Trường Cao Đẳng Sư Phạm Thừa Thiên Huế với Đề tài khoa học cấp trường: “Xây dựng hệ thống các bài tập nhận thức trong chương trình địa lí lớp 7 nhằm góp phần đổi mới phương pháp và nâng
Trang 1UBND TỈNH THỪA THIÊN HUẾ TRƯỜNG CAO ĐẲNG SƯ PHẠM
NGƯỜI HƯỚNG DẪN:
TH.S – GVC. NGUYỄN THỊ XUÂN THỦY
Huế, 2011
Trang 2Tự đáy lòng mình, tôi xin chân thành cảm ơn cô giáo hướng dẫnThạc sĩ; Giảng viên chính NGUYỄN THỊ XUÂN THỦY.Người đã tận tình hướng dẫn giúp đỡ tôi rất nhiều trong khi tôi làm bài tiểu luận này Trong bài tiểu luận này, tôi cũng đã sử dụng nhiều tư liệu của Th.S. GVC Nguyễn Thị Xuân Thủy. Trường Cao Đẳng Sư Phạm Thừa Thiên Huế với Đề tài khoa học cấp trường:
“Xây dựng hệ thống các bài tập nhận thức trong chương trình địa lí lớp 7 nhằm
góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao hiệu quả giảng dạy ở trường trung học cơ sở”. và của GS TRẦN BÁ HOÀNH; PGS.TS. NGUYỄN ĐỨC
THÀNH và từ nhiều nguồn khác nhau nữa
Trang 3CHƯƠNG II: XÂY DỰNG HỆ THỐNG PHIẾU HỌC TẬP CHO CÁC BÀI LÊN LỚP TRI THỨC MỚI ĐỊA LÍ LỚP 7. 13
1.1. Mục tiêu dạy học lớp 7. 13 1.2.Nội dung chương trình và sách giáo khoa lớp 7. 13
Trang 42. Nguyên tắc cơ bản trong việc xây dựng các phiếu học tập. 15
3. Cấu trúc và cách xây dựng phiếu học tập. 17 3.1. Cấu trúc của một phiếu học tập. 17 3.2. Cách thức xây dựng cho một phiếu học tập. 18
4. Sử dụng phiếu học tập để hình thành kiến thức mới cho học sinh trong dạy
4.1. Sử dụng phiếu học tập để phát huy kĩ năng quan sát 20 4.2. Sử dụng phiếu học tập để phát huy kĩ năng phân tích 21 4.3. Sử dụng phiếu học tập để phát huy kĩ năng so sánh 22 4.4. Sử dụng phiếu học tập để phát huy kĩ năng khái quát hóa. 23 4.5. Sử dụng phiếu học tập để phát huy kĩ năng suy luận 24
Trang 51. Lý do chọn đề tài.
Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện đạiQuan điểm lấy người học làm trung tâm của quá trình dạy học thì việc đổi mới phương pháp dạy học trở thành một nhiệm vụ vô cùng quan trọng và bức thiết.
Nghị quyết trung ương 2 ban chấp hành trung ương đảng khóa VIII đã
nhấn mạnh tới việc đổi mới phương pháp giáo dục hiện đại.“ Đổi mới mạnh mẽ
phương pháp giáo dụcđào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạyhọc, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh nhất là sinh viên đại học. Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân nhất là thanh niên”. Nghị quyết số 40/2000/QH 10, ngày 09 tháng 12 năm
2000 của quốc hội khóa X về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã
khẳng định: “Mục tiêu của việc đổi mới chương trình phổ thông lần này là xây
dựng chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằm nâng cao giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực, phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phù hợp với truyền thống và thực tiễn Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông của các nước đang phát triển trong khu vực và thế giới” Bởi vậy, đổi mới phương pháp giáo dục trong nhà trường là một nhiệm vụ cực kì quan trọng dành cho tất
cả các giáo viên, các nhà giáo dục và cả toàn nghành giáo dục, của cả xã hội. Trong đó, Địa lí nhà trường có vai trò cực kì quan trọng vị đặc thù của môn học
là gắn với thực tiễn cuộc sống.
Địa lí phổ thông mà đặc biệt là địa lí trung học cơ sở có vai trò quan trọng trong sự tiếp nối các kiến thức địa lí mà các em được học ở bậc tiểu học. Địa lí lớp 7 giúp các em có cái nhìn tổng quát về các môi trường địa lí, thiên nhiên và con người ở các châu lục. Những kiến thức này hầu như rất xa lạ với các em
Trang 6ra kiến thức thông qua hoạt động với các phiếu học tập do giáo viên đưa ra. Phiếu học tập giúp định hướng nhận thức cho học sinh, giúp học sinh diễn đạt ý tưởng của mình một cách trọn vẹn và đầy đủ hơn Khi sử dụng phiếu học tập, sẽ rèn cho học sinh các kĩ năng, thao thác hoạt động, phát huy công tác độc lập, tinh thần trách nhiệm trong học tập, rèn luyện khả năng tư duy, sáng tạo của bản thân trong quá trình học tập. Đồng thời, sử dụng phiếu học tập còn giúp học sinh vừa nắm vững tri thức vừa rèn luyện khả năng tự học, tự sáng tạo. Như vậy, phiếu học tập có vai trò rất lớn trong việc hình thành kĩ năng nhận thức, sáng tạo và khả năng tự học ở mỗi học sinh.
Nhìn chung ở các trường phổ thông, các trường trung học cơ sở, giáo viên còn gặp lúng túng trong việc sử dụng phiếu học tập trong các bài dạy của mình, làm cho chất lượng bài dạy không cao.
Vì vậy, đề tài: “XÂY DỰNG HỆ THỐNG PHIẾU HỌC TẬP CHO CÁC BÀI LÊN LỚP TRI THỨC MỚI ĐỊA LÍ LỚP 7 TRƯỜNG THCS”
được nghiên cứu nhằm xây dựng hệ thống các phiếu học tập cho các nội dung nêu trong địa lí lớp 7. Phục vụ có hiệu quả cho công tác dạy học địa lí lớp 7 nói riêng và trường trung học cơ sở nói chung.
Hy vọng rằng, đề tài này sẽ có ích cho giáo viên trong giảng dạy địa lí ở trường trung học cơ sở. Là tài liệu học tập cho học sinh và là nguồn tư liệu tham khảo giúp cho sinh viên địa lí các trường Đại Học – Cao Đẳng trong việc học tập và tập làm nghiên cứu khoa học giáo dục
Trang 7 Xây dựng hệ thống các phiếu học tập cho các nội dung nêu trong địa lí lớp 7.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài.
Tìm hiểu về cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí.
Trang 8CHƯƠNG I :
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CHO VIỆC XÂY DỰNG CÁC PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở THCS
1. Cơ sở lí luận của việc xây dựng hệ thống phiếu học tập trong dạy học địa lí ở THCS.
1.1. Khái niệm
Theo PGS.TS. Nguyễn Đức Thành: “Để tổ chức các hoạt động của học
sinh, người ta phải dùng các phiếu hoạt động học tập gọi tắt là phiếu học tập. Còn gọi cách khác là phiếu hoạt động hay phiếu làm việc. Phiếu học tập là những tờ giấy rời, in sẵn những công tác độc lập hay làm theo nhóm nhỏ, được phát cho học sinh để học sinh hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học. Trong mỗi phiếu học tập có ghi rõ một vài nhiệm vụ nhận thức nhằm hướng tới hình thành kiến thức mới, kĩ năng hay rèn luyện thao tác tư duy để giao cho học sinh”.
Nội dung hoạt động được ghi trong phiếu học tập có thể là tìm ý điền tiếp hoặc tìm thông tin phù hợp với yêu cầu của hàng và cột trong bảng hay trả lời câu hỏi. Nguồn thông tin để học sinh hoàn thành phiếu học tập có thể là trong sách giáo khoa, hình vẽ, các thí nghiệm, mô hình, sơ đồ và những tài liệu khác….
Trang 9Còn theo PGS.TS. Nguyễn Đức thành: “Phiếu học tập có ưu thế hơn câu
hỏi, bài tập ở chỗ muốn xác định một vài nội dung kiến thức nào đó thỏa mãn nhiều tiêu chí hoặc xác định nhiều nội dung từ các tiêu chí khác nhau, nếu diễn đạt bằng câu hỏi thì dài dòng. Ta có thể thay một bảng có các tiêu chí thuộc các hàng, các cột khác nhau Học sinh căn cứ vào các tiêu chí ở hàng và cột để tìm
ý điền vào ô trống cho phù hợp Như vậy giá trị lớn nhất của phiếu học tập với nhiệm vụ học tập phức tạp được định hướng rõ ràng, diễn đạt ngắn gọn bằng một bảng gồm có các hàng, cột ghi rõ các tiêu chí cụ thể”.
Trong dạy học truyền thống, giáo viên là trung tâm của hoạt động, trong một giờ học thì hoạt động của giáo viên chiếm phần lớn, giáo viên trình bày, giảng giải, biểu diễn thí nghiệm, phân tích, tổng hợp, minh họa v.v. còn học sinh thì ngồi ghi chép, nhìn quan sát một cách thụ động. Khi giáo viên nêu những câu hỏi thì học sinh trả lời nhưng chỉ một vài em hoạt động còn hầu hết các học sinh còn lại ngồi nghe câu trả lời của các bạn. Vì vậy, học sinh ít được hoạt động, kĩ năng của các em ít được rèn luyện và khả năng tư duy, khả năng nhận thức của học sinh ít được phát triển. Mặc khác, giáo viên chỉ có thể đánh giá học sinh thông qua gọi kiểm tra và ở một số học sinh hay trả lời câu hỏi. Bằng việc sử dụng các phiếu học tập, chuyển hoạt động của giáo viên từ trình bày, giảng giải, thuyết minh sang hoạt động hướng dẫn, chỉ đạo. Như vậy, mọi học sinh được tham gia hoạt động tích cực, không còn hiện tượng thụ động nghe giảng.
Như vậy, bằng việc hoàn thành phiếu học tập, học sinh tự đánh giá được hoạt động tích cực, tạo được hứng thú trong giờ học, kích thích tư duy của học sinh. Đặc biệt, khi dùng phiếu học tập giáo viên có thể kiểm soát đánh giá được trình độ của học sinh và từ đó có những điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với
từng đối tượng học sinh và từ đó nâng cao chất lượng.
Tựu chung lại, phiếu học tập có vai trò cực kì quan trọng:
Trang 10 Là công cụ hoạt động và giao tiếp giữa thầy và trò, giữa trò với trò, giữa trò với những yêu cầu của bài học.
Định hướng rõ ràng, diễn đạt ngắn gọn bằng một bảng gồm có các hàng, cột ghi rõ các tiêu chí cụ thể. Giúp định hướng nhận thức và nội dung thực hiện.
Là công cụ cho phép cá thể hoá hoạt động học tập và đồng thời nó là công cụ hữu hiệu trong việc thu thập và xử lí các thông tin ngược.
Thông tin được truyền nhanh ( bằng thị giác) và lưu giữ trong óc học sinh lâu hơn
Phương tiện để tổ chức hoạt động học tập của học sinh nhằm lĩnh hội, khám phá kiến thức mới, củng cố kiến thức đã có. Khi giáo viên sử dụng phiếu học tập thì tất cả học sinh đều phải suy nghĩ và làm việc theo khả năng của mình. Lôi cuốn, gây hứng thú và duy trì sự hưng phấn cho học sinh trong giờ học. Giúp học sinh tích cực hoạt động hơn, tự giác hơn và sáng tạo trong quá trình học tập.
Là phương tiện để phát triển các kĩ năng kĩ năng nhận thức cho học sinh. Thông qua làm việc với phiếu học tập thì các kĩ năng về tư duy, kĩ năng nhận thức (Phân tích, so sánh, tổng hợp, suy luận ) sẽ được phát triển cao
hơn.
1.3. Bản chất của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí.
Phiếu học tập giúp định hướng hoạt động cho học sinh.
Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài, những phần có khả năng áp dụng phiếu học tập hiệu quả nhất. Phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những khái niệm cơ bản, khái niệm gốc cần truyền đạt, hình thành.
Giáo viên dựa vào chính phiếu học tập để soạn ra các tình huống dạy học cũng như các thao tác, phương pháp dạy, lúc này phiếu học tập chính là mục đích phương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh
Trang 111.4. Những điều cần thiết của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học.
Giáo viên phải nắm vững mục đích, yêu cầu và nội dung cơ bản của bài dạy.
Do đó, phiếu học tập phải phản ánh kiến thức cơ bản, trọng tâm của bài học.
Giáo viên phải nắm vững các cách biến hóa nội dung các phiếu học tập trong dạy học.
Lựa chọn các hình thức tổ chức thích hợp nhất để cho học sinh hoạt động, làm việc với phiếu học tập, làm tăng hiệu quả của phiếu học tập.
Phải chú ý tạo lập đầy đủ thông tin để giúp học sinh có thể dựa vào các phiếu học tập để tích cực chủ động độc lập trong việc hiểu, nắm vững và giải quyết
các phiếu học tập, từ đó hoàn thiện kiến thức cho bản thân mình.
1.5. Phân loại phiếu học tập dùng trong dạy học địa lí.
Trong dạy học địa lí, giáo viên thường sử dụng nhiều dạng phiếu học tập khác nhau, tùy theo mục tiêu đặt ra cũng như đặc điểm nội dung từng bài mà có
sự lựa chọn và sử dụng cho phù hợp.
1.5.1. Phân loại theo mục đích sử dụng.
1.5.1.1. Phiếu dùng để giảng bài mới
Loại phiếu này sử dụng khi có kiến thức mới cần hình thành cho học sinh. Người giáo viên sử dụng phiếu học tập để học sinh hoạt động, hoàn thành nhiệm vụ nhận thức trong phiếu học tập. Từ đó hình thành kiến thức mới cho
học sinh.
1.5.1.2. Phiếu dùng ôn tập
Loại phiếu này có tính chất tổng hợp kiến thức lại cho học sinh. Yêu cầu học sinh huy động những kiến thức đã học để hoàn thành phiếu học tập, từ đó cũng cố, khắc sâu kiến thức. Thông thường dùng để ôn tập cuối bài học, cuối các phần, các chương
Trang 121.5.1.3. Phiếu kiểm tra bài cũ.
Loại phiếu này sử dụng để kiểm tra kiến thức của học sinh. Người giáo viên soạn phiếu học tập để kiểm tra kiến thức cho học sinh. Giáo viên có thể phát cho mỗi học sinh một phiếu để tất cả học sinh phải hoàn thành phiếu học tập (tương tự như dạng kiểm tra 5 phút đầu giờ). Hoặc có thể, giáo viên phóng
to phiếu học tập trên giấy rôki treo lên trên bảng, để cho học sinh hoàn thành
phiếu học tập và từ đó cũng cố kiến thức.
1.5.1.4. Phiếu thực hành
Loại phiếu này được dùng trong các bài thực hành. Giáo viên dựa vào những bài tập trong bài thực hành để từ đó soạn ra các phiếu học tập để cho học sinh hoàn thành nhiệm vụ học tập. Loại phiếu này giúp định hướng nhận thức
sinh dựa vào phiếu học tập để rút ra kiến thức. (Phiếu học tập số 16).
1.5.3. Loại phiếu phát triển kĩ năng nhận thức.
1.5.3.1. Kĩ năng quan sát
Đây là dạng phiếu học tập rèn luyện cho học sinh kĩ năng quan sát, nắm bắt đối tượng. Từ đó rút ra kiến thức cho bản thân. (Phiếu học tập số 1)
Trang 131.5.3.2. Kĩ năng so sánh
Đây là dạng phiếu học tập rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh các vấn
đề địa lí, các đối tượng địa lí. Từ đó thấy được sự khác nhau giữa các vấn đề, các đối tượng địa lí rồi tự rút ra kiến thức cho bản thân mình (Phiếu học tập số
sống của mình để giải quyết các nhiệm vụ nhận thức. (Phiếu học tập số 5). 1.5.4.2. Phiếu bài tập nhận thức.
Loại phiếu này được dựa trên các bài tập nhận thức, nói đúng hơn là các bài toán phải giải quyết trong quá trình nhận thức.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Xuân Thủy thì “Bài tập nhận thức là một hệ
thông tin xác định bao gồm cái đã cho (những điều kiện) và cái cần tìm (những yêu cầu) luôn luôn không phù hợp với nhau (mâu thuẫn), dẫn đến nhu cầu phải khắc phục bằng cách biến đổi chúng, gọi là quá trình giải bài toán”. Vì vậy,
phiếu bài tập nhận thức cũng chính là các bài tập nhận thức.
Loại phiếu học tập này sẽ rèn luyện khả năng tư duy cao độ, phát huy công tác độc lập cho học sinh. (Phiếu học tập số 10)
Trang 142. Cơ sở thực tiễn của việc xây dựng các phiếu học tập trong dạy học địa lí ở THCS.
2.1. Quan niệm của giáo viên về phiếu học tập.
Kết quả điều tra 15 giáo viên giảng dạy địa lí của các trường Trung học cơ sở thuộc TP Huế cho thấy rằng:
Phiếu học tập phát triển kĩ năng
nhận thức cho học sinh (Tư duy,
quan sát, so sánh, phân tích, tổng
hợp, suy luận).
3 2 5 4 1 15
Phiếu học tập định hướng nhận thức,
tổ chức hoạt động cho học sinh. 4 5 3 2 1 15 Nội dung trong phiếu học tập là
những kiến thức mới mà học sinh
Trang 15Như vậy, đa số giáo viên cho rằng phiếu học tập co vai trò rất quan trọng nhưng về việc sử dụng các phiếu học tập sao cho hiệu quả thì giáo viên còn lúng
túng.
2.2. Các phương tiện dạy học giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học.
Bảng 2. Các loại phương tiện dạy học giáo viên thường sử dụng trong quá trình dạy học.
Trang 16Bảng số liệu (66.6%). Trong khi phiếu học tập chỉ có 20%, Công nghệ thông tin (20%) và sơ đồ (13.3%). Như vậy, đa số giáo viên vẫn sử dụng các phương tiện truyền thống mang truyền thụ và cũng cố cho học sinh.
Chúng tôi đã khảo sát 160 học sinh lớp 7 về sở thích của học sinh trước những hoạt động mà giáo viên phải đưa ra.
Bảng 3. Sở thích của học sinh về các dạng hoạt động của giáo viên đưa ra.
Các hoạt động RT T IT KT HKT Đọc và phân tích bản đồ 25 40 43 40 12
Vẽ và phân tích biểu đồ 21 45 49 29 16 Điền sơ đồ nội dung 95 30 12 14 9 Làm việc với các phiếu học tập 98 40 11 7 2 Phân tích các bản số liệu 23 37 50 30 20 Phân tích tranh ảnh 40 45 35 26 14
Qua bảng trên có thể rút ra được một điều là: sở thích của học sinh là thiên về làm việc với các phiếu học tập với 86.25% số em học sinh thích đến rất thích. Sau đó là điền sơ đồ nội dung (78.1%), phân tích tranh ảnh (53.1%). Trong khi đó các em không thích đọc và phân tích bản đồ với 59.3% số em học sinh cho rằng ít thích đến hoàn toàn không thích, sau đó là vẽ và phân tích biểu
đồ (58.75%). So sánh với bảng 2 ta thấy rằng có sự mâu thuẫn giữa sở thích của học sinh và việc sử dụng phương tiện của giáo viên. Các phương tiện mà giáo viên sử dụng nhiều như : Câu hỏi bằng kênh chữ, bản đồ, bảng số liệu thì học sinh lại không thích. Trong khi các phương tiện sử dụng ít như: Phiếu học tập,
sơ đồ thì các em lại rất thích.
Qua thực trạng trên, tổng kết 3 bảng số liệu thì có thể rút ra một nhận xét
là : “Cần thiết phải xây dựng hệ thống phiếu học tập nhằm phục vụ có hiệu quả
công tác dạy học địa lí ở trường Trung học cơ sở”.
Trang 17CHƯƠNG II XÂY DỰNG HỆ THỐNG PHIẾU HỌC TẬP CHO CÁC BÀI LÊN
Góp phần hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục tư tưởng, tình cảm đúng đắn, giúp học sinh bước đầu vận dụng những kiến thức địa lí để ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã hội xung quanh, phù hợp với các yêu cầu đất nước và của thế giới.
Nhận biết các đặc điểm tự nhiên, dân cư, kinh tế của các châu lục và các khu vực trên thế giới ngày nay, qua đó hiểu rõ mối tương tác giữa các yếu tố địa
lí với con người trên các lãnh thổ khác nhau.
Học sinh có kĩ năng quan sát, nhận xét tranh ảnh, sơ đồ, bảng số liệu để rút ra kiến thức địa lí.
Sử dụng tương đối thành thạo bảng đồ để nhận biết và trình bày một số hiện tượng địa lí trên các lãnh thổ và địa phương.
Có thái độ đúng đắn về các vấn đề môi trường, các vấn đề về kinh tế, văn hóa xã hội ở các châu lục và trên thế giới.
Từ những mục tiêu trên chính là những định hướng cơ bản để tạo điều kiện cho việc xây dựng hệ thống phiếu học tập trong dạy học địa lí lớp 7
Trường trung học cơ sở.
1.2.Nội dung chương trình và sách giáo khoa lớp 7.
Nội dụng chương trình địa lí lớp 7 có 2 khối kiến thức rất rõ rệt:
Ở khối kiến thức thứ nhất, học sinh được cung cấp những hiểu biết về thành phần nhân văn của môi trường và các môi trường địa lí trên Trái Đất Đây
