TRANG TỬ VÀ NAM HOA KINH Chương 4: Thế gian doc

Đức cao và lòng chân thành không đủ để thắng được tính khí của người; danh tốt và tinh thần hiếu hoà vị tất đã cảm được lòng người; nếu anh cố lấy những lời nhân nghĩa, phải đạo mà thuyế

TRANG TỬ VÀ NAM HOA KINH

Chương 4: Thế gian

1

Nhan Hồi hỏi Trọng Ni [tức Khổng tử]

- Anh tính đi đâu?

- Con đi qua nước Vệ

- Để làm gì?

- Con nghe nói vua Vệ [Vệ Trang Công] đương tuổi tráng niên, hành vi độc đoán, coi thường việc nước, không thấy lỗi của mình, coi thường mạng dân, người chết đầy đất, nhiều như cỏ khô trong đồng cháy, dân không biết đi đâu Con đã từng nghe thầy bảo: “Nước nào đã bình trị thì mình nên bỏ mà đi, nước nào loạn thì mình nên tìm tới” Như một thầy lang thấy bệnh nhân là trị[1] Con theo lời dạy của thầy mà mong lại cứu nước Vệ được phần nào chăng?

Trọng Ni bảo:

- Lại đó để mà bị giết à? Đạo thì không nên tạp, tạp thì hoá phiền toái, phiền toái thì gây hỗn loạn, hỗn loạn thì gây lo lắng, mà không thể cứu được Hạng “chí nhân”[2] thời xưa giữ vững đạo mình rồi sau mới giúp người khác Đạo của anh

chưa được vững mà sao sửa được hành vi tàn bạo của người khác [tức vua Vệ]

Lại thêm, anh biết tại sao “đức” sở dĩ bại hoại, còn mưu trí do đâu mà ra không? Đức bại hoại do hiếu danh, mưu trí phát ra do thích tranh đua Hiếu danh gây ra sự khuynh loát lẫn nhau, mưu trí tạo ra những phương tiện để tranh dành Hai cái đó đều là những khí cụ bất tường; không làm cho hành vi con người được tận

thiện[3]

Đức cao và lòng chân thành không đủ để thắng được tính khí của người; danh tốt

và tinh thần hiếu hoà vị tất đã cảm được lòng người; nếu anh cố lấy những lời nhân nghĩa, phải đạo mà thuyết con người tàn bạo ấy, thì tức là lấy cái xấu của họ

để làm nổi bật cái tốt đẹp của mình, như vậy là “bừa” người ta như bừa cỏ Bừa người ta thì bị người ta bừa lại, thầy ngại rằng anh sẽ bị hãm hại mất

Giả sử vua Vệ yêu người hiền mà ghét người ác, thì cũng đâu đặc biệt cần tới anh [vì nước Vệ có nhiều bậc hiền tài rồi] Anh không can gián thì thôi, nếu can gián thì vua Vệ sẽ nhân kẽ hở của anh mà đả anh[4]; anh mà chịu thua thì mắt anh sẽ hoa lên, nét mặt anh sẽ dịu xuống, miệng anh sẽ tìm cách bào chữa, thái độ anh sẽ phục tòng, anh sẽ thuận theo ý ông ta Như vậy không khác gì dùng lửa để diệt lửa, dùng nước để ngăn nước, chỉ tăng thêm tội ác của ông ta Còn nếu như anh nhất định một lòng can gián, mà không được ông ta nghe thì nhất định sẽ bị ông giết

Xưa, vua Kiệt giết [hiền thần là] Quan Long Phùng; vua Trụ giết [chú là] Vương

tử Tỉ Can[5] Những bậc đó ở địa vị thấp làm trái ý vua để bênh vực dân chúng, bị vua hãm hại chính vì hiền đức của họ Ham danh thì hậu quả như vậy đó

Xưa vua Nghiêu đánh các nước Tùng Chi[6] và Tư Ngao; vua Vũ đánh nước Hữu

Hổ Ba nước đó bị tàn phá, dân chúng bị diệt, vua bị giết, vì vua của họ dùng binh

lực để cướp bóc các nước láng giềng mà làm giàu Vừa hiếu danh vừa tham lợi thì hậu quả như vậy đó Anh không biết điều đó ư? Dẫu bậc thánh nhân cũng không khắc phục được lòng ham danh và lợi, huống hồ là anh Nhưng có lẽ anh đã có kế hoạch nào đó rồi, thử nói cho thầy nghe nào

Nhan Hồi đáp:

- Con sẽ rán cung kinh mà khiêm nhường; cương quyết mà chuyên nhất, như vậy được không?

- Không được, vì vua Vệ tự mãn mà tính tình bất thường; không ai dám làm trái ý ông ta; ông ta áp đảo thiện ý của người khác để làm theo ý mình Con người đó, những thói tốt hằng ngày có thể sửa tính được, mà còn không chịu theo thì làm sao thực hành được đức lớn?[7] Ông ta tất sẽ cố chấp, không chịu sửa đổi Nếu ông ta

bề ngoài tán đồng anh, mà trong lòng không phản tỉnh[8], thì anh dùng phương pháp đó có ích lợi gì?

- Nếu vậy thì con dùng cách “trong thẳng mà ngoài cong”[9] của cổ nhân

Kẻ nào “trong thẳng” là môn đệ của trời; môn đệ của trời thì cho vua với mình cũng là con của trời Là con trời thì đâu cần người khác phê phán ngôn luận của mình là phải hay trái Thuận với tự nhiên như vậy thì giữ được thiên chân như đứa

bé, nên người ta gọi là em bé, mà em bé là môn đệ của trời

Kẻ nào “ngoài cong” là môn đệ của người Hai tay chấp lại, cầm cái hốt, quì

xuống, cúi đầu, đó là bầy tôi giữ lễ với vua Mọi người giữ lễ đó, làm sao con dám không giữ? Làm như mọi người thì không ai trách mình Như vậy là môn đệ của người

Kẻ nào hành động như cổ nhân thì là môn đệ của cổ nhân; kẻ đó chỉ lập lại những lời của cổ nhân can ngăn vua, nhưng đó là lời của cổ nhân chứ không phải lời của chính mình; cho nên dù có cương trực thì cũng không có tội vì chỉ là theo cổ nhân thôi mà

Con tính làm như vậy, thầy nghĩ có nên không?

Trọng Ni đáp:

- Không Biện pháp của anh nhiều quá mà không thông đạt Anh chỉ tính làm sao cho khỏi bị tội, như vậy cảm hoá nhà vua sao được?

- Con hết cách rồi Xin thầy chỉ cho con có biện pháp nào nữa không?

- Anh trai giới đi rồi thầy sẽ chỉ cho Làm theo thành kiến mà dễ thành công là trái với lẽ trời.[10]

- Nhà con nghèo, đã mấy tháng nay con không uống rượu, không ăn thịt, như vậy

có thể gọi là trai giới được không?

Trọng Ni bảo:

- Đó là trai giới để tế lễ, không phải là trai giới của tâm (tâm trai)

- Thưa thầy, thế nào là trai giới của tâm?

- Anh tập trung tinh thần, không nghe bằng tai mà nghe bằng tâm, không nghe bằng tâm mà nghe bằng cái khí Tai chỉ nghe được thanh âm, tâm chỉ lãnh hội được hiện tượng, khí vốn hư cho nên dung nạp được vạn vật Đạo ở chỗ hư không,

cho nên bảo “hư không” là trai giới của tâm

- Con khi chưa biết được sự trai giới của tâm thì chỉ cảm thấy có mình thôi, khi đã biết rồi thì không thấy có mình nữa[11] Như vậy có phải là “hư không” không?

- Phải, sự kì diệu của chỗ trai giới của tâm là như vậy đó Thầy bảo anh này: anh

có vô nước Vệ thì đừng nên động tâm vì danh lợi[12] Vua Vệ có nghe lời anh thì anh hãy nói, không nghe thì anh đừng nói Đừng cho họ thấy kẽ hở của mình, công kích được mình, cứ hư tâm mà đợi khi nào không thể không nói được hãy nói, như vậy là gần đạt được Đạo

- Đi mà không chạm đất là điều khó hơn không để lại một vết chân nào trên

đất[13] Giúp việc cho người thì dễ gian dối, giúp việc cho trời thì khó gian

dối[14] Thầy nghe nói có cánh thì bay được, chưa hề nghe nói không cánh mà bay được; nghe nói dùng trí tuệ thì đạt được tri thức, không nghe nói không dùng trí tuệ mà đạt được tri thức[15] Từ cái hư không của tâm thần mà phát ra ánh sáng; cái phúc ở cả trong sự hư tĩnh của tâm thần Tâm thần không hư tĩnh thì gọi là

“ngồi mà dong ruổi” (toạ trì: thân thể ngồi yên mà tâm thần thì lang thang) Người nào có thể khiến cho tai, mắt thành những cảm quan hướng nội mà thông suốt, mà không dùng tâm trí, thì dù quỉ thần cũng phải qui phục, huống hồ là người? Đó là phép thích ứng với mọi biến hoá của vạn vật, cái nút, cái chốt của sự sáng suốt của ông Vũ, ông Thuấn, cái qui tắc xử sự xuất đời của Phục Hi, Kỉ Cừ[16] huống hồ là bọn người thường

2

Viên đại phu nước Sở họ Diệp [tên Chư Lương], hiệu là Tử Cao, sắp phải đi sứ nước Tề, lại hỏi Trọng Ni:

- Vua Sở phó thác cho tôi một sứ mệnh quan trọng Vua Tề đối với các sứ thần các nước ngoài thường tỏ ra rất cung kính, nhưng rốt cuộc chẳng chịu giúp gì cả Thuyết phục một người thường đã là khó rồi, huống là một ông vua chư hầu Tôi ngại quá Thầy tướng bảo Chư Lương tôi rằng: “Việc bất luận là lớn nhỏ, ít có việc nào không gây tai hại[17] Nếu không thành công, thì nhất định là chịu sự trừng phạt của người trên; nếu thành công thì chịu cái “hoạ của âm dương” [nghĩa

là phải lo lắng, lao tổn tinh thần], bất luận là thành công hay không thành công mà không gây tai hại, thì chỉ bậc hiền đức mới được vậy”

Tôi bình thường ăn uống đạm bạc, không cầu món ngon, không cần phải giải nhiệt [vì không ăn những đồ bổ mà sinh nóng] Vậy mà sáng được vua giao cho sứ mệnh thì buổi chiều tôi phải uống nước đá [nước đóng băng] vì lo lắng mà hoá ra nóng trong mình Chưa thi hành sứ mệnh mà âm dương bất hoà như vậy, nếu sứ mệnh mà thất bại thì bị thêm hình phạt của vua nữa Làm sao chịu nổi hai nỗi ưu hoạn đó? Làm sao trọn được đạo bề tôi bây giờ? Thầy có điều gì khuyên tôi

không?

Trọng Ni đáp:

- Trên đời có hai luật chính là mệnh trời và bổn phận Con yêu cha mẹ, đó là mệnh trời vì đó là thiên tính cố kết trong lòng đứa con Bề tôi thờ vua, đó là bổn phận; bất luận thời nào, ở đâu, cũng bị sự thống trị của vua[18] không sao tránh khỏi được, cho nên đó là một luật lớn Con thờ cha mẹ thì phải thích ứng với mọi hoàn cảnh, như vậy là chí hiếu; bề tôi thờ vua phải chấp nhận mọi sự nguy hiểm, như vậy là tận trung Người nào làm việc hết lòng thì vui hay buồn cũng không đổi lòng Biết rằng sự thể không thay đổi được mà an mệnh chấp nhận nó, như vậy là chí đức [có đức tuyệt cao] Phận làm tôi, con, thế nào cũng có những điều không được như ý, phải miễn cưỡng làm tròn bổn phận mà quên mình đi, như vậy đâu

còn tham sống sợ chết nữa? Ông cứ làm sứ mệnh được giao phó đi

Tôi đã được nghe điều này, xin kể lại: trong việc giao tế với nhau, nếu ở gần nhau thì do tiếp xúc hàng ngày mà tin nhau; nếu ở xa nhau thì chỉ căn cứ vào những lời trung thực của nhau Những lời này do một người thứ ba truyền đạt Truyền đạt những lời vui vẻ hoặc giận dữ của hai bên, là một công việc cực khó Vì hai bên muốn làm vui lòng nhau thì họ tâng bốc nhau lên; nếu giận nhau thì họ không tiếc lời trách móc nhau Cái gì quá mức tất không đúng sự thực, không làm cho người

ta tin được Người nào truyền đạt những lời gây lòng nghi ngờ thì tất gặp tai hoạ Cho nên cách ngôn có câu: “Truyền những lời bình thường thôi, đừng truyền những lời quá lố, như vậy may ra bảo toàn được thân”

Như người đấu võ, mới đầu nghiêm chỉnh lắm, rồi sau mới dùng ngón ngầm, rốt cuộc sẽ dùng cả trăm quỉ kế để hạ đối phương Người uống rượu mới đầu lễ độ rồi sau say sưa, hỗn loạn, hoá ra phóng đãng Mọi việc đều như vậy: mới đầu nhã nhặn, rồi sau thô tục, mới đầu là chuyện nhỏ, sau thành đại hoạ Lời nói như sóng gió, mà việc truyền đạt thì có đắc có thất (lỡ lời) Sóng gió dễ nổi lên, sự đắc thất cũng bất thường (như sóng gió) dễ sinh ra nguy hiểm Sở dĩ người ta nổi giận vì những lời nói quá của người kia Con thú bị dồn vào đường cùng, sắp chết, nổi giận hoá ra hung dữ với người thợ săn; kẻ dưới bị người trên đối xử hà khắc quá thì cũng bất giác nảy ra ý hãm hại người trên Những ý nghĩ bất giác như vậy rồi

sẽ đưa tới đâu?

Cho nên cách ngôn có câu: “Đừng sửa đổi mệnh lệnh của vua Đừng miễn cưỡng làm quá để thành công” Cái gì vượt quá mức tức là quá độ[19]

Sửa đổi mệnh lệnh, miễn cưỡng làm quá thì sẽ hỏng việc Cho nên giải pháp tốt nhất là phải thủng thẳng Việc hỏng rồi khó sửa lại được Vậy chẳng nên thận trọng ư?

Nên vượt ra ngoài sự vật mà tiêu dao tự tại, thuận theo lẽ tất nhiên để dưỡng tâm,

đó là đạt được Đạo Ông không cần thêm ý kiến của ông, cứ làm theo lệnh của vua Đó là một việc khó đấy[20]

3

Nhan Hạp (một người hiền nước Lỗ) được vời làm sư phó cho thái tử của Vệ Linh Công, lại thỉnh giáo Cừ Bá Ngọc, bảo:

- Có một người bản tính tàn bạo, hiếu sát, để cho nó làm theo ý nó thì tất hại cho nước tôi Nếu ngăn cản nó thì nguy hiểm cho tính mạng tôi Trí tuệ của nó chỉ đủ

để thấy người khác lầm lỗi mà không hiểu tại sao họ lầm lỗi[21] Đối với kẻ đó tôi phải làm sao bây giờ?

Cừ Bá Ngọc đáp:

- Câu hỏi của ông hay lắm Ông nên cẩn thận, giữ gìn đừng lầm lỗi Ngoài mặt nên nhã nhặn, thân mật, trong lòng nên hoà thuận Như vậy vẫn có thể có tai hoạ được Nhã nhặn, thân mật nhưng đừng nhu nhược [dung túng kẻ đó phạm tội]; lòng hoà thuận nhưng đừng phô trương Ai nhã nhặn, thân mật tới nhu nhược, bị (kẻ ác) đồng hoá thì sẽ sa đoạ Ai khoa trương sự hoà thuận là muốn cầu danh, mưu mô hại người[22] Học trò ông còn là một đứa con nít thì ông cũng làm ra vẻ con nít như nó; nó hành động không có phép tắc, ông cũng làm bộ không giữ phép tắc với nó; nó phóng đãng, ông cũng làm bộ phóng đãng với nó; như vậy ông lần lần sửa đổi được nó

Ông có thấy con bọ ngựa đưa càng lên định ngăn chiếc xe không? Nó không thấy việc đó không thể làm được vì nó quá tự cao tự đại Ông phải coi chừng đấy Phải

thận trọng Nếu ông khoe tài ông mà xúc phạm học trò ông thì ông gần như con bọ ngựa đó

Ông có biết người ta nuôi cọp ra sao không? Người ta không dám cho nó ăn một con vật còn sống hoặc ăn trọn một con vật chết, sợ như vậy sẽ kích thích bản tính hung dữ hiếu sát của nó

Phải cho nó ăn đúng giờ, tuỳ theo nó vui vẻ hay hung dữ mà thuần phục nó Hổ không cùng một loài với người, nhưng biết thuận theo tính tình nó thì nó cũng tỏ

vẻ làm vui lòng người nuôi nó Nó vồ người nuôi nó chỉ vì người này làm trái tính

nó

Một người yêu ngựa tới nỗi dùng sọt hứng phân nó, dùng vỏ sò lớn hứng nước tiểu

nó Một hôm muỗi bu trên mình ngựa, người đó vô ý đập muỗi mạnh quá, ngựa kinh hoảng, cắn bể hàm thiếc, rồi làm nát đầu và ngực người nuôi Bản ý người đó tốt mà bị hại như thế đấy Vậy ông chẳng nên thận trọng ư?

4

Một người thợ mộc tên Thạch, qua nước Tề, tới một chỗ tên là Khúc Viên, thấy trên nền xã (nơi tế thổ thần) có một cây “lịch” Tàn lá nó che được cả ngàn con bò, vòng thân nó tới cả trăm vi[23]; nó cao như núi, lên khỏi mặt đất tám trượng rồi mới đâm cành Có tới một chục cành lớn có thể khoét làm thuyền được Người ta

ùn ùn kéo nhau tới coi, nhưng người thợ cả không thèm ngó, cứ tiếp tục đi

Người học trò tập nghề nhìn cây ấy một hồi lâu lại nói với thầy: “Từ khi con theo thầy học nghề, chưa bao giờ con thấy khúc gỗ lớn như vậy Tại sao thầy không ngừng lại coi?

Người thợ cả bảo:

- Thôi, đừng nói nữa Cây đó vô dụng Dùng để đóng thuyền thì thuyền chìm; để đóng quan tài thì quan tài mau nát; để làm cánh cửa thì cánh cửa thấm nước; để làm đồ dùng thì đồ dùng mau hư; để làm cột nhà thì cột nhà mau bị mối, mọt Không dùng được việc gì cả Chính vì nó vô dụng nên mới thọ được như vậy

Sau khi về nhà, người thợ cả nằm mê thấy cây của thổ thần đó hiện lên bảo: “Tại sao chú cứ so sánh như vậy? Chú muốn ta giống với những cây hữu dụng ư? Khi cây tra[24], cây lê, cây quất, cây bưởi có trái chín thì chúng bị tàn phá, cành lớn bị

bẻ gẫy, cành nhỏ bị vặt trụi Vì chúng hữu dụng nên khốn khổ suốt đời và chết sớm Thế là tự chúng gây sự tàn phá cho chúng Những vật nào hữu dụng cũng đều như vậy cả Đã từ lâu ta cầu được vô dụng, mấy lần suýt chết, nay mới được như sở nguyện đấy Sự vô dụng đó rất hữu ích đối với ta Nếu ta dùng được vào việc gì thì làm sao sống lâu mà to lớn được như vầy? Chú và ta đều là sinh vật cả Một sinh vật làm sao phán đoán được một sinh vật khác?[25] Một người vô dụng sắp chết như chú làm sao biết được thế nào là một cây vô dụng?

Người thợ cả tỉnh dậy, kể lại giấc mộng cho học trò nghe Người này hỏi:

- Cây đó đã cầu được vô dụng, thế thì tại sao lại làm cây tượng trưng thổ thần?

Người thợ cả đáp:

- Im đi, đừng nói nữa Nó tạm dựa vào thổ thần như vậy để những kẻ không hiểu

nó khỏi chê nó là vô dụng Nếu nó không tượng trưng cho thổ thần thì bị người ta đốn rồi còn gì? Cách tự bảo toàn của nó thật khác thiên hạ; lấy thường tình mà chê trách nó, chẳng là sai lầm quá ư?