TRANG TỬ VÀ NAM HOA KINH Chương 2: Mọi vật ngang nhau pdf

Nhưng không ai biết được chủ thể của vũ trụ là gì.[6] Ví thử có một chủ tể thực đi thì chúng ta cũng không thấy có dấu hiệu, vết tích gì của nó.. Để cho thành kiến của mình làm thay mìn

TRANG TỬ VÀ NAM HOA KINH

Chương 2: Mọi vật ngang nhau

Tử Kì đáp:

- Anh Yển, anh hỏi như vậy là phải? Thầy đã tự quên thầy, anh biết không? Anh

đã được nghe tiếng sáo của người mà chưa được nghe tiếng sáo của đất; hoặc đã được nghe tiếng sáo của đất mà chưa được nghe tiếng sáo của trời (thiên lại)

- Xin thầy giảng cho con thế nào là nghĩa làm sao?

- Đất thở thì thành gió Gió không thổi thì thôi, đã thổi thì cả vạn hang lỗ đều gào thét lên Anh có nghe gió hú bao giờ chưa? Trên rừng núi cao ghê gớm có những cây lớn chu vi được cả trăm gang tay[3], thân cây có hang có lỗ, như lỗ mũi, lỗ tai hoặc miệng người; lại có những lỗ (vuông) như lỗ đục trong các đà ngang, hoặc lỗ

mắt cáo; có lỗ như miệng cối, như ao sâu, như vũng cạn Gió thổi thì những lỗ ấy phát ra những tiếng khác nhau, có khi như tiếng nước chảy ào ào, có khi như tiếng tên bay vút vút; có khi như tiếng thú gầm, như tiếng thở nhẹ; có khi như tiếng người mắng mỏ, khóc lóc, than thở; có khi như tiếng chim ríu rít, như tiếng người

đi trước hô, người đi sau đáp Gió hiu hiu thổi thì nghe du dương; gió lớn nổi lên thì nghe ào ào Gió lớn ngừng rồi, các hang lỗ lại im lặng, mà anh có thấy cành lá lúc đó chỉ hơi lay động không?[4]

Tử Du thưa:

- Vậy tiếng sáo của đất (tức âm nhạc của đất) là do các hang lỗ cả, cũng như tiếng sáo của người là do các ống trúc Thế còn tiếng sáo của trời, xin thầy giảng cho con

Mừng giận, vui buồn, lo lắng, ân hận, phản phúc, sợ sệt, phóng túng, biếng nhác, khinh cuồng, ngạo mạn, tất cả những cái đó tự chúng phát sinh ra như âm nhạc phát từ một ống rỗng (ống sáo) hoặc như nấm từ hơi đất (ẩm ướt) mà ra Ngày, đêm nối tiếp nhau, ai biết được từ đâu mà có? Hỡi ơi, hỡi ơi; bao giờ chúng ta mới hiểu được lẽ sinh hoá trong vũ trụ?

Không có cái không phải là ta thì không có ta Nhưng không có ta thì không thể hiện được sự biến hoá của tự nhiên Như vậy ta với tự nhiên thật mật thiết với nhau Nhưng không ai biết được chủ thể của vũ trụ là gì.[6]

Ví thử có một chủ tể thực đi thì chúng ta cũng không thấy có dấu hiệu, vết tích gì của nó Thấy tác động mà không thấy hình thể của nó Chẳng hạn thân thể con người gồm một trăm cái xương, chín cái lỗ[7] và sáu bộ phận ở trong (lục tạng[8]) Chúng ta quí cái nào? Hay quí hết? Hay quí vài cái? Chúng đều phục dịch ta? Chúng đều bị động hết? Cái gì làm chủ tể chi phối chúng? Chúng chi phối và phục

vụ lẫn nhau? Nếu có một cái thực là chủ tể chúng thì dù ta hiểu biết hay không hiểu biết nó, cũng không làm tăng hay giảm cái chân thực của nó

thành công gì cả; tân khổ, mệt mỏi mà không biết để đi tới đâu Đáng thương thay! Như vậy mà bảo là sống, thử hỏi có ích gì không? Hình hài mà biến hoá thì tinh thần cũng biến hoá Đó chẳng phải là điều rất thương tâm ư? Người đời mê muội như vậy ư? Chỉ riêng tôi mê muội, còn người khác không mê muội chăng?

Để cho thành kiến của mình làm thay mình, sai khiến mình, như vậy thì ai cũng có thầy hết, còn cần gì nhận người khác làm thầy nữa? Vì tinh thần của mình làm thầy mình, cho nên người ngu cũng có thầy rồi Kẻ nào muốn vượt thành kiến của mình để phân biệt thị phi thì cũng không khác gì bảo rằng hôm nay đi qua nước Việt mà đã tới đó từ hôm qua rồi, nghĩa là coi cái không có là có Về điểm đó, thần minh như ông Vũ[9] cũng không thể biết được Tôi làm sao mà biết được?

3

Nói không phải chỉ là phát hơi ra thành tiếng Nó là để diễn một cái gì Nhưng cái

ý muốn diễn ấy không hoàn toàn do lời nói định được [nghĩa là lời không sao diễn hết được ý], vậy thì có lời nói không [nghĩa là lời nói có ý nghĩa không], hay không có lời nói [nghĩa là lời nói vô nghĩa, chỉ như hơi phát từ miệng ra thôi] Lời nói khác với tiếng chim con chíp chíp, nhưng vì lời nói không hẳn diễn được ý nghĩa, như vậy thì rốt cuộc có phân biệt được hai cái đó không?

Đạo bị cái gì che lấp tới nỗi phải phân biệt chân với nguỵ? Lời nói bị cái gì che lấp tới nỗi phải phân biệt phải với trái? Khi nào thì đạo không còn, khi nào thì lời không chấp nhận được? Đạo bị thành kiến nhỏ nhen che lấp; lời nói bị sự hoa mĩ phù phiếm che lấp Do đó mà phái Nho, phái Mặc tranh luận với nhau Cái gì phái này cho là phải thì phái kia cho là trái; cái gì phái này cho là trái thì phái kia cho là phải Muốn thấy điểm phải trong chỗ họ cho là trái, thấy điểm trái trong chỗ họ cho là phải, [nghĩa là muốn thấy phái nào cũng có lí một phần, mà không phái nào hoàn toàn có lí], thì không gì bằng dùng trực giác [đừng lí luận, tranh biện].[10]

Vật nào cũng là vật khác mà cũng là chính nó Phân biệt vật và mình thì không thấy được lẽ đó, hoà đồng với vật thì thấy được Cho nên mới bảo cái kia là tự cái này mà ra, mà cái này cũng tự cái kia mà có Chẳng hạn người ta phân biệt sống

và chết, sự thực sống cũng là chết, chết cũng là sống Cái có thể được cũng là không thể được, cái không thể được cũng là cái có thể được Xác nhận cũng là phủ nhận, phủ nhận cũng là xác nhận Thánh nhân không chấp nhất nên mới rực rỡ ở trên trời

Mình là người khác, người khác cũng là mình Người kia có quan niệm của họ về thị, phi Mình cũng có quan niệm của mình về thị, phi Có sự khu biệt thực nào giữa mình và người kia không? Mình và người đừng chống đối nhau nữa, cái chốt [tức cái cốt yếu] của Đạo ở đó Cái chốt đó ở trung tâm cho nên ứng với các biến hoá vô cùng Cái “thị” (phải) biến hoá vô cùng, mà cái “phi” (không phải) cũng biến hoá vô cùng Cho nên mới bảo: Không gì bằng dùng trực giác

Muốn dùng cái ý niệm độc lập, tuyệt đối để chứng rằng những biểu hiện của ý đó trong sự vật không phải là ý niệm độc lập, tuyệt đối, thì sao bằng dùng cái phi ý niệm[11] để chứng rằng những ý niệm biểu hiện trong sự vật không phải là ý độc lập, tuyệt đối Muốn chứng rằng con ngựa trắng không phải con ngựa thì sao bằng dùng ý niệm “phi mã” (không phải con ngựa) để chứng rằng ngựa trắng không phải là ngựa[12] Sự thực vũ trụ chỉ là một ý niệm, mà mọi vật chỉ là một con ngựa[13]

Làm sao bảo một vật là “có thể” Bảo một vật là có thể vì nó có thể Làm sao bảo một vật là không có thể Bảo một vật là không có thể là vì nó không có thể Vật nào cũng có cái “như vậy” của nó, vật nào cũng có cái “có thể” của nó[15]

Cho nên một cọng cỏ nhỏ với một cây cột lớn, một người đàn bà xấu với nàng Tây Thi, với tất cả các cái bậy bạ, dối trá, quái dị đều hợp nhất ở trong Đạo hết Cái nhất đó phân chia ra thành vạn vật, phân chia ra rồi thì không còn cái trước nữa

mà cái này sẽ mất đi [nghĩa là có sinh thì có diệt, có diệt thì có sinh] Nhưng không vật nào có sinh thành, có huỷ diệt vì rốt cuộc lại hợp nhất ở trong Đạo

Chỉ có hạng đạt Đạo mới hiểu được sự hợp nhất đó mà bỏ thành kiến đi để theo lẽ trung dung (bình thường) Trung dung thì thực hành được, thực hành được thì thông [có kết quả, không tắt nghẽn], thông thì “được việc”[16] [thành công] Được việc là gần tới Đạo [vì phải hiểu Đạo rồi mới được việc] Phải xác nhận sự kiện Thực hiện mà không hiểu tại sao, đó là Đạo[17]

Xưa có một ông già nuôi khỉ, bảo chúng: “Tao cho chúng bây sáng ba [trái

lật[18]], chiều bốn [trái] Chúng bây chịu không?” Chúng đều bất bình Ông già bèn bảo: “Thế thì sáng bốn [trái], chiều ba Chịu không?” Chúng đều mừng

Sự thực có gì thay đổi đâu mà lần trước chúng nổi giận, lần sau mừng Ông già đó

đã khéo thuận theo bản tính của loài khỉ

Cho nên thánh nhân dung hoà, coi thị phi là một, mà theo luật quân bình tự nhiên

Như vậy gọi là “lưỡng hành”[19]

có cái gì đó, nhưng cái đó không nhất định[20] Hạng thấp hơn cho rằng cái đó đã nhất định nhưng bảo không có thị phi (phải trái, xấu tốt)

Từ khi có quan niện thị phi, ý niệm về Đạo mới suy Ý niệm về Đạo suy rồi mới

có lòng tự ái (lòng yêu ích kỉ) Thật ra có gì là thành và bại không? Hay là không có? Như trường hợp Chiêu Văn[21] chơi đàn cầm, chứng là có thành và bại; Chiêu Văn không chơi đàn cầm thì không chứng được là có thành có bại Chiêu Văn chơi đàn cầm, Sư Khoáng[22] gõ nhịp; Huệ tử dựa một cây ngô đồng [mà biện thuyết];

ba bậc đó tài trí cực cao, giữ được danh tiếng cho hết đời Sở thích của họ khác với của mọi người Họ đều muốn cho người khác hiểu cái mà người ta không hiểu nổi, nên Huệ Thi mới làm hỏng đời ông bằng thuyết “kiên bạch” (cứng và trắng)[23],

mà con Chiêu Văn muốn nối nghiệp cha đến nỗi suốt đời không thành công

Nếu như vậy [tức xét riêng từng người một] mà gọi là thành công thì bất tài như tôi cũng thành công Nếu như vậy không gọi là thành công được [tức xét chung cả mọi người, mà không phải ai cũng giỏi, thành công như ba nhà đó được], thì tôi và người khác, chẳng ai thành công cả[24] Thánh nhân chê cái thói làm cho người đời mê loạn, nghi ngờ, nên bỏ hết thành kiến, theo lẽ trung dung tầm thường thôi, như vậy là dùng đến trực giác[25]

7

Nay có người đưa ra một phán đoán Không biết nó có giống với những phán đoán của người khác hay không Giống hay không thì chúng cũng là một loại với nhau

cả, vậy có khác gì nhau đâu[26]

Tôi xin đưa ra một thí dụ Một người bảo rằng vũ trụ có khởi thuỷ; một người khác bảo không có khởi thuỷ, một người nữa bác thuyết người thứ nhì dùng để bảo

vủ trụ không có khởi thuỷ Nói cách khác: một người bảo mới đầu vũ trụ có cái gì

đó (hữu)[27], một người khác bảo mới đầu vũ trụ không có cái gì đó (vô); một người nữa bác cái thuyết mới đầu vũ trụ không có cái gì đó; lại một người thứ tư khác nữa bác cái thuyết người thứ ba dùng để bác cái thuyết mới đầu vũ trụ không

có gì cả Khi thì có (hữu), khi thì không (vô) Mà không biết cái “có”, cái “không”

đó có thực là “có”, có thực là “không” không Tôi mới đưa ra một ý kiến, nhưng

nó có thực là ý kiến hay là không có ý kiến gì cả

Trên đời không có gì lớn bằng đầu chiếc lông mùa thu[28], mà núi Thái Sơn[29] thì nhỏ Không ai thọ bằng đứa trẻ chết yểu, mà không ai yểu bằng ông Bành Tổ Trời đất cùng sinh ra với tôi; vạn vật và tôi hợp nhất, chỉ là một Vũ trụ đã hợp nhất thì làm sao còn nói về nó được nữa[30] Vũ trụ đã hợp nhất thì làm sao lại không nói về nó được[31] Cái “nhất” đó thêm cái ta nói về nó, thế là hai cái rồi; hai cái đó với cái “nhất” (nguyên thuỷ) thành ra ba Cứ như vậy mà tính tiếp thì người giỏi tính cũng đành chịu[32]; huống hồ là người thường Như vậy là từ

“không” (vô) tới “có” (hữu) đã có ba ý khác nhau rồi; huống hồ từ “có” tới “có”,

sẽ có cơ man nào là ý Đừng suy luận gì hết [nghĩa là quên ngôn ngữ, ý tưởng đi] thì thấy được đạo

8

Đạo không có giới hạn, mà ngôn ngữ thì không chắc chắn[33] Do ngôn ngữ mới

có những sự phân biệt này nọ Chẳng hạn chúng ta phân biệt bên phải bên trái, thứ

tự và sai đẳng[34], phân và biện[35], cạnh và tranh[36]: đó là tám loại biểu hiện

Mà cái gì ở ngoài vũ trụ thì thánh nhân không cho là có, không nói tới; cái gì ở trong vũ trụ thì thánh nhân nói tới mà không phê bình Bộ sử Xuân Thu và chuyện chép về các tiên vương, thánh nhân đem ra bàn mà không tranh biện Sau mỗi cái phân biệt có một cái gì không phân biệt được; sau mỗi cái biện luận có một cái gì không biện luận được Tại sao vậy? Vì thánh nhân thấu triệt được toàn diện, còn người thường chấp nhất cãi nhau để thắng người khác Cho nên bảo: “Hễ biện luận

là chỉ thấy được phiến diện”

Đại Đạo không có tên, đại biện luận thì không nói; đại nhân (nhân từ) thì không yêu riêng ai; đại liêm khiết thì không có hình tích; đại dũng thì không hung hăng

Cái Đạo mà minh thị ra rồi thì không phải là Đạo; biện mà phải dùng lời nói thì không đạt được chân lí; nhân (từ) mà cố định[37] thì không hoàn toàn là nhân; liêm khiết mà phô trương thì không được người ta tin; dũng mà tranh đấu (hoặc tới tàn bạo) thì không thành công

Như vậy là năm cái đó vốn hồn nhiên, viên thông mà hoá ra có cạnh góc

Biết rằng có những điều mình không thể biết được, đó là đạt được cực điểm của

“trí” Người nào biết biện luận mà không dùng lời, biết rằng Đạo thì không có tên,

là có được cái kho của trời (thiên phủ), đổ vô mà không bao giờ đầy, múc ra mà không bao giờ cạn, mà không biết tại sao Như vậy gọi là “che ánh sáng đi” [đừng cho nó chiếu ra ngoài, mà ở trong sẽ sáng hơn]

- Tôi muốn đánh các nước Tông, Khoái và Tư Ngao[38], nhưng mỗi khi lâm triều, tôi thấy lòng không yên Tại sao vậy?

- Vua ba nước đó ở chỗ hoang vu đầy lau sậy Lòng nhà vua không yên là vì đâu ư? Xưa mười mặt trời cùng xuất hiện, chiếu sáng vạn vật Đạo đức há chẳng chiếu sáng hơn mặt trời ư[39]?

Chẳng hạn một người nằm chỗ ẩm thấp (trong bùn) mà đau lưng tê liệt nửa người, nhưng một con lươn thì có sao không? Một người ngồi trên ngọn cây thì run rẩy

sợ sệt, nhưng con khỉ có vậy không? Chỗ ở của người và hai con vật ấy, chỗ nào là

lí tưởng (chính xứ)? Người ta ăn thịt dê, bò, chó, lợn; hươu nai ăn cỏ; rết thích ăn rắn con; cú mèo và quạ thích ăn chuột Khẩu vị của bốn loài đó, khẩu vị nào là lí tưởng (chính vị)? Khỉ đực sống với vượn cái; nai đực sống với hươu cái; lươn sống chung với cá; nàng Mao Tường và nàng Lệ Cơ[42] được mọi người khen là đẹp, vậy mà thấy họ tới thì cá lặn sâu, chim bay cao, hươu nai chạy dài Cái đẹp theo bốn loài đó, cái đẹp nào là lí tưởng (chính sắc)? Theo con thì phân biệt nhân, nghĩa, thiện, ác chỉ là rối mù thôi Làm sao mà phân biệt được?

vậy mà siêu thoát ra ra ngoài cõi trần tục Thầy chúng ta cho đó là những lời vu khoát mơ hồ Nhưng tôi cho là những lời phát hiện được cái đạo kì diệu Còn anh, anh nghĩ sao?

“nhất”[48] nó bao quát mọi biến hoá của mọi thời và mọi vật

Làm sao tôi biết được ham sống không phải là một thái độ lầm lẫn? Làm sao tôi biết được kẻ sợ chết không giống như một em nhỏ lạc lối, quên mất đường về nhà?

Nàng Lệ Cơ là con gái viên quan giữ biên giới ở đất Ngải Khi vua Hiến Tông nước Tấn đón nàng về cung, nàng khóc tới uớt đẫm vạt áo, nhưng về tới hoàng cung, cùng vua đồng sàng, nếm cao lương mĩ vị, nàng hối hận giọt lệ ngày xưa Vậy làm sao tôi biết được khi chết rồi, người ta lại không ân hận rằng trước kia ham sống?

tự cho mình là tỉnh khi coi vua là quí, còn kẻ chăn trâu là hèn Thật là cố chấp!

Khổng Khâu với anh đều là nằm mộng hết Mà tôi bảo anh là nằm mộng, thì chính tôi cũng nằm mộng nữa Những lời đó người thường cho là quái dị, nhưng một vạn năm về sau sẽ có một đại thánh nhân hiểu được Thời gian đó không dài gì chỉ như từ sáng tới chiều thôi

và người thứ ba đó đều không quyết được ai phải, ai trái Có nên đợi một người thứ tư nữa không?

gì phải mà quả thực là phải thì nó khác hẳn với cái gì không phải rồi, như vậy không còn phải tranh biện nữa Nếu cái gì như vậy quả thực là như vậy thì nó khác hẳn cái gì không như vậy rồi, trong trường hợp đó, cũng không còn phải tranh biện

nữa Một chuyển động và một thanh âm tuỳ thuộc nhau mà cơ hồ như không tuỳ thuộc nhau[52]

Phán đoán mà hoà hợp với “thiên nghê” là biết tuỳ theo hoàn cảnh thay đổi, như vậy thì đạt được tới vô cực, sống được trọn đời Quên tuổi mình, quên thị phi đi, ngao du ở chỗ vô cảnh giới (hư vô) và gởi mình trong cõi đó

NHẬN ĐỊNH

Chương này là chương quan trọng nhất, chứa nhiều tư tưởng độc đáo nhất trong

bộ sách Trang tử trình bày vũ trụ quan của ông để rút ra một luật thiên nhiên: luật vạn vật tuyệt đối bình đẳng, không có quí tiện, không có thị phi, và một phép

xử thế: không tranh luận, để cứu một cái tệ đương thời, là triết gia nào cũng đả đảo các triết gia khác, tự cho mình mới thực nắm được chân lí

Trong bài 6, Trang tử bảo: “Cổ nhân, người nào trí tuệ đạt tới tuyệt đỉnh, cho rằng vũ trụ mới đầu không có gì cả” Bài 2, ông lại bảo: “Không ai biết chủ tể của vũ trụ là gì Ví thử có một chủ thể đi thì chúng ta cũng không thấy cái dấu hiệu, vết tích gì của nó Thấy tác dụng mà không thấy hình thể của nó”

Đạo đó không có tên gọi (ý này cũng chính là ý của Lão tử trong Đạo Đức kinh: Đạo khả đạo phi thường đạo); khi Đạo mà đã minh thị ra rồi thì không phải là Đạo (bài 8) Vì Đạo gồm vạn vật, vạn vật hợp nhất vào Đạo (bài 4), chúng ta chỉ

là một phần tử của Đạo, không thể biết được Đạo (một phần tử làm sao biết được toàn thể), không thể chỉ rõ, giảng nó là cái gì Cho rằng mình biết được Đạo, là nói bậy, nhận rằng mình không biết được nó, mới là sáng suốt (Biết rằng có