RỐI LOẠN THÁI DƯƠNG HÀM Ở TRẺ 12 TUỔI potx

Có sự liên quan có ý nghĩa giữa tình trạng cắn sâu cắn phủ > 4mm với tiếng kêu khớp; cắn chìa > 4mm với đau/mỏi ở cơ và khớp TDH p... Với mong muốn xác định tình trạng RLTDH ở trẻ em và

RỐI LOẠN THÁI DƯƠNG HÀM Ở TRẺ 12 TUỔI

TÓM TẮT

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định tỷ lệ rối loạn thái dương hàm (RLTDH) ở trẻ

em và tìm hiểu mối liên quan của một số yếu tố nguy cơ đối với RLTDH

Phương pháp: Mẫu nghiên cứu gồm 272 học sinh khối lớp 6 (12 tuổi) của trường

PTCS Bàn Cờ (128 nam và 144 nữ) Trẻ được phỏng vấn để ghi nhận các triệu chứng (TC) của RLTDH và một số thói quen cận chức năng; được khám lâm sàng

để đánh giá các dấu hiệu (DH) của RLTDH

Kết quả cho thấy có 22,8% trẻ có RLTDH, trong đó có ít nhất một TC là 15,4%,

có ít nhất một DC là 9,9% Đa số các rối loạn ở mức độ nhẹ, thường gặp nhất là tiếng kêu ở khớp (5,9%) và đau đầu (7,4%) Không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa hai giới Có sự liên quan có ý nghĩa giữa tình trạng cắn sâu (cắn phủ > 4mm) với tiếng kêu khớp; cắn chìa > 4mm với đau/mỏi ở cơ và khớp TDH (p <0,05)

Kết luận: Không có mối liên quan có ý nghĩa giữa các DH và TC của RLTDH với

các thói quen cận chức năng (cắn móng tay, cắn bút viết hay nghiến răng) và tình trạng cắn chéo răng sau ở trẻ

ABSTRACT

Objective: In order to estimate the prevalence of temporomandibular disorders

(TMDs) among children and its relationship to some risk factors,

Method: this cross-sectional study was conducted on a sample of 272 children aged 12 years old (sixth grade pupils) at Ban Co secondary school, District 3, Ho

Chi Minh City The participants were interviewed with a questionaire concerning subjective symptoms and some risk factors related to TMDs Then they were examined to detect the signs of TMDs

The results showed that 22.8% children had signs and/ or symptoms of TMDs

(15.4% with symptoms and 9.9% with signs) Most of the cases showed mild dysfunction, the most prevalent symptoms were TMJ sounds (5.9%) and headache (7.4%) Some significant associations were noted as follows: overbite > 4mm with joint noise and overjet > 4mm with tenderness/ pain in TMJ/ or muscle (p <0.05) Gender influence was not perceived This study failed to demonstrate a significant relation between TMDs signs/ symptoms and parafunctional habits (nail biting, pencil nibbling, jaws clenching) or posterior cross- bite

In conclusion, early clinical signs and symptoms of TMDs could be detected in

12-year-old children, adding evidence to an early onset of the TMJ dysfunction and opening perspective for the implementation of early interventional measures

to control its progression

MỞ ĐẦU

Rối loạn thái dương hàm (RLTDH) là một thuật ngữ chung để chỉ một số dấu hiệu

và triệu chứng liên quan đến các c ơ hàm, khớp thái dương hàm và những cấu trúc

có liên quan

Kết quả các nghiên cứu cho thấy tình trạng RLTDH ở trẻ em và trẻ vị thành niên

là khá phổ biến (bảng 1): ở Đức có 62 - 80% trẻ có dấu hiệu và triệu chứng RLTDH ở lứa tuổi từ 12 – 16(3,4); ở Mỹ có khoảng 35% trẻ từ 6-16 tuổi có vấn đề loạn năng(14); ở Nhật tỉ lệ này là 56%… Nhìn chung tỉ lệ trẻ có dấu hiệu và triệu chứng RLTDH thay đổi từ 10-70% tùy theo lứa tuổi nghiên cứu, chủng tộc cũng như tùy vào phương pháp khám và đánh giá của từng tác giả(1,3,58,15)…

Ở nước ta, đã có nhiều nghiên cứu về RLTDH ở người trưởng thành Theo tác giả Đòan Hồng Phượng (2005) tỉ lệ RLTDH ở người trưởng thành là 65% Chưa có nghiên cứu nào về vấn đề này ở trẻ em và trẻ vị thành niên(2)

Với mong muốn xác định tình trạng RLTDH ở trẻ em và tìm hiểu mối liên quan giữa RLTDH với một số yếu tố nguy cơ, chúng tôi đã tiến hành thực hiện nghiên cứu này với các mục tiêu sau:

1 Xác định tỉ lệ và mức độ RLTDH ở trẻ 12 tuổi

2 Xác định tỉ lệ các dấu hiệu và triệu chứng của RLTDH ở trẻ

3 Xác định mối liên quan giữa các triệu chứng, dấu hiệu lâm sàng của RLTDH với một số yếu tố nguy cơ (tình trạng sai khớp cắn và các thói quen cận chức năng)

Bảng 1: Tần suất (%) của dấu hiệu và triệu chứng của RLTDH ở trẻ em và trẻ vị

thành niên trong các nghiên cứu dịch tễ học

Đối tượng nghiên cứu

Tác giả Nước

Cở mẫu

Nữ NamTuổi

Dấu hiệu

%

Triệu chứng

Đối tượng nghiên cứu

Tác giả Nước

Cở mẫu

Nữ NamTuổi

Dấu hiệu

%

Triệu chứng

Đối tượng nghiên cứu

Tác giả Nước

Cở mẫu

Nữ NamTuổi

Dấu hiệu

%

Triệu chứng

905 424 481

16-19 15,9 -

Đối tượng nghiên cứu

Tác giả Nước

Cở mẫu

Nữ NamTuổi

Dấu hiệu

%

Triệu chứng

* Sử dụng ống nghe ** Dấu hiệu và triệu chứng

ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thiết kế nghiên cứu

Cắt ngang mô tả

Đối tượng nghiên cứu

Mẫu nghiên cứu gồm 272 học sinh khối lớp 6 (12 tuổi) của trường PTCS Bàn Cờ, quận 3, TP Hồ Chí Minh

Tiêu chuẩn chọn mẫu

Trẻ chưa trải qua chỉnh hình răng mặt và không có tổn thương hay dị tật bất thường ở vùng hàm mặt

Trẻ được phỏng vấn để ghi nhận các triệu chứng (TC) của RLTDH và một số thói quen cận chức năng; được khám lâm sàng để đánh giá các dấu hiệu (DH) của RLTDH

Hai điều tra viên (ĐTV) chính là người nghiên cứu - bác sĩ thuộc bộ môn Nha khoa cơ sở, Khoa RHM, ĐH Y Dược TpHCM Các ĐTV đều đã thống nhất định chuẩn về khám và cách ghi nhận các dấu hiệu của RLTDH

Triệu chứng của RLTDH

Bằng cách phỏng vấn trẻ theo bảng câu hỏi định sẵn để ghi nhận các triệu chứng của RLTDH, gồm: tình trạng đau đầu thường xuyên, sự mỏi và/hoặc đau ở hàm khi ăn nhai, cảm giác khó há miệng, nghe tiếng kêu ở khớp Một số câu hỏi về các thói quen của trẻ như: nghiến/siết chặt răng khi ngủ hoặc lúc đang làm việc căng thẳng, cắn bút/viết hay cắn móng tay

Khám lâm sàng

Để phát hiện các dấu hiệu của RLTDH, việc khám bao gồm: (1) đo biên độ các vận động hàm, (2) đánh giá độ lệch đường há-ngậm miệng, (3) nghe tiếng kêu ở khớp, (4) sờ khớp thái dương hàm và các cơ hàm

Tiêu chuẩn đánh giá

- Há giới hạn, khi biên độ há < 40mm

- Lệch đường há ngậm: nếu đường há ngậm lệch > 2mm

Chỉ số loạn năng lâm sàng theo Helkimo

Các dấu hiệu lâm sàng được tính điểm như sau:

- Biên độ há tối đa: 0 ≥ 40mm, 1 = 30-39mm, 2 ≤ 30mm

- Độ lệch hàm khi há miệng: 0 ≤ 2mm, 1 = 2-5mm, 2 ≥ 5mm

- Giảm chức năng của khớp TDH (tiếng kêu lụp cụp, lạo xạo, trật khớp): 0 = không có giảm chức năng, 1 = sờ nghe tiếng kêu lụp cụp, 2 = khóa hàm, trật khớp

- Đau khớp TDH: 0 = không đau, 1 = sờ đau, 2 = đau có phản ứng nhăn mắt

- Đau cơ: 0 = không đau, 1 = sờ đau, 2 = đau có phản ứng nhăn mắt Tình trạng loạn năng lâm sàng được xác định dựa vào tổng số điểm:

D0 = không có loạn năng, D1 = loạn năng nhẹ (1-4 điểm), D2 = loạn năng trung bình (5-9 điểm) và D3 = loạn năng nặng (> 9 điểm)

Tình trạng khớp cắn: xác định khớp cắn theo phân loại Angle, độ cắn phủ, cắn

chìa và cắn chéo ở vùng răng sau

Xử lý số liệu

- Sử dụng phần mềm SPSS, phiên bản 11.5

- Tần suất các dấu hiệu và triệu chứng của RLTDH được tính trên tổng số trẻ tham

gia nghiên cứu, riêng cho nam và nữ Sử dụng kiểm định 2 để xác định mối liên quan giữa RLTDH và các yếu tố nguy cơ

KẾT QUẢ

Tình trạng rối loạn thái dương hàm ở trẻ 12 tuổi

Tỉ lệ phân bố các dấu hiệu và triệu chứng RLTDH theo giới được trình bày trong bảng 2

và 3

Dấu hiệu thường gặp nhất là tiếng kêu ở khớp TDH (chiếm 5,9%) Triệu chứng thường gặp nhất là đau đầu thường xuyên (7,4%) Rất ít trẻ bị khó há miệng và há miệng hạn chế (≤ 1,5%) Không thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tình trạng RLTDH giữa hai giới

Bảng 2: Tỷ lệ (%) các dấu hiệu của RLTDH ở trẻ Nam và Nữ

Dấu hiệu Nữ Nam Chung

Nam &

Nữ

p (Phép kiểm

Kết quả bảng 4, 5 và 6 cho thấy có 22,8% trẻ có tình trạng RLTDH, trong đó 15,4% trẻ có ít nhất một triệu chứng và 9,9% trẻ có ít nhất một dấu hiệu của RLTDH

hiệu

Bảng 6: Tỷ lệ rối loạn TDH ở trẻ trong nghiên cứu

Nam Nữ Nam &

Bảng 7: Mức độ RLTDH của trẻ (theo xếp loại loạn năng lâm sàng của Helkimo)

Mối liên quan giữa RLTDH và một số yếu tố nguy cơ

Kết quả nghiên cứu ở bảng 8 và 9 cho thấy không có mối liên quan có ý nghĩa giữa loại khớp cắn (theo Angle) cũng như tình trạng cắn hở hoặc cắn chéo răng sau với RLTDH

Tuy nhiên, tình trạng cắn sâu (cắn phủ > 4mm) liên quan có ý nghĩa với tiếng kêu ở khớp

và tình trạng cắn chìa nhiều ở hàm trên (cắn chìa > 4mm) liên quan có ý nghĩa với đau hoặc mỏi hàm

Bảng 8: Mối liên quan giữa các yếu tố nguy cơ với dấu hiệu và triệu chứng của

Tiếng kêu khớp Mỏi / đau hàm

Bảng 9: Mối liên quan giữa loại khớp cắn (theo Angle) với RLTDH

Dấu hiệu &

có ý nghĩa nào giữa các thói quen cận chức năng với RLTDH (Bảng 10)

Bảng 10: Mối liên quan giữa các thói quen cận chức năng với tình trạng loạn năng

lâm sàng theo Helkimo

Loạn năng lâm sàng (Helkimo)

nhẹ

(Phép kiểm

ở khớp TDH, sự đau hoặc mỏi ở các cơ/khớp – tương đối đơn giản, dễ hiểu, thích hợp cho đối tượng là trẻ em và trẻ vị thành niên, ít bị ảnh hưởng của nhà nghiên cứu lên câu trả lời của trẻ Việc sử dụng bộ câu hỏi để phát hiện các triệu chứng của RLTDH đã được các nhà thực hành tổng quát cũng như các chuyên gia dịch tể học thực hiện một cách dễ dàng(1,2,4,8)

So sánh tỉ lệ trẻ có ít nhất một triệu chứng, ít nhất một dấu hiệu của RLTDH trong nghiên cứu này (15,4% và 9,9%) với các tác giả khác (Bảng 1) cho thấy có sự khác biệt ít nhiều Điều này có thể là do những lứa tuổi nghiên cứu khác nhau, các đặc điểm về dân tộc,

chủng tộc khác nhau (đặc điểm hình thái sọ mặt răng, các thói quen ); ngoài ra phương pháp ghi nhận và đánh giá RLTDH của từng tác giả cũng khác nhau

Tỉ lệ phần trăm trẻ có tiếng kêu ở khớp là 15,4%, tương đối thấp hơn so với kết quả nghiên cứu của Bonjardim (2005)(1) trên 217 trẻ vị thành niên Brazil (26,72%) Farsi (2003) cho thấy tỉ lệ có tiếng kêu ở khớp của trẻ 3-15 tuổi là 11,8% Đoàn Hồng Phượng (2004)(2) khi nghiên cứu trên người Việt trưởng thành thì tỉ lệ này là 25% Sự khác biệt nhỏ giữa các nghiên cứu có thể do đặc điểm các dấu hiệu và triệu chứng của RLTDH nói chung là tăng và cũng dao động lên xuống theo tuổi (Alamoudi, Farsi)

Kết quả về triệu chứng và dấu hiệu thường gặp nhất của RLTDH ở trẻ là đau đầu và nghe tiếng kêu ở khớp Nhận định này tương tự như kết luận của nhiều tác giả khác (Đ.H.Phượng, Feteih, Bonjardim, Thailander…) khi nghiên cứu tình trạng RLTDH trên những lứa tuổi khác nhau(1,2,5,15)

Theo kết quả nghiên cứu này thì không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa hai giới về

tỉ lệ xuất hiện các dấu hiệu và triệu chứng của rối loạn Kết quả của Bonjardim (2005) cũng tương tự và ông đã giải thích điều này là do lứa tuổi nghiên cứu của ông đa số là trẻ vị thành niên (tuổi từ 12-14) nên chưa bị ảnh hưởng của sự dậy thì Dấu hiệu và triệu chứng của RLTDH có khuynh hướng xuất hiện thường hơn ở phụ nữ sau khi dậy thì và lên đỉnh điểm trong những năm sinh sản, rối loạn diễn ra

ít hơn ở trẻ em, trẻ vị thành niên và người lớn tuổi (Meisler)(11)

Khi xem xét về mối tương quan giữa RLTDH với các yếu tố nguy cơ, chúng tôi nhận thấy độ cắn phủ và cắn chìa hàm trên lớn (> 4mm) có liên quan có ý nghĩa với tình trạng

có tiếng kêu ở khớp và đau/ mỏi ở cơ và khớp TDH ở trẻ Thilander (2002) khi nghiên cứu trên 4724 trẻ Thụy Điển từ 5-17 tuổi đã kết luận có mối liên quan có ý nghĩa giữa sự lệch trong vận động trượt trung tâm >1,5 mm (từ tiếp xúc lui sau ở tương quan trung tâm đến lồng múi tối đa) với tiếng kêu ở khớp, đau cơ và đau khớp TDH; cản trở cắn khớp bên không làm việc với tiếng kêu ở khớp đau cơ Một số tác giả khác như Egermark-Eriksson, Jamsa, Pullinger, Riolo… lại cho rằng có mối liên quan giữa cắn chéo răng sau, cắn hở răng trước, cắn chìa hàm trên nhiều và khớp cắn hạng III Angle với sự xuất hiện các dấu hiệu và triệu chứng RLTDH(3,12,14,15)

Như vậy vấn đề đặt ra là có nên điều trị chỉnh hình sớm cho những trẻ có một số vấn đề sai khớp cắn (như cắn chéo răng sau, hạng III Angle, cắn hở phía trước, cắn chìa nhiều hàm trên…) hay không Có nhiều quan điểm khác nhau trong điều trị chỉnh hình sớm Có thể nói một cách hợp lý là nên điều trị chỉnh hình sớm một số trường hợp sai khớp cắn để tạo thuận lợi cho sự tăng trưởng và phát triển của hệ thống sọ mặt, và nhờ đó đạt được những thích ứng chức năng tốt nhất cho trẻ Việc điều trị như vậy có phòng ngừa được loạn năng hay làm giảm được các dấu hiệu và triệu chứng của lọan năng thái dương hàm hay không vẫn còn là một câu hỏi cần phải bàn luận, vì rõ ràng nguyên nhân của RLTDH là gồm nhiều yếu tố tác động Trẻ nên được theo dõi liên tục, kéo dài để có được kế hoạch điều trị đúng mức trong tương lai

KẾT LUẬN

1 Có biểu hiện của RLTDH ở trẻ em 12 tuổi, chiếm tỉ lệ 22,8%; trong đó có triệu chứng là 15,4%, có dấu hiệu là 9,9% Đa số loạn năng ở mức độ nhẹ Dấu hiệu thường gặp nhất là tiếng kêu ở khớp TDH (chiếm 5,9%) Triệu chứng thường gặp nhất là đau đầu thường xuyên (7,4 %) Không thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tình trạng RLTDH giữa hai giới

2 Có mối liên quan có ý nghĩa giữa tình trạng cắn sâu (độ cắn phủ > 4mm) với tiếng kêu ở khớp và cắn chìa nhiều ở hàm trên (cắn chìa > 4mm) với đau hoặc mỏi hàm Không có sự liên quan có ý nghĩa giữa các yếu tố nguy cơ về đặc điểm hình thái khớp cắn (như khớp cắn loại III Angle, cắn hở hoặc cắn chéo răng sau) và các thói quen cận chức năng với RLTDH