skkn phát triển tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong kĩ thuật dạy học mảnh ghép dạy bài 15 - tiêu hóa ở động vật

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO HƯNG YÊN Trường THPT Khoái Châu SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phát triển tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong kĩ thuật dạy học mảnh ghép dạy bài 15: Tiêu

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO HƯNG YÊN

Trường THPT Khoái Châu

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Phát triển tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong

kĩ thuật dạy học mảnh ghép dạy bài 15: Tiêu hóa ở động vật

Lĩnh vực: Sinh học ( Sinh 11- Chương trình chuẩn)

Năm học: 2013 – 2014

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

Các nhà khoa học, nhà sư phạm đều nhận định rằng: tài liệu học tập có sâu

sắc về nội dung khoa học và bổ ích về mặt khách quan bao nhiêu thì nó vẫn

không có tác dụng phát triển trí tuệ học sinh nếu các em không tự suy nghĩ,

không lĩnh hội được chúng thì không thể biến nó thành của riêng mình.

Hiện nay trong các nhà trường tình trạng học sinh học tập thụ động, chưa

có thói quen làm việc tích cực và chủ động lĩnh hội kiến thức nên việc giáo viên

chuẩn bị các phiếu học tập và áp dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại vào giảng

dạy sẽ kích thích tư duy tự học, sáng tạo của học sinh khi tiếp cận kiến thức

Kỹ thuật dạy học mảnh ghép là kĩ thuật dạy học mang tính hợp tác, kết hợp giữa

cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm giải quyết một nhiệm vụ phức

hợp, kích thích sự tham gia tích cực cũng như nâng cao vai trò của cá nhân trong

quá trình hợp tác

Ngoài ra, giáo viên sử dụng kĩ thuật dạy học hiện đại kết hợp xây

dựng phiếu học tập sẽ tạo ra các cuộc tranh luận trong học tập, nó rèn

luyện cho học sinh cách nhận xét có lí lẽ, có chứng cứ rõ ràng, dẫn chứng ấy

sẽ làm cho trí óc của các em có “kỉ luật” về việc học của mình và phát biểu

một cách mạch lạc.

Với thời gian sau ba năm dạy thử và rút kinh nghiệm, tôi đã tiếp tục

chọn đề tài:

“Phát triển tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong kĩ thuật dạy

học mảnh ghép dạy bài 15: Tiêu hóa ở động vật”

Trường THPT Khoái Châu có nhiều điều kiện thuật lợi về cơ sở vật chất

để chúng tôi áp dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại nhằm mục đích xây dựng tính

tự học ở học sinh, tạo cho học sinh những kĩ năng tự mình tìm kiếm tri thức mới

vừa với sức của mình Đề tài này được áp dụng tại lớp 11A8, lớp đối chứng là 11A9,

đây là hai lớp có tỉ lệ học sinh thụ động học tập cao nhất trong khối 11 của trường

PHẦN II: NỘI DUNG

A Kĩ thuật dạy học sử dụng:

Ngay khi được phân công dạy ở khối 11, trong quá trình dạy tôi đã phát

tài liệu, trao đổi hướng dẫn các em làm quen với phương pháp dạy của giáo

viên, điều đó vừa thuận lợi cho học sinh tiếp cận bài học, vừa giúp tôi truyền tải

kiến thức cho học sinh có hiệu quả nhất

Để dạy học theo kĩ thuật mảnh ghép, Giáo viên sẽ qui định việc chia

nhóm học tập (được tiến hành trước giờ học) Lớp học được chia thành 3 nhóm

học tập để thảo luận nội dung bài học ở 2 vòng học tập Giáo viên giao nhiệm vụ

cho từng nhóm học tập tại mỗi vòng, cử 2 học sinh( nhóm trưởng và thư kí) ở

mỗi nhóm tại vòng 1 là sứ giả Nhóm trưởng có khả năng điều hành hoạt động

của nhóm và có khả năng thuyết trình tốt; thư kí có khả năng quan sát tốt và chữ

viết rõ ràng

Thời gian nghiên cứu, sản phẩm cần nghiên cứu của mỗi nhóm được thể

hiện ở các phiếu học tập qua mỗi vòng

Vòng 1:

- Nhóm 1 hoàn thành phiếu học tập số 1

- Nhóm 2 hoàn thành phiếu học tập số 2

- Nhóm 3 hoàn thành phiếu học tập số 3

Hết thời gian thảo luận ở vòng 1 học sinh nhanh chóng chuyển sang vòng

2: Sứ giả nhóm 1 chuyển sang nhóm 2, nhóm 1 chuyển sang nhóm 3; nhóm 2

chuyển sang nhóm 1, nhóm 2 chuyển sang nhóm 3; nhóm 3 chuyển sang nhóm

1; nhóm 3 chuyển sang nhóm 2 tạo 3 nhóm học tập mới.

Vòng 2:

Sứ giả và thành viên trong nhóm có nhiệm vụ giảng cho nhau nghe nội

dung nghiên cứu ở vòng 1 (đã được giáo viên chỉnh sửa tại mỗi nhóm ở vòng 1)

Sau đó các nhóm mới cùng thảo luận phiếu học tập số 4

Nội dung nghiên cứu ở mỗi vòng được học sinh trình bày trên giấy A0

hoặc bảng fooc của nhóm Khi hết thời gian 2 vòng thảo luận, giáo viên sẽ cử 1

đại diện thông báo kết quả thảo luận ở 2 vòng

B Soạn giảng bài theo kĩ thuật mảnh ghép:

I Mục tiêu:

1 Kiến thức

- Phân biệt được trao đổi chất và năng lượng giữa cơ thể với môi trường

với chuyển hoá vật chất và năng lượng trong tế bào

- Trình bày được mối quan hệ giữa quá trình trao đổi chất và quá trình

chuyển hoá nội bào

- Nêu những đặc điểm thích nghi trong cấu tạo và chức năng của các cơ

quan tiêu hoá ở các nhóm động vật khác nhau trong những điều kiện sống khác

nhau

2 Kĩ năng

- Quan sát tranh hình và sơ đồ để thu nhận kiến thức

- Phát triển kĩ năng liên hệ thực tế

3 Thái độ

Giáo dục ý thức bảo vệ động vật, thực vật và môi trường sống của

chúng, đặc biệt động vật hoang dã quí hiếm, bảo tồn đa dạng sinh học

2 Kiểm tra bài cũ : Không

3 Bài mới (36 phút):

Hoạt động của thày và trò Nội dung kiến thức theo chuẩn KTKN

GV nêu vai trò giữa trao đổi

chất giữa cơ thể và môi

trường và chuyển hoá nội

bào

Hoạt động 1: Tìm hiểu

khái niệm tiêu hóa và tiêu

hóa ở các nhóm động vật

Giáo viên chiếu slide câu

hỏi trắc nghiệm trong SGK

Quá trình chuyển hoá nội bào tạo ranăng lượng cung cấp cho các hoạt độngsống của tế bào và cơ thể (trong đó cóhoạt động trao đổi chất), tổng hợp cácchất cần thiết xây dựng nên tế bào, cơthể…

Các sản phẩm không cần thiết hoặcthừa được đào thải ra ngoài thông qua hệbài tiết, hô hấp…

I Tiêu hóa là gì?

- Khái niệmTiêu hóa là quá trình biến đổi các chất dinhdưỡng trong thức ăn thành những chất đơngiản mà cơ thể hấp thụ được

Mục II, III, IV giáo viên dạy

học theo kĩ thuật mảnh ghép

Vòng 1:

Nhóm 1 hoàn thành phiếu

học tập số 1: Tiêu hóa ở

động vật chưa có cơ quan

tiêu hóa Cùng thời gian đó,

giáo viên chiếu trên slide để

thảo luận trong nhóm

Giáo viên đi kiểm tra nội

dung thảo luận ở các nhóm

để chỉnh sửa kịp thời

Hết thời gian thảo luận giáo

viên gọi đại diện 2 học sinh

nhóm có làm tốt ở vòng 1

dán kết quả đã thảo luận

được tại phiếu học tập 1, 2

và 3;

Học sinh tập trung nghe đại

diện báo cáo

II Tiêu hóa ở động vật chưa có cơ quan tiêu hóa

- Đại diện: Động vật đơn bào

- Quá trình tiêu hóa:

Thức ăn không bào tiêu hoá Chấtdinh dưỡng đơn giản đi vào tế bào chất,chất thải ra ngoài (xuất bào)

Kết luận: Tiêu hoá chủ yếu là nội bào

Thức ăn được thực bào và bị phân huỷnhờ enzim thuỷ phân chứa trong lizôxôm

III Tiêu hóa ở động vật có túi tiêu hóa

Giáo viên chốt kiến thức của

mục I, II, III học sinh đã

nghiên cứu ở vòng 1

GV lưu ý: Đặc điểm quá

trình tiêu hoá thức ăn trong

ống tiêu hoá:

+ Thức ăn đi theo 1 chiều

trong ống tiêu hoá (từ miệng

 hậu môn) nên không bị

trộn lẫn với chất thải như

trong túi tiêu hoá

+ Dịch tiêu hoá không bị

hoà loãng với nước

- Đại diện: Ruột khoang, giun dẹp

- Túi tiêu hoá được hình thành từ nhiều tếbào, tạo thành hình túi có 1 lỗ thông duynhất ra bên ngoài (miệng = hậu môn) Trênthành túi tiêu hoá có nhiều TB tuyến cóchức năng tiết enzim vào lòng túi tiêu hoá

- Quá trình tiêu hoá thức ăn:

Thức ăn được tiêu hóa ngoại bào nhờ các

tế bào trên thành túi tiết ra enzim tiêu hóatạo thành thức ăn được tiêu hóa dở dang,sau đó thức ăn này tiếp tục được tiêu hóanội bào thành các chất đơn giản

III Tiêu hóa ở động vật có ống tiêu hóa

- Đại diện: Động vật có xương sống vànhiều loài động vật không xương sống

- Cấu tạo ống tiêu hóa:

Ống tiêu hoá là 1 ống dài, có 2 lỗ thông rabên ngoài (miệng, hậu môn), cấu tạo gồmnhiều bộ phận có chức năng khác nhau

- Quá trình tiêu hóa:

Tiêu hóa ngoại bào (diễn ra trong ống tiêuhóa, nhờ enzim thủy phân tiết ra từ các tếbào tuyến tiêu hóa) Thức ăn đi qua ốngtiêu hóa sẽ được biến đổi cơ học và hóahọc thành những chất dinh dưỡng đơn giản

và được hấp thụ vào máu

+ Thức ăn được đi theo 1

chiều, ống tiêu hoá hình

thành các bộ phận với chức

năng riêng (tiêu hoá cơ học,

hoá học, hấp thụ thức ăn)

nên hiệu quả tiêu hoá cao

GV thông báo sứ giả các

nhóm di chuyển tạo 3 nhóm

mới

Hoạt động 2: Tìm hiểu

chiều hướng tiến hóa

chung của hệ tiêu hóa động

vật

Vòng 2:

3 nhóm thảo luận để hoàn

thành phiếu học tập số 4

Giáo viên chốt kiến thức học

sinh đã nghiên cứu ở vòng 2,

Chiều hướng tiến hóa chung của hệ tiêu hóa động vật

+ Cấu tạo ngày càng phức tạp: từ không có

cơ quan tiêu hoá (thức ăn được tiêu hoátrong không bào tiêu hoá) đến có cơ quantiêu hoá, từ túi tiêu hoá đến ống tiêu hoá

+ Từ tiêu hoá nội bào đến tiêu hoá ngoạibào, nhờ tiêu hoá ngoại bào mà động vật cóthể ăn được các thức ăn có kích thước lớn

+ Sự chuyên hoá về chức năng ngày càng rõrệt: Sự chuyên hoá cao của các bộ phận ốngtiêu hoá làm tăng hiệu quả tiêu hoá thức ăn

4 Củng cố (5 phút):

Giáo viên nhấn mạnh nội dung trọng tâm (mục I, II, III)

5 Hướng dẫn (2 phút): Lưu giữ nội dung phiếu học tập đã thảo luận về

nhà tự làm lại vào vở, trả lời các câu hỏi trong SGK/66, xem trước bài 16 “Tiêu

hóa ở động vật (tiếp theo)”

PHẦN III: KẾT QUẢ

Từ thực tế giảng dạy tôi thấy: Để giúp học sinh tham gia vào học tập một

cách tích cực, tránh thụ động, ỷ lại thì phương pháp dạy học trong nhà trường có

một vai trò to lớn Theo tôi, dạy học sử dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại kết

hợp xây dựng phiếu học tập, cùng với việc ứng dụng công nghệ thông tin trong

giảng dạy đang là một trong những phương pháp tích cực nhằm hướng tới mục

tiêu trên Với phương pháp này, học sinh được làm việc cùng nhau trong các

nhóm nhỏ và mỗi thành viên trong nhóm đều có cơ hội tham gia vào nhiệm vụ

đã được phân công sẵn Học sinh thực thi nhiệm vụ một cách chủ động, tích cực

dưới sự định hướng của giáo viên Hơn nữa, trong quá trình hợp tác thảo luận

giữa các thành viên trong nhóm học tập sẽ là cơ hội để các em gần gũi nhau hơn

trong học tập, giúp các em rèn luyện được nhiều kĩ năng sống: lí luận, nghe, tập

trung, toàn tâm toàn ý khi làm việc

Kết quả của lớp 11A8 (36 học sinh) trước khi áp dụng các kĩ thuật dạy học tích

cực là:

Loại G (%) K (%) TB (%) Yếu (%) Kém (%)

Kết quả giảng dạy của tôi trên lớp thực nghiệm 11A8 và lớp đối chứng

11A9 được thể hiện trên ở bảng dưới đây:

Loại

Biểu đồ so sánh tỉ lệ các loại học sinh của lớp 11A8 trước khi thực nghiệm và

sau quá trình thực nghiệm được thể hiện như sau:

Biểu đồ so sánh tỉ lệ các loại học sinh của lớp 11A8 sau quá trình thực nghiệm

và lớp đối chứng 11A9 được thể hiện như sau:

PHẦN IV: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Sau quá trình thử nghiệm dạy học bằng kĩ thuật mảnh ghép tôi ở một số

bài tôi đã nghiên cứu mở rộng thêm các bài dạy bằng kĩ thuật dạy học này kết

hợp với các phiếu học tập Sau quá trình áp dụng tôi và các đồng nghiệp rút ra

một số điểm cần lưu ý khi tổ chức dạy học theo kĩ thuật mảnh ghép:

- Các sứ giả ở vòng 1 có thể có trình độ khác nhau, bởi vậy cần xác định

yếu tố hỗ trợ kịp thời để tất cả sứ giả có thể hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 1,

chuẩn bị cho vòng 2

- Số lượng mảnh ghép không nên quá lớn để đảm bảo các thành viên có

thể truyền đạt kiến thức cho nhau

- Đặc điểm nhiệm vụ mới ở vòng 2 là một nhiệm vụ phức hợp và chỉ có

thể giải quyết được trên cơ sở nắm vững những kiến thức đã có ở vòng 1 Do

vậy, giáo viên cần xác định rõ những yếu tố cần thiết về kĩ năng, kiến thức cũng

như các yếu tố hỗ trợ cần thiết để giúp học sinh giải quyết nhiệm vụ phức hợp

này

Với mục đích dạy học để nâng cao khả năng tự học, chủ động lĩnh hội

kiến thức của học sinh, trong quá trình giảng dạy giáo viên phải năng động hơn

và biết kết hợp nhiều phương pháp giảng dạy Trước khi lên lớp, giáo viên phải

giới thiệu trước cho học sinh xem trước nội dung bài học và tự xây dựng một số

câu hỏi cho bài học đẻ có thể tự giải quyết vấn đề giáo viên đặt ra

Tôi nhận thấy nên phối hợp các phương tiện dạy học khác nhau trong một

tiết học, phối hợp nhịp nhàng giữa thuyết giảng với các kĩ thuật dạy học hiện đại

giúp học sinh tăng cường tính tự lập, chủ động trong học tập Do vậy, việc đổi

mới phương pháp dạy học, thiết kế các bài dạy theo các kĩ thuật dạy học hiện đại

đã trở nên dễ dàng, thuận lợi hơn và được nhiều giáo viên tâm huyết với nghề

Tuy nhiên, trong quá trình tiếp tục thực hiện đề tài, tôi thấy vẫn có một số

vấn đề khó khăn nảy sinh đó là:

- Một số học sinh khả năng tập trung chưa được cao nên chỉ được khoảng

20 phút đầu là các em có thể làm việc tích cực được, thời gian còn lại hiệu quả

học tập giảm nhiều

- Khi các sứ giả di chuyển để tạo nhóm mới tác phong một vài em còn

chậm gây mất thời gian cho bài học

- Một số học sinh còn chưa tự giác, giáo viên phải thường xuyên nhắc nhở

học sinh lưu giữ nội dung các phiếu học tập đã thảo luận để về tự hoàn thành

vào vở để học

Theo tôi khi học sinh rèn luyện được phương pháp tự học tốt các em có

thể lĩnh hội được nhiều tri thức từ kiến thức học trong nhà trường cũng như kĩ

năng xử lí tốt các tình huống trong đời sống Đó chính là mục đích để tôi thực

hiện đề tài “Phát triển tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong

kĩ thuật dạy học mảnh ghép dạy bài 15: Tiêu hóa ở động vật”.

Khoái Châu, ngày 20/04/2014

Người thực hiện

Vũ Thị Thoàn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Sách giáo khoa Sinh học 11 - Nhà xuất bản giáo dục

2 Sinh học 11- Sách giáo viên - Nhà xuất bản giáo dục

3 Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Sinh học lớp 11 - Nhà

xuất bản giáo dục, năm 2009

4 Chỉnh sửa tài liệu “hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng Sinh

học”, Bộ giáo dục và Đào tạo, năm 2010

5 Hướng dẫn thực hiện điều chỉnh nội dung dạy học môn Sinh học, cấp

THPT (Kèm theo Công văn số 5842/BGDĐT-VP ngày 01 tháng 9 năm

2011 của Bộ Giáo dục và Đào tạo)

6 http:www.google.com.vn

7 Tài liệu tập huấn các kĩ thuật dạy học mới - Bộ giáo dục và Đào tạo, năm

2010 (dự án Việt - Bỉ)

8 Bài tập chọn lọc Sinh học 11 - Nhà xuất bản giáo dục, năm 2008

9 Rèn luyện kĩ năng Sinh học 11 - Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam, năm

2009

PHẦN PHỤ LỤC

- Một số hình ảnh học sinh thảo luận trong nhóm học tập:

- Các hình ảnh và phiếu học tập sử dụng trong bài dạy:

Hình ảnh 3: Ống tiêu hóa ở một số động vật

Ống tiêu hóa ở người

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 1 (8 phút): Tiêu hóa ở động vật chưa có cơ quan tiêu hóa Đại diện:

Quá trình tiêu hóa thức ăn:

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 2 (8 phút): Tiêu hóa ở động vật có túi tiêu hóa Đại diện:

Cấu tạo túi tiêu hóa:

Quá trình tiêu hóa thức ăn:

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 3 (8 phút): Tiêu hóa ở động vật có ống tiêu hóa Đại diện:

Cấu tạo ống tiêu hóa:

Quá trình tiêu hóa thức ăn:

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 4 (5 phút): Nêu chiều hướng tiến hóa chung của hệ tiêu hóa?

XÁC NHẬN CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TRƯỜNG THPT KHOÁI CHÂU

Tổng điểm Xếp loại .

TM HỘI ĐỒNG KHOA HỌC

CHỦ TỊCH