thực và ảo trong tác phẩm bữa rượu máu của nguyễn tuân

Tuy nhiên, với khả năng còn hạn hẹp của mình, có lẽ tôi xin mạn phép đượcgóp mặt thêm cho quá trình nghiên cứu về truyện ngắn của Nguyễn Tuân đề thấyđược cái lạ về mặt cấu trúc ngôn từ v

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong sự chuyển mình của đất nước và cả dân tộc khi bước vào hai cuộc khángchiến lớn: Chống Pháp và chống Mỹ thì nền văn học Việt Nam cũng có sự chuyển đổimột cách rõ rệt, từ nền văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930 - 1945 đã phát triểnthành nền văn học hiện thực cách mạng giai đoạn 1945 - 1975 Đây là giai đoạn vănhọc đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, hướng về quần chúng nhân dân, mang đậmkhuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn từ thơ ca đến văn xuôi, ký và tiểuthuyết

Trước Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Tuân là một hiện tượng văn học phứctạp nhưng cũng hứng thú nhất Nói như cách nói của nhà văn Vũ Ngọc Phan thì

Nguyễn Tuân “là một nhà văn đứng hẳn ra một phái riêng, cả về lối văn lẫn về tư tưởng” Chính vì vậy, ông đã xây dựng cho mình một vị trí riêng, vững chắc, không

dễ gì thay thế được

Trong thể loại truyện ngắn của giai đoạn văn học 1945 - 1975, Nguyễn Tuân đãtạo ra sự mới lạ độc đáo đến khác thường về mặt đề tài cũng như thể loại và phongcách Bên cạnh những đề tài viết về đời sống trụy lạc và Yêu ngôn, thì Nguyễn Tuânluôn là người đi tìm cái vẻ đẹp tài hoa của những con người tài hoa, tìm vẻ đẹp vangbóng trong Vang bóng một thời Truyện ngắn của Nguyễn Tuân cũng giống như mộttiểu thuyết thu nhỏ, nghĩa là một thể loại văn xuôi có tính hư cấu, thông qua nhân vật,hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộcsống con người, thông qua các phương thức trần thuật, kể chuyện bằng ngôn ngữ vănxuôi Nó có khả năng phản ánh toàn vẹn hiện thực, nhưng nó cũng có thể làm chohiện thực trở thành phi hiện thực, thoát xa cái vỏ bọc của thực tế để đến với những giátrị nghệ thuật hư ảo Chính vì thế mà giá trị hiện thực và giá trị kỳ ảo của một tác

phẩm văn chương bao giờ cũng nằm trong mối quan hệ gắn kết với nhau không thểtách rời như hai mặt của một tờ giấy

Thế nên, trong phạm vi của bài viết “Thực và ảo trong tác phẩm Bữa rượu máu của Nguyễn Tuân”, tôi xin đề cập đến cách tiếp cận của riêng cá nhân tôi đối với

việc phân tích và tìm hiểu sâu nhất những khía cạnh thuộc về giá trị hiện thực và giátrị kỳ ảo mà khả năng tôi có thể thực hiện được Với mục đích sẽ đi sâu tìm hiểu vàphân biệt những mảng màu cuộc sống hiện thực và những Môtip hư ảo thông qua một

tác phẩm truyện ngắn của Nguyễn Tuân - Bữa rượu máu, để có thể làm bật lên được

phần nào mối quan hệ thống nhất không tách rời giữa hai yếu tố này trong việc tạonên chiều sâu giá trị cho một tác phẩm văn học

cố sức làm sống lại cả một thời xưa cũ, một thời gần chúng ta quá, nhưng mà đối vớichúng ta như đã xa lạ vì không ai gợi đến vẻ đẹp và những cái cao quý riêng” SauThạch Lam là Vũ Ngọc Phan cũng cho rằng: Nguyễn Tuân đã “gần đạt đến sự toànthiện, toàn mĩ” Những nhận định của Thạch Lam và Vũ Ngọc Phan rất tinh tế vàđúng về Nguyễn Tuân - là người gắn bó, trân trọng và say mê vẻ đẹp xưa cũ, các nhậnđịnh này dường như còn nghiêng về cảm tính, chủ quan

Từ sau Cách mạng hết kháng chiến chống Pháp, Ở miền Nam cách nhìn nhận

về Nguyễn Tuân tỏ ra ưu ái hơn Các bài viết, hồi ký của Tạ Tỵ, Thanh Lãng, SôngThai, Vũ Bằng, Nguyễn Vỹ đều công nhận Nguyễn Tuân là nhà văn độc đáo, và yêumến cái đẹp Ở miền Bắc có Trương Chính, Phan Cự Đệ đã bắt đầu đề cập sâu hơn về

Có thể thấy, dù rất cố gắng nhưng những nhà nghiên cứu cả Nam lẫn Bắc trongthời kỳ 1945 - 1975 đều mới chỉ đề cập đến khía cạnh tư tưởng của nhà văn mà chưa

đi sâu tìm hiểu để khái quát được những đặc sắc về mặt nghệ thuật trong sáng tác củaNguyễn Tuân

Từ sau năm 1975 đến nay: Từ khi đất nước thống nhất, việc đánh giá và tiếpnhận Nguyễn Tuân nói chung và truyện ngắn Nguyễn Tuân nói riêng ngày càng cởi

mở hơn Hầu hết các bài viết đều lột tả đúng phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuântrong các sáng tác của ông Người có công đầu là nhà nghiên cứu Nguyễn ĐăngMạnh Nổi bật nhất là bài viết “Lời giới thiệu” in trong Nguyễn Tuân tuyển tập(1981) Ngoài ra còn có các nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ, Vương Trí Nhàn, Vũ ĐứcPhúc, Đỗ Đức Hiểu, Hoàng Như Mai, Nguyễn Ngọc Hóa, Văn Tâm, Hà Văn Đức

Hành trình đi tìm cái Đẹp của Nguyễn Tuân đã thu hút được sự chú ý và say mênghiên cứu của rất nhiều tác giả như Nguyễn Thị Thanh Minh Ngôn ngữ cũng là mộtphương diện rất được chú ý như các bài viết của các nhà nghiên cứu Mai Quốc Liên,

Hà Bình Trị, Hoài Anh Nhìn chung, những bài viết này đều khẳng định và ca ngợicái Tâm - cái Tài của Nguyễn Tuân Nghiên cứu Nguyễn Tuân theo hướng thi pháphọc có bài viết “Chất thơ trong VBMT” (2000) của nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu

Ngoài ra, năm 2005, Thụy Khuê cho ra đời tiểu luận “Thi pháp Nguyễn Tuân”

in trong cuốn Sóng từ trường III

Tuy nhiên, với khả năng còn hạn hẹp của mình, có lẽ tôi xin mạn phép đượcgóp mặt thêm cho quá trình nghiên cứu về truyện ngắn của Nguyễn Tuân đề thấyđược cái lạ về mặt cấu trúc ngôn từ và giọng điệu qua hai yếu tố hiện thực và kỳ ảo

trong tác phẩm Bữa rượu máu để có thể hiểu được một trong những tác phẩm mang

tính chất Yêu ngôn trong Vẻ đẹp vang bóng của Nguyễn Tuân

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Với đề tài “Thực và ảo trong tác phẩm Bữa rượu máu của Nguyễn Tuân” thìđối tượng nghiên cứu của tôi là những chi tiết, hình ảnh liên quan đến hai yếu tố này

trong tác phẩm Bữa rượu máu.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài này là toàn bộ nội dung cũng như những đặc sắcnghệ thuật của truyện ngắn Bữa rượu máu hay là Chém treo ngành Từ đó để rút ramột cái nhìn toàn diện hơn về phong cách văn chương độc đáo của Nguyễn Tuân

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này phương pháp chủ yếu sẽ là: thống kê, phân loại, phân tích - tổnghợp, bình giảng và đánh giá cái hay, cái đẹp cũng như những bối cảnh đan xen giữathực tế và tưởng tượng của bức tranh xã hội thu nhỏ trong tác phẩm Từ đó nhằm giúpngười đọc hiểu rõ hơn về vấn đề mà đề tài đặt ra

+ Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Phương pháp nghiên cứu

+ Bố cục

B PHẦN NỘI DUNG

Trong phần nội dung có 2 chương:

Chương 1 Bức tranh hiện thực xã hội trong tác phẩm Bữa rượu máu

1.1 Hiện thực xã hội trong tác phẩm

1.2 Thế giới nhân vật hiện thưc

1.3 Bút pháp tả chân thông qua ngôn từ thẩm mỹ của Nguyễn Tuân

Chương 2 Yếu tố kỳ ảo trong tác phẩm Bữa rượu máu của Nguyễn Tuân

2.1 Không gian - thời gian kỳ ảo

Chương 1 Bức tranh hiện thực xã hội qua ngòi bút phê phán kín đáo

trong tác phẩm Bữa rượu máu

Hiện thực bao giờ cũng là cái được nhà văn nhắc tới đầu tiên khi tạo ra các tácphẩm Trong Bữa rượu máu, cái hiện thực mà Nguyễn Tuân hướng đến và bảy tỏ thái

độ phê phán sâu sắc là xã hội đương thời

Nguyễn Tuân được sinh ra và lớn lên trong giai đoạn xã hội giao thời, chấtchứa nhiều mâu thuẫn, nhiều xung đột Bản thân Nguyễn Tuân đã mang một cá tínhphóng túng Ông chán ghét không muốn nói là căm thù cuộc sống ngột ngạt bế tắc củangười dân ở một nước thuộc địa Ông sáng tác nhằm mục đích phóng to cái tôi của

mình lên, biến nó thành một phương tiện để chống trả cuộc đời ô trọc “ối a ba phèng” Thế nên thế giới quan trong Nguyễn Tuân là một thế giới quan phức tạp, cái

tôi cá nhân của ông là một cái tôi cá nhân của chủ nghĩa cực đoan

1.1 Hiện thực xã hội trong tác phẩm

Hiện thực xã hội trong truyện ngắn Bữa rượu máu hiện lên như một bức tranhthu nhỏ về một xã hội dường như đã bị làm cho thối nát, xấu xa bởi bàn tay của những

kẻ có quyền lực, những tên thực dân cướp nước và cả lũ quan lại bán nước cầu vinh

Mở đầu tác phẩm nhà văn đề cập đến không gian bó hẹp ở “Phía tây thành B trên một nền đất rộng đổ sát vào chân thành cho lầu gạch ngoài thành được thêm vững chãi, lũ cây chuối mật tha hồ mặc sức mà mọc” Và với cái không gian của

vườn chuối ở ngôi thành bị bỏ hoang Nguyễn Tuân đã mô tả một không gian tù túng,

ngột ngạt, mà mỗi khi mưa đổ xuống là “như một khúc nhạc buồn thỉu buồn thiu”.

Nhưng cũng chính với cái không gian ấy, với sự xuất hiện của con người cùng vời sựluyện tập hăng say của một người đao phủ thì lại trở thành một cảnh hoang tàn đổ nát,mang đầy dấu ấn của sự tàn phá… Thông qua những chi tiết đó, Nguyễn Tuân dườngnhư đưa chúng ta đến ngay với một xã hội cũng hết sức bừa bộn như bên ngoài cuộcsống, cũng đen tối, bế tắc và đổ nát dưới một chế độ xã hội xấu xa

Bữa rượu máu là câu chuyện kể về một người đao phủ tên là Bát Lê Người này

tuy đã già nhưng vẫn nổi tiếng với tài nghệ chém treo ngành tức là chém đầu ngườinhưng đầu không hề rơi xuống đất mà vẫn còn dính lại bởi một chút da ở cổ Sau mộtthời gian dài nghỉ ngơi, Bát Lê được quan Tổng Đốc sai làm một nhiệm vụ cuối cùng

là chém đầu mười hai tử tù Bát Lê đã tập phạt cả một rừng chuối để chém đầu ngườisao cho có “nghề” Câu chuyện kết thúc bằng cảnh mười hai cái thủ cấp những người

nghĩa quân Bãi Sậy, “còn dính vào cổ người chết” , “dưới trận gió xoắn giật, hút cát bụi lên”, “xoay vòng quanh đám tử thi và lật rơi chiếc mũ trắng” của tên quan Tây công sứ “lăn lộn mấy vòng”

Nguyễn Tuân đến với văn học giai đoạn này cùng với mối bất hòa với xã hộinên cái “tôi” của ông được phóng to lên như một phương diện để chống trả Đó là một

xã hội ối a ba phèng, kim tiền ô trọc với sự dã man, tàn bạo của một tên Công sứ thựcdân cướp nước và một tên quan Tổng đốc phong kiến bán nước xem việc chém đầungười như một màn trình diễn nghệ thuật, xem mạng người như một thứ đồ vật không

hơn không kém để thỏa mãn sự “chiêm ngưỡng” nghệ thuật chém treo ngành.

Tác giả đã ẩn mình vô cùng khéo léo dưới cách mô tả nghệ thuật hành hình để

tố cáo tội ác của bọn sát nhân khát máu với nhân loại ngày một cao và nhiều hơn

“Lúc quan Lưu Trú gần cầm mũ áo từ về tòa sứ, quan Đổng lý Quân vụ còn ân cần buộc ông thông ngôn Nam Kỳ dịch cho đủ câu này.

- Bẩm quan lớn, chém treo nghành như thế này là phải lựa vào những lúc việc quân quốc thanh thản, số tử tù ít ít thôi Vào những lúc nhộn nhạo quá, tử tù đông quá, thì

ty chức đã có cách khác Là chẻ đôi cây tre đực dài ra, cặp vào cổ tử tù xếp hàng và nối đuôi quì hướng về một chiều Đại để nó cũng như là cái lối cặp gắp chả chim mà nướng ấy Rồi Bát Lê sẽ cầm gươm mà róc ngang như người ta róc mắt mía.” Đó là

cái “nghệ thuật” giết người tàn bạo không ghê tay, là “ăn thịt đồng loại” dã man

Nguyễn Tuân còn thành công trong sự tố cáo tội ác man rợ, khát máu của bọnbán nước và cướp nước khi miêu tả những người bị hành hình là dư Đảng của giặc

Bãi sậy, những nhà ái quốc sa cơ thất thế: “Lũ tử tù bị trói giật cánh khuỷu, quì gối trên mặt đất, khom khom lưng, xếp theo hai hàng chênh chếch nhau, chầu mặt vào rạp Những người giữ phần việc ở bãi đoạn đầu đang bóp hông, nắn xương cổ và tuốt cho mềm sống lưng lũ tử tù Họ cần om thế nào cho tội nhân lúc quì phải để được gót chân đúng vào cái mẩu xương cụt nơi hậu môn Như thế tử tù sẽ phải rướn mình lên

mà nhận lấy lưỡi đao thả mạnh xuống cái cổ căng thẳng Họ lạnh người dần dần Sinh khí chừng như đã thoát hết khỏi người họ”.

Chúng xem mạng người như cỏ rác, xem những con người anh dũng muốn

giành lấy độc lập cho dân tộc là “dư đảng giặc”, xem việc kết thúc mạng sống của con người như một trò chơi thanh tao “chém treo ngành như thế này là phải lựa vào những lúc việc quân quốc thanh thản, số tử tù ít ít thôi” Qua đó, Nguyễn Tuân đã tả

chân kỹ lưỡng những nghệ thuật giết người kinh hoàng khủng khiếp ấy để tố cáo vớinhân loại tội ác và thú tính của bọn thực dân bạo ngược, và một xã hội phi nhân tính

Lời nói của tên quan Tổng Đốc với Bát Lê “Chú phải biết khi nhận lấy muời hai tên tử tù là chú phải làm việc cho đầy đủ Chớ để phiền đến ta Ta đã trót khoe khoang cái tài chém "treo ngành" của chú với quan Công sứ” và cả lối giảo hoạt khi nge Bát Lê có vẻ muốn khước từ “Chú còn đủ thời giờ để tập lại lối chém treo ngành Nếu cái nghề chém đặc biệt của chú không thể truyền lại cho một người nào được thì một lần cuối cùng này nữa, chú cũng nên cho một vị quan Tây ở đây thấy rõ cái cách chém của một người đầy tớ hầu cận ta là như thế nào” còn cho thấy sự khoe khoang

và một cách nhìn nhận đến ngu dốt đối với cái đẹp của nghệ thuật, và đối với sinh mạng con người của những vị quan “phụ mẫu” bán nước.

Tiếng hát tẩy oan của Bát Lê là một lời kết tội xã hội sắc bén như lưỡi đao chémngười của ông

“Trời nổi cơn lốc

Cảnh càng u sầu

Tiếng loa vừa dậy

Hồi chuông mớm mau

Ta hoa thanh quất

Cỏ xanh đổi màu

Hỡi quỉ không đầu”

Tiếng hát này phải chăng không chỉ là một lời tẩy oan cho việc giết người bằnglưỡi đao của mình mà còn là lời oán thán của Nguyễn Tuân đối với xã hội Khi tác giả

viết: “Trời nổi cơn lốc” khiến cho cảnh vật trở nên tang thương u sầu, thì “Trời” ở

đây có lẽ là chỉ bối cảnh xã hội đang có biến, và nhân dân ta đang phải gánh chịunhững thương đau, chèn ép, bóc lột một cách thống khổ của bọn thực dân và tay sai.Những câu hát miêu tả một quá trình hành quyết tù nhân, nhưng lại có thể nói lên

được sự đổi màu của xã hội, mà ở đó con người ta phải “thừa chịu lệnh cả” mà không

“dám nghĩ thế nào”, vì sợ cường quyền, sợ quan lại, sợ cả cái xã hội dã man Á - Âu

lẫn lộn Từ đó, cái nhát dao mà Bát Lê chém xuống cổ phạm nhân đâu chỉ là nhát

chém kết thúc một mạng sống của con người ta mà còn là nhát đao chém xuống cả xãhội ô trọc, kim tiền thối nát.

Nguyễn Tuân không viết để tán dương nghệ thuật chém đầu người Bởi ngàyxưa, việc chém đầu phạm nhân luôn là một sự kiện có tầm quan trọng, nó thể hiện sựchiến thắng của công lý, của cái thiện tiêu diệt cái ác, tiêu diệt những kẻ tham quan vôlại, những kẻ làm vấy bẩn xã hội Vậy mà trong chính cái xã hội mà Nguyễn Tuân đã

mô tả trong Bữa rượu máu lại có những điều đi ngược lại với những giá trị của truyềnthống, đó là sự thua thiệt của cái thiện, công lý bị những thế lực tàn ác xem như một

thú tiêu khiển Rằng việc chém đầu người cũng như việc “róc mắt mía” mà khi số lượng tù nhân quá đông, người ta chỉ việc “chỗ đôi cây tre đực dài ra, cặp vào cổ tử

tù xếp hàng và nối đuôi quỳ hướng về một chiều Ðại để nó cũng như là cái lối cặp gắp chả chim mà nướng ấy Rồi Bát Lê sẽ cầm gươm mà róc ngang như người ta róc mắt mía” Thế nên, Nguyễn Tuân viết là để lột tả sự tàn bạo, độc ác đến ghê sợ của

tầng lớp tham quan ô lại và bọn thực dân cướp nước

Phải thừa nhận rằng, Nguyễn Tuân là một con người vô cùng quý trọng những

tinh hoa của nghệ thuật truyền thống Ông viết nên Bữa rượu máu tất nhiên không

phải là để giết chết nghệ thuật, làm bẩn giá trị của những cái đẹp tinh hoa mà ông đặtcái tài hoa của những con người tài hoa ẩn trong chính cái nghệ thuật giết người ghê

sợ để bày tỏ thái độ trân trọng gìn giữ những nét tinh hoa đó Trên đời này có một đaophủ tài hoa chém đầu người điệu nghệ như Bát Lê, có một nghệ thuật chém treo ngành

mà không có một cái đầu nào bị lạc đao để rơi xuống đất thì đó quả thật là cái tài hoatột đỉnh mà Nguyễn Tuân luôn hướng đến Thế nên Nguyễn Tuân viết nên Bữa rượumáu, cốt là để tạo ra một phản cảm để tôn cái rất lành, cái chí thiện bên trong nó Làcái nghệ thuật giết người ghê sợ chém treo ngành đấy nhưng đó lại là cái tài hoa tuyệtđỉnh mà không ai có được

Thông qua đó, Nguyễn Tuân cũng thể hiện sự tiếc nuối cho cái tài hoa của Bát

Lê, cái nghệ thuật độc đáo ấy đã không được đặt vào đúng vị trí của nó mà đã bị

xuyên tạc đi dưới đáy xã hội thực dân phong kiến thối rữa và nghiễm nhiên trở thànhmột công cụ đắc lực để cho bọn quan lại ngu muội và lũ cướp nước thưởng ngoạn

Hiện thực xã hội trong tác phẩm còn là sự phản ánh cuộc sống ngột ngạt, bế tắccủa người dân ở một nước thuộc địa Đó là cuộc sống chịu sức nặng của kim tiền, bị

chèn ép không thể ngóc đầu lên nổi của nhân dân “Những tên lính tỉnh gầy ốm che sát vào người hai Ông Lớn mọi thứ tàn vàng, tán lía, lọng xanh Cái đầu chúng không dám phạm thượng cúi gầm xuống mặt đất, nhìn cánh cỏ may chọc thủng ống quần mình” Phải nói rằng Nguyễn Tuân mô tả rất ít những chi tiết của hiện thực xã hội,

ông chỉ chú trọng vào việc mô tả cái tài hoa của Bát Lê với biệt tài chém treo ngànhkhi ông luyện tập trong vườn chuối, khi xử trảm tù nhân trên pháp trường và điệu bộ,ngôn ngữ của các nhân vật, đặc biệt là lũ quan lại Nhưng thông qua đó, chúng ta vẫn

có thể cảm nhận được âm hưởng phê phán thực trạng xã hội thối nát trong văn phongcủa Nguyễn Tuân

Không chỉ dừng lại ở đó, cái xã hội mà Nguyễn Tuân nói đến còn là cái chết vô

nghĩa của những con người yêu nước “những nghĩa sĩ Bãi Sậy”, trong khi người ta cố

tìm cách để đưa đất nước thoát khỏi gông kìm thì lại bị giết hại một cách vô nghĩa vàcái chết anh dũng đó ngược ngạo thay lại bị xem như một trò biểu diễn nghệ thuật chocường quyền, cho cái xã hội bố nhắng mang bản chất nô lệ cho lũ cướp nước khônghơn không kém

Bữa rượu máu với sự chuyển đổi không gian và thời gian một cách luân phiên,

từ không thời gian ở thực tại đến không thời gian quá khứ rồi lại quay về với thực tại

Ở đây, cái tên của tác phẩm dù là Bữa rượu máu hay Chém treo ngành thì đều là

những cái tên mang đến sự tàn bạo, phũ phàng, rùng rợn, điều này hoàn toàn tráingược với tinh thần của một con người yêu thích sự nhẹ nhàng thanh tao đối với cáiđẹp trong nghệ thuật của Nguyễn Tuân Vì nghệ thuật mà tác phẩm đề cập đến là mộtnghệ thuật giết người, chém người ngọt như chém chuối, cái đẹp tài hoa ở đây là cáiđẹp trong việc thi hành tội ác Thế nhưng, chính Nguyễn Tuân đã ẩn mình dưới thủ

pháp làm sống lại một nghệ thuật cổ để phơi bầy tội ác ghê tởm, rùng rợn của thựcdân Pháp và bọn tay sai bán nước với đồng loại.

Tính khuynh hướng phê phán hiện thực của nhà văn thể hiện rõ ở đoạn kể củatác phẩm Sau khi thưởng thức một cách hả hê bữa rượu máu của những người nghĩaquân Bãi Sậy, viên Công Sứ tây và quan Tổng đốc ta về thì một trận gió lớn nổi lên

“trận gió xoắn, giật, hút cả cát bụi lên, xoay vòng quanh đám tử thi, và đuổi theo các quan đang ra về Cái mũ trắng ở trên đầu quan Công sứ bị cơn gió lốc dữ dội lật rơi xuống bãi cỏ lăn lộn mấy vòng” Đây có lẽ không phải là một cơn gió bình thường mà

một cơn gió mang đến một ý nghĩa nào đấy Phải chăng đó là một sự đe dọa những kẻcường quyền, những tên cướp nước và bán nước: hãy cẩn thận cái đầu của ngươi đấy!,

và tiếng nói ấy dễ dàng nhận thấy chính là tiếng nói đả phá chế độ của chính NguyễnTuân

“Bấy giờ vào khoảng giữa giờ thân” là câu kết của tác phẩm nhưng lại mở lối

vào không gian của tác phẩm Kết bằng mở, mở bằng kết Nguyễn Tuân đảo lộn giátrị, đảo lộn cách viết và nghĩ, đảo lộn cả không - thời gian Mỗi cảnh vừa đưa ra là tứckhắc bị chém ngang ngay để bắt sang một tiểu cảnh khác đối lập với tiểu cảnh trước,tạo cho toàn cảnh một không khí rùng rợn, quyến rũ, khác thường: Từ hình ảnh PhíaTây thành Bắc nổi lên một vườn chuối rồi bỗng xuất hiện những xác chuối bị tàn sátngổn ngang rỉ máu dưới một bàn tay bí mật rồi đến những người vợ lính cơ hái dâudưới chân thành nghe thấy tiếng hát lửng lơ treo trên đầu…

Sống trong một xã hội thực dân nửa phong kiến, mà ông gọi là xã hội bố nhắngvới những sự áp bức bất công, phải đối mặt với những cái xấu xa, tàn nhẫn, những tròbịp bợm, xảo trá, những phường “giá áo túi cơm”… Thế nên, một con người có nhâncách và thiên lương như Nguyễn Tuân phải quay lưng lại với thực tại là điều dễ hiểu.Ông đã dùng giọng văn khinh bạc đã được kế thừa từ các nhà Nho tài tử của nhữngthể kỷ trươc để đả kích, lên án và tố cáo những loại người sống giả dối, hèn nhát, anphận, thiếu bản sắc… Chính bữa rượu máu cực kỳ độc ác đen tối ấy tạo nên cái phản

cảm để tỏa sáng vẻ đẹp cực tốt lành (chí thiện) của những thiên truyện còn lại, làmcho bức tranh Vang bóng một thời càng thêm long lanh vẻ chí thiện thuần khiết.

1.2 Thế giới nhân vật hiện thực

Nguyễn Tuân là nhà văn suốt đời đi tìm kiếm “cái Đẹp” và “cái thật” (Nguyễn

Đình Thi) Ông là một nghệ sĩ theo đúng nghĩa của danh từ ấy Chính vì thế, các nhân

vật của ông thường là những con người tài hoa, nghệ sĩ có cốt cách nho nhã, ung dung

tự tại, đi tìm cái Đẹp trong các thú chơi tao nhã trong văn hoá ứng xử, văn hoá ẩmthực của dân tộc như: nghệ thuật thư pháp, hội hoạ, âm nhạc, nghệ thuật uống trà, chơi

hoa quý… Tuy thế, sự tài hoa nghệ sỹ được ông hiểu theo nghĩa rất rộng: không phải

chỉ là những người làm nghề nghệ thuật như đào nương, kép hát, nhà văn, nhà thơ, màbất cứ ai có tâm hồn nghệ sỹ và nâng nghề nghiệp hay công việc của mình đến trình

độ nghệ thuật cao siêu như Bát Lê trong Bữa rượu máu chẳng hạn.

Truyện ngắn Bữa rượu máu thể hiện rất rõ một nét phong cách cơ bản của

Nguyễn Tuân: nhìn sự vật nghiêng về phương diện văn hóa, nghệ thuật, phương diệnthẩm mỹ, và nhìn con người nghiêng về phía tài hoa nghệ sỹ Trước cách mạng,Nguyễn Tuân đứng trên lập trường quan điểm duy mỹ, nên trong các sáng tác củaông, nhất là trong Vang bóng một thời đều là những nhân vật tài hoa, tài tử Chất tài

hoa tài tử đó luôn hiện hữu trong những con người có Thiên lương cao cả như Huấn Cao trong Chữ người tử tù, thế nhưng lại có một kiểu con người rất đặc biệt, đứng xa hai chữ Thiên lương và vẫn gợi âm hưởng đó là nhân vật Bát Lê trong Bữa rượu máu

(Chém treo ngành)

Đọc Bữa rượu máu, ai cũng ghê sợ trước sự tàn nhẫn của tên đao phủ, thế

nhưng chúng ta vẫn cảm thấy thích thú với ngón đao uyệt đẹp có một không hai của

Bát Lê: “Bát Lê bắt đầu hoa không thanh quất mấy vòng Rồi y hát những câu tẩy oan với hồn con tội Trong nhà rạp, các quan chỉ nghe thấy cái âm lơ lờ rờn rợn, quan công sứ chăm chú nhìn Bát Lê múa lượn giữa hai hàng tử tù múa hát đến đâu thì những cái đầu tội nhân bị quì kia chẻ gục đến đấy, những tia máu phun kêu phì phì,

vọt cao lên nền trời chiều Trên áng cỏ hoen ố, không một chiếc thủ cấp nào rụng xuống” Đúng là cả một sự tài nghệ, một sự điêu luyện khi chém đầu người mà không cần phải chém đến hai nhát nhưng lại có thể khiến “Đầu và cổ vẫn dính vào làn da gáy giống như chém những cây chuối”; và nghệ thuật đến độ nhát chém nào cũng y như nhau, “thanh quất chỉ ngập sâu than cây độ chín phần mười”; chính cái tài nghệ

này mà tên quan Công Sứ đã tặng cho Bát Lê một cái tên rất kêu và cũng rất lạnh:

“Người đao phủ có lỗi chém treo ngành rất ngọt”.

Hình ảnh của nhân vật Bát Lê có lẽ là xuất phát từ một nhân vật có thật Ngàyxưa ở Huế, có một ông đao phủ có tài chém treo ngành, khi ông ta chết, gia đìnhnhững tử tù bị ông ta chém đã lập đền thờ ông Làm sao mà có thể có một người làmnghề đao phủ mà các gia đình tử tù không oán ghét, trái lại còn biết ơn và thờ cúngnữa Bởi họ biết ơn ông, vì nhờ ông mà người thân của họ dù sao cũng được chết toànthây, không đến nỗi thành ra cụt đầu, quỷ không đầu Có lẽ Nguyễn Tuân đã dựa vàonhân vật có thực ấy để viết nền hình tượng nhân vật Bát Lê như một con người tàihoa

Ngay từ đầu tác phẩm, ta đã thấy Bát Lê xuất hiện với hình ảnh của một conngười trong sạch qua tiếng hát tẩy oan Bởi quan niệm của Nguyễn Tuân về một conngười tài hoa không chỉ dừng lại ở cái Tài mà người nghệ sĩ còn cần phải có cái

“Tâm” Cái Tâm như của Bát Lê không thể so sánh được với Huấn Cao trong Chữngười tử tù, nó không được thể hiện bởi một tài năng trong sạch Nhưng, Bát Lê vẫnhiện lên với một con người nghệ sĩ tài hoa vừa có tài, vừa có tâm Đó là cái thiênlương cao cả như viên ngọc lẩn khuất trong bùn lầy, là việc chấm dứt một sinh mạngnhưng không để cho những người tử tù chết oan phải thành ma không đầu, là việckhoác lên mình một bộ y phục màu trắng như đã có ý muốn tiễn đưa linh hồn họ vềvới thế giới bên kia

Nguyễn Tuân đã rất khéo léo khi đưa chi tiết này vào phần đầu tác phẩm đểminh oan cho chính nhân vật của mình, và cũng chính vì lẽ đó mà khi xử trảm mười

nào Và cũng có thể là Nguyễn luôn muốn để cho cái đẹp, cái tài hoa thuộc về nhữngcon người có thiên lương cao cả Bát Lê trong tác phẩm tuy không phải là một nhânvật mang đậm cái tư tưởng Thiên lương cao cả ấy, nhưng chính ở ông lại có sức khơigợi được điều đó Ở nhân vật Bát Lê vẫn có cái đẹp của Vang bóng một thời, cái đẹphoàn mỹ, độc đáo và đầy tài năng

Với Nguyễn Tuân, cái tài gắn liền với cái Đẹp, dù tài trong lĩnh vực gì cũng

đều được ca ngợi bởi Nguyễn Tuân quan niệm: “Mỹ thuật vốn không bà con với luân

lý của thời đại Một thằng ăn cắp đã trở nên đẹp đẽ vô cùng khi hắn cắt túi người ta rất gọn và nhanh” Chính vì thế mà tài năng của nhân vật Bát Lê vẫn thật đẹp, dù nó

có là cái đẹp đem đến sự chết chóc hay là cái đẹp cao cả trong sạch thì theo NguyễnTuân: Đã là tài thì cần phải thần phục và cần phải thể hiện, không nhất thiết phải xemcái tài đó có hại hay có lợi cho ai Đây chính là điểm khác lạ của Nguyễn Tuân

Nguyễn Tuân là một nhà văn rất có ý thức về nghề nghiệp của chính mình, có

lẽ cũng chính vì thế mà nhân vật Bát Lê của ông cũng mang một chút âm hưởng của

Nguyễn: “Bát Lê cũng vui vẻ trong lòng đợi ngày nhận tù” Không phải là vì Bát Lê

cảm thấy thích thú hay nóng lòng chờ đợi việc giết người, mà vì ông đương cảm thấyhài lòng với sự tập luyện của mình, với cái tài năng của mình Hay nói cách khác, Bát

Lê rất có ý thức về tài năng chém treo ngành của ông Ông luôn tỏ ra hăng say trong

việc luyện tay nghề: “Bát Lê đã múa đao chém lia lịa vào thân mọi cây chuối khác, chém không tiếc tay, chém như một người hết sức tự vệ trong một cuộc huyết chiến để

mở lấy một con đường máu lúc phá vòng vây” Có lẽ đây chính là điểm thể hiện cái

tôi rất cá nhân của Nguyễn Tuân

Tuy nhiên, nhìn ở khía cạnh nào đó, ta vẫn thấy nhân vật Bát Lê là đại diện chonhững con người “tài hoa không đúng thời”, cái tài năng tột đỉnh đó lẽ ra không đáng

để trở thành một trò mua vui, một thú tiêu khiển và để thỏa mãn trí tò mò của bọnthực dân và lũ quan ô lại Mà phải được trân trọng và nhìn nhận đúng nghĩa

Trong tác phẩm Bữa rượu máu, thế giới nhân vật của Nguyễn Tuân không chỉ

dừng lại ở nhân vật tài hoa Bát Lê mà còn là một hệ thống của những kẻ đại diện chocường quyền - lũ quan bán nước và bọn Thực dân cướp nước

Chỉ thông qua hai nhân vật: Tên quan Tổng Đốc “sung chức Ðổng lý Quân vụ”

và tên quan Công Sứ Thực dân, Nguyễn Tuân đã đưa đến cho người đọc một cái nhìntoàn diện về cái xã hội ối a ba phèng, ô trọc dưới tay của những kẻ đội lốt ngườinhưng mang tâm địa của thú vật Chúng là cả một tầng lớp bóc lột nhân dân ta trong

xã hội, xem mạng người còn nhẹ hơn cả lông hồng, và sự kết thúc một sinh mạngngười chỉ là một thú vui thỏa trí tò mò muốn chiêm ngưỡng nghệ thuật chém treongành mà thôi Quan Công Sứ là đại diện cho những kẻ cướp nước tàn bạo với việcthi hành những hình thức giết người ghê sợ, còn quan Tổng đốc hiện lên với hình ảnhđại diện cho lũ quan ô lại, bán nước chạy theo gót giặc để cầu vinh Không những thế,chúng còn là những kẻ vô tâm trước sự diệt vong của đồng loại, của dân tộc, tiếp taycho tội ác cướp nước của giặc và đè nén nhân dân đến đáy của xã hội

Thế nhưng trong hành động của vị Tổng đốc thi hành án trảm lại có nhiều ẩn ý:Khi hướng về phía các tử tù phải chăng y muốn họ được hưởng một cái chết ngọt dướitay đao thiện nghệ của Bát Lê? Khi hướng về phía Công Sứ Pháp, phải chăng y muốn

dằn mặt quan thầy như lời y thổ lộ với Bát Lê: “cho một vị quan Tây thấy rõ cái cách chém người sắc tay của một người đầy tớ hầu cận ta là như thế nào”? Tất cả niềm tự

hào lẫn khinh mạn của viên Tổng Đốc nằm trong câu nói đó Nhưng tại sao y lại nài nỉthầy thông ngôn dịch cho bằng được câu nói man rợ: khi tử tù đông quá, y phải dùngđến thuật “gắp chả chim” đầy man rợ đó? Tất cả ngôn ngữ và hành động của viênTổng đốc đều mờ ám: y là người hay quỷ? Y là kẻ thừa hành pháp lệnh hay y là tácgiả của tội ác? Y muốn nịnh quan thầy hay y muốn đe dọa viên Công sứ? Y có mộtniềm tự hào dân tộc cao độ chăng?

Hình như trong Bữa rượu máu, Nguyễn Tuân đã xây dựng nhân vật theo kiểu

lưỡng diện, nghĩa là trong con người ta tốt xấu lẫn lộn, khó để có thể phân biệt được