tứ, ông Cửu bà Cửu, để rồi người chồng thìthường thường say xỉn và người vợ thì trong những điều kiện thuận tiện sẵn sàng đổ lênđầu tất cả những gì bức bực bội chất chứa

Cao Mật trong tác phẩm qua ngòi bút của Mạc Ngôn còn là một không gian cuộcsống mang đậm tính dục: Bà Tứ ăn nằm với ông Cửu, rồi ngoại tình với gã thợ hàn, ông

Tứ thì lại đem lòng yêu thương đầy dục vọng người đàn bà ở Lưu Sa Khẩu; Tình yêungang trái của cặp trai gái cùng dòng họ, hay là của người đàn ông trong làng với một

con lừa cái; Hay đó là những tên lính trong quân đội tưởng chừng như rất uy nghiêm và

kỷ luật lại có một đạo đức suy đồi, buông những hành động nhục mạ một người phụ nữ

“Họ vươn tay ra sờ lên mặt, có người còn sờ cả vú bà Tứ”.

Và hình như bao trùm lên tất cả những chi tiết hiện thực trần trụi lại chính lànhững quan niệm cũ vẫn còn tồn tại trong xã hội nông thôn Đó là những hủ tục: bóchân, thiêu sống người… là nhưng tín ngưỡng thờ phụng đầy mê tín, họ tin vào nhữngviệc kỳ bí, quái dị, xây đền thờ Thần Trùng, cúng bái, làm lễ tế để mong tránh được nạndiệt vong đang kề cận để bảo vệ sự sống… Và cao hơn cả là những quan niệm xa xưa,

đã ruồng rẫy những người phụ nữ bị chồng bỏ như bà Tứ, bởi việc con gái đi lấy chống

và bị ly dị trở thành một nỗi sỉ nhục lớn cho dòng họ, cho cha mẹ Vì thế mà giá trị củacon người càng trở nên bé mọn và tủi nhục hơn bao giờ hết

Không gian hiện thực trong tác phẩm hầu như được gợi mở mà không theo mộttrật tự đi từ mở đầu đến kết thúc Dường như đó đều là những hành trình đi ngược lạiquá khứ, từ gợi dẫn đến tình tiết rồi lại đến nguyên nhân; kết quả của câu chuyện này làtình tiết của câu chuyện khác… lại khiến người đọc cảm thấy những chi tiết đó lại logic

và cuốn hút đến kỳ lạ Cứ thế các không gian lồng ghép vào nhau, tưởng chừng như hỗnđộn, lộn xộn, với những chương, thậm chí là những đoạn chuyển cảnh liên tục từ quákhứ rồi đến hiện tại, từ câu chuyện thiêu sống một đôi nhân tình đến việc phát hiện racánh đồng châu chấu… thế nhưng tác phẩmvới sự tuần hoàn từ quá khứ với nạn châuchấu đỏ và hơn năm mươi năm sau cũng là nạn châu chấu đỏ

Không những thế, thời gian hiện thực trong tác phẩm cũng không phải là thờigian tuyến tính, đi từ khởi đầu của một năm đến kết thúc rồi lại quay lại thời điểm khởiđầu Mà ở đây, chính là thời gian gấp khúc Cũng giống như không gian hiện thực, thời

gian hiện thực trong Châu chấu đỏ cũng được gợi lên một cách ngẫu nhiên mà không di

theo một trật tự nào Tuy nhiên, điểm nổi bật ở đây có lẽ là bút pháp nghệ thuật thờigian khơi gợi thời gian của Mạc Ngôn Đó là từ thời gian hiện thực đến thời gian tâmtrạng, từ thời gian u ám của một buổi chiều trên đê đến việc nhân vật lại nhớ đến những