CÂY CÔNG NGHIỆP DÀI NGÀY - Bài 10 & 11 pot

THÂN CHÈ Cây chè mọc từ hạt, sinh trưởng trong điều kiện tự nhiên là cây đơn trục, thân thẳng, phân nhánh liên tục tạo thành hệ thống cành chồi trên cây và hình thành nê n tán cây.. Tro

+ Bảo quản khối the o đống: Bảo quản theo đống chỉ nên duy trì thời gian ngắn

và sau đó cà phê đưa vào bao bì hoặc thùng để giả m diện tích bảo quản

+ Bảo quản khối trong các silo: Các silo có hình khối hộp vuông hoặc chữ nhật

và tùy theo kích thước của mỗi silo có thể chứa từ 3,5 - 50 tấn cà phê Mặt sàn làm bằng lưới thép không gỉ hoặc bằng các tấ m nhô m có đục lỗ để thông khí

Bảo quản trong các silo nếu áp dụng cho cà phê chưa khô hoàn toàn và trong kho đóng kín hoặc thông khí tự nhiên thì có thể gặp hiện tượng chảy mồ hôi tường Lớp cà phê ven tường bị mốc trước, sau đó là m hỏng tiếp lớp cà phê bên cạnh Vì vậy, ẩm độ hạt cà phê đưa vào bảo quản cần dưới 13% và cần lắp đặt các quạt thổi

Lưu ý: Dung tích bảo quản sản phẩ m giả m dần theo thứ tự: Cà phê quả khô  cà

phê thóc khô cà phê nhân xô  cà phê đã đánh bóng Thời gian nha nh bị xuống cấp chất lượng của sản phẩ m theo trình tự ngược lại

Bài 10 ĐẶC ĐIỂM SINH VẬT HỌC CỦA CÂY CHÈ

I RỄ CHÈ

Hệ rễ chè nếu trồng bằng hạt gồ m rễ trụ (rễ cọc), rễ bên và rễ hấp thu Rễ trụ có thể dài tới 2m nhưng thường chỉ dài 1m Rễ trụ dài hay ngắ n phụ thuộc vào tính chất đất, chế độ là m đất, phân bón, tuổi chè và giống Đất tốt sâu, thoát nước thì bộ rễ ăn sâu, rộng hơn Giống chè thuộc dạng thân gỗ có rễ trụ ăn sâu hơn dạng thân bụi Chè trồng bằng phương pháp giâ m cành thì không có loại rễ này

Rễ bên (đối với chè cành thì loại rễ này rất phát triển) và rễ hấp thu phân bố ở tầng canh tác, ở lớp đất từ 5 - 50 cm phân bố theo chiề u ngang thường gấp từ 1,2 - 2 lần tán chè Trong điều kiện sản xuất, rễ hấp thu tập trung chủ yếu ở khoảng cách giữa hai hà ng chè

II THÂN CHÈ

Cây chè mọc từ hạt, sinh trưởng trong điều kiện tự nhiên là cây đơn trục, thân thẳng, phân nhánh liên tục tạo thành hệ thống cành chồi trên cây và hình thành nê n tán cây Tùy theo chiều cao phân cành, kích thước thân chính và các cành chè mà người ta chia làm 3 loại: thâ n bụi, thân gỗ nhỏ và thân gỗ

- Thân bụi: Cây chè không có thân chính rõ rệt, vị trí phân cành thấp, sát với cổ

rễ Cành nhỏ, tán chè có dạng bụi, điển hình là các thứ chè Trung Quốc lá nhỏ, chè Nhật Bản, chè Gruzia

-Thân gỗ nhỏ (Thân bán gỗ): Là loại hình trung gian có thân chính tương đối rõ,

vị trí phân cành thường cách mặt đất từ 20 - 30 cm Điển hình là chè Trung Quốc lá to

và chè Trung du

- Thâ n gỗ: Là loại hình cây cao, to, có thân hình rõ rệt, vị trí phân cành cao Điển

hình là các thứ chè Ấn Độ, chè Shan

Cây chè trong điề u kiện tự nhiên không đốn có dạng tán lá đều, căn cứ vào góc độ giữa thân chính và các cành cấp 1 mà người ta chia làm các dạng tán chè như sau: Dạng hình suốt chỉ, cây cao nhưng tán hẹp

Dạng hình cầu, nửa cầu: Là loại hình trung gian thấp hơn dạng suốt chỉ, tán to hơn

Dạng hình mâ m xôi: To ngang, mặt tán to, rộng

Tiê u chuẩ n chọn giống chè là chọn cây có tán cây càng to, càng tốt

III CÀNH CHÈ

Hình 10.1 Cơ dạng tán chè

Cành chè do mầ m dinh dưỡng phát triển thành Trên cành chia ra nhiề u đốt, chiều dài đốt cành biến động từ 1- 10 c m tùy theo giống, điề u kiện sinh trưởng Đốt cành chè dài là một trong những biểu hiện của giống chè có khả năng cho năng suất cao Theo tuổi của cành chè mà màu sắc cành chè biến đổi từ màu xanh đậm, xanh nhạt, màu đỏ, màu nâu và khi cành già có màu xám

Tùy theo vị trí tương đối của cành chè với thân chính mà người ta chia ra các cấp cành: Cành cấp 1, cấp 2, cấp 3 Cũng như đối với các cây lâu năm khác, cành cấp 1 được mọc ra từ thân chính, cành cấp 2 được mọc ra từ cành cấp 1, tương tự cành cấp 3 được mọc ra từ cành cấp 2, các cấp cành trên tán rất khác nhau Theo lý thuyết phát triển giai đoạn thì những mầ m chè nằ m càng sát phía gốc của cây càng có tuổi phát dục giai đoạn non, sức sinh trưởng mạnh Những cành chè càng ở phía trên ngọn (mặt tán) thì càng có tuổi phát dục giai đoạn già, sức sinh trưởng yếu, khả năng ra hoa kết quả mạnh hơn Những cành chè ở giữa tán thì có sức sinh trưởng mạ nh hơn nhữ ng cành ở rìa tán

Thâ n và cành chè tạo nên bộ khung tán của cây chè Với lượng cành chè thích hợp và cân đối trên tán chè, cây chè sẽ cho năng suất cao, vượt qua giới hạn đó năng suất chè không tăng mà phẩ m chất búp giả m do có nhiều búp mù xòe

IV CÁC LOẠI M ẦM CHÈ

Người ta chia mầ m chè thành 2 loại : Mầ m dinh dưỡng và mầm sinh thực

- Mầ m dinh dưỡng: Mầ m dinh dưỡng là mầ m từ đó phát triển thành cành và lá

chè Căn cứ vào vị trí của mầm dinh dưỡng trên thân và cành người ta lại chia mầm dinh dưỡng thành mầm đỉnh, mầ m nách, mầm ngủ và mầ m bất định

+ Mầm đỉnh: Mầm đỉnh là mầ m dinh dưỡng nằ m ở vị trí tận cùng của cành chè

Mầ m đỉnh thường sinh trưởng mạ nh (gọi là ưu thế ngọn) thường lấn át sinh trưởng của các mầm khác ở phía dưới Mầ m đỉnh không phát sinh liên tục quanh nă m, do đặc tính

di truyền hay khi gặp điều kiện không thuậ n lợi như rét, hạn, dinh dưỡng kém thì mầm đỉnh cũng ngừng sinh trưởng chuyể n sang trạng thái ngủ nghỉ gọi là búp mù xòe

+ Mầm nách: Là mầ m dinh dưỡng nằ m ở các nách lá Trong điều kiện sinh

trưởng tự nhiê n, đa số các mầm nách ở trong trạng thái ngủ nghỉ do sự kìm hãm của mầm đỉnh Mầ m nách chỉ thực sự phát triển khi mầ m đỉnh được há i đi Tùy theo vị trí của mầm nách trên cành chè mà chúng có ưu thế sinh trưởng khác nhau Những mầm nách ở phía trên chiếm ưu thế sinh trưởng mạ nh hơn mầ m nách ở phía dưới

+ Mầm ngủ: Mầ m ngủ là những mầ m dinh dưỡng nằ m ở các bộ phận đã hóa gỗ

của các cành một năm hoặc già hơn Mầm ngủ thường ở trạng thái ngủ nghỉ, chúng chỉ thực sự được hoạt động trở lại khi có tác nhân hóa học (chất kích thích sinh trưởng) hay tác nhân cơ giới (đốn, uốn cành ) Những mầ m ngủ ở phía dưới có tuổi phát dục giai đoạn non, khi được phát động trở lại thường sức sinh trưởng mạnh Đây là cơ sở

để tiến hành biện pháp đốn lửng, đốn đau

+ Mầm bất định: Là mầm dinh dưỡng thường nằ m ở phía gốc, cổ rễ của chè Nó

chỉ được phát triển thành các cành mới khi cây chè được đốn trẻ lại Trong trường hợp đốn trẻ lại, cành chè như mọc từ dưới đất lên, có sức sinh trưởng mạnh (do có tuổi phát dục giai đoạn non)

- Mầm s inh thực: Mầm sinh thực là mầ m từ đó phát triển thành hoa, quả chè

Mầ m sinh thực nằm ở nách lá chè Bình thường ở mỗi nách lá có hai mầ m sinh thực nhưng cũng có trường hợp nhiều hơn, tạo thành chùm nụ hoa ở nách lá

Mầ m sinh thực và mầ m dinh dưỡng cùng nằ m ở nách lá chè Mầm sinh thực ở ha i bên, mầ m dinh dưỡng ở giữa vì thế quá trình sinh trưởng của hai loại mầ m này thường mâu thuẫn nhau Khi mầm dinh dưỡng phát triển mạnh thì mầ m sinh thực phát triển yếu đi và ngược lại Đối với chè thu hoạch búp người ta thường áp dụng các biện pháp

kỹ thuật nhằ m hạn chế sự phát triển của các mầm sinh thực Trong khi tiến hành giâm cành chè, người ta tiế n hành loại bỏ hai nụ chè ở nách lá chè của hom chè giâm tạo điều kiện cho mầm dinh dưỡng phát triển thành cây chè mới

V BÚP CHÈ

Búp chè là ngọn non của cành chè được hình thành từ các mầm dinh dưỡng Búp chè trong quá trình sinh trưởng chịu sự chi phối của nhiề u yếu tố ngoại cảnh và nội tại Kích thước búp chè thay đổi tuỳ theo giống, chế độ bón phân, các biện pháp kỹ thuật canh tác và điều kiện tự nhiên (đất đai, khí hậu), được chia làm 2 loại búp bình thường

và búp mù

- Búp bình thường: Là búp gồ m 1 tôm và 2 hay 3 lá thật non Búp bình thường

có khối lượng biế n động từ 0,8 - 1,2 gam đối với chè Shan và từ 0,5 - 0,6 gam đối chè Trung Du Búp chè càng non phẩ m chất chè khô càng tốt

-

- Búp mù xòe : Là búp phát triể n không bình thường, không có tôm mà chỉ có 2 -

3 lá non Khối lượng búp mù xòe chỉ bằng 1/2 búp bình thường, tỷ lệ búp mù xòe càng cao thì chất lượng chè khô càng ké m Có nhiều nguyên nhân là m cho búp mù xòe: Do đặc tính sinh vật học cây chè, do thời tiết không thích hợp (nắng, hạn, rét), do đất đai

(đất xấu), do canh tác không hợp lý vv

VI LÁ CHÈ

Lá chè mọc cách trên cành chè, mỗ i đốt có 1 lá, lá chè thường thay đổi về hình dạng, màu sắc, kích thước tùy theo giống, điều kiệ n tự nhiên và điều kiện canh tác

Lá chè là loại lá đơn, nguyên, có hệ gân lá rất rõ Nhưng gâ n chính của lá chè không mọc ra tận mép lá, mà nối với nhau thành mạng, rìa lá có hình dạng răng cưa

Đầu lá, màu sắc lá, số đôi gân chính, hình dạng lá là các chỉ tiêu để phân loại giống Những giống chè có mặt lá ghồ ghề, mỏ ng, màu xanh sáng thường có khả năng cho năng suất cao

Trên cành chè có các loại lá sau:

- Lá vảy ốc: Lá vẩy ốc là những lá hình vảy rất nhỏ, có mà u nâ u cứng Lá vảy ốc

là bộ phậ n bảo vệ điểm sinh trưởng của mầ m chè khi ở trạng thái ngủ nghỉ Số lượng lá vảy ốc thường là 3 - 4 cái trên 1 điểm sinh trưởng ở vụ đông và 1- 2 cái ở vụ hè

- Lá cá: Lá cá là lá thứ nhất nhưng phát triển không hoàn toàn, thường dị hình

hay có dạng hơi tròn, không có hoặc có rất ít răng cưa ở mép lá

Về cấu tạo giả i phẩu, lá cá có lớp mô dậu và mô khuyết ít hơn lá thật, số diệp lục

ít hơn, hà m lượng tanin ít hơn từ 1- 2%

- Lá thật: Lá thật là lá phát triển bình thường gồ m cả đầu lá, gân lá và răng cưa,

thường là lá thứ 2, thứ 3 trở đi

Cấu tạo giải phẫu của lá thật gồ m có:

Lớp biể u bì: Gồm những tế bào nhỏ, dày, cứng xếp thành lớp có tác dụng bảo vệ Lớp mô dậu: Gồ m từ 1- 3 lớp tế bào sắp xếp đều nhau, chứa nhiều diệp lục

Lớp tế bào mô khuyết: Gồ m các tế bào sắp xếp không đều nhau, ở trong đó có nhiề u tế bào đá và các tinh thể oxalat canxi

Lá chè có tỷ lệ giữa mô dậu và mô khuyết càng lớn thì cây chè có khả năng chống chịu càng tốt với điều kiện ngoại cảnh Lá chè mọc trên cành chè theo các thế lá khác nha u: thế lá rủ, thế lá ngang, thế lá xiên và thế lá úp Thế lá ngang và thế lá rủ là đặc trưng của giống chè năng suất cao Lá chè có tuổi thọ trung bình là 1 năm

VII HOA, QUẢ

Cây chè 2, 3 tuổi đã có thể ra hoa, kết quả lần đầu, hoa chè mọc ra từ mầm sinh

thực ở nách lá chè Hoa chè là hoa lưỡng tính, trong hoa có 5 - 9 cánh màu trắng, có khi phớt hồng Bộ nhị đực từ 100 - 400 cái, thường chỉ 200 - 300 cái Chỉ nhị ở phía gốc dính với nhau từ 3 - 5 cái Bao phấn gồm 2 ngăn gồm 4 túi phấn Hạt phấn hình tam giác, khi chín có mà u vàng hoặc vàng kim Bầ u nhụy có 3 - 4 ô trong đó chứa 3 - 4 noãn, phía ngoài có lông tơ, núm nhụy chẻ 3 Ở gốc bầu nhụy có tuyế n mật là m thành một vòng tròn gọi là đĩa Khi hoa nở tiết ra mật ngọt và mùi thơm để dẫn dụ côn trùng Quả chè thuộc loại quả na ng có từ 1- 4 hạt Quả chè có dạng hình tròn, tam giác, vuô ng tùy theo số hạt Khi còn non quả chè có màu xanh, khi chín chuyển sang màu xanh đậ m hoặc nâu Khi vỏ chín, vỏ quả nứt ra

Hạt chè có vỏ sành bên ngoài màu nâ u cứng Kích thước hạt chè to, nhỏ phụ

thuộc vào giố ng và kỹ thuật chă m sóc Hạt chè có khối lượng từ 0,6 - 2 ga m, thường là

từ 1- 1,6 gam

Vỏ hạt chè gồ m 6 - 7 lớp tế bào đá tạo thành lớp vỏ cứng, phía trong là lớp vỏ lụa mỏng, có màu nâu, có nhiều gân, có tác dụng vận chuyển nước và dinh dưỡng Nhân chè có 2 lá mầ m và phô i (mầ m) chè Lá mầm chiế m 3/4 khối lượng hạt chè, là nơi dự trữ dinh dưỡng gồ m 10% protein, 32% lip it, 31% gluxit Dưới tác dụng của ánh sáng mầm hình thành diệp lục Hạt chè có hiện tượng đa phôi

Bài 11 ĐẶC ĐIỂM SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN VÀ YÊU CẦY SINH THÁI CỦA CÂY CHÈ

I ĐẶC ĐIỂM SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN

Chè là cây lâu nă m có 2 chu kỳ phát triển: Chu kỳ phát triể n lớn và chu kỳ phát triển nhỏ

- Chu kỳ phát triể n lớn:

Chu kỳ phát triể n lớn hay còn gọi là chu kỳ phát dục cá thể của cây chè bao gồm

cả đời sống của cây chè, kể từ khi tế bào trứng được thụ tinh bắt đầu phâ n chia (đối với chè hạt) hoặc từ khi phôi mầ m bắt đầu phân hóa đến khi hình thành một cây mới (nhân giống vô tính) cho đến khi cây già cỗi và chết Cây chè là cây lâu nă m có chu kỳ sinh trưởng rất dài và có thể đạt tới 100 năm hoặc lâu hơn Chè là cây có khả năng ra hoa kết quả nhiều lần trong chu kỳ sống của mình Theo một số tác giả của Trung Quốc thì chu kỳ lớn của chè được chia là m 5 giai đoạn:

+ Giai đoạn phôi thai: Gia i đoạn phôi hạt được tính từ khi tế bào trứng được thụ

tinh bắt đầu phân chia, hình thành hạt, đến khi hạt chín (gia i đoạn này kéo dài khoảng

15 tháng) hoặc từ khi phôi mầm bắt đầu phân hóa đến khi hình thành một cây mới đối với nhân giống vô tính (gia i đoạn này kéo dài 60 - 80 ngà y) Đây là giai đoạn đầu tiên của cây chè chủ yế u nằ m ở vườn ở chè giố ng lấ y hạt hoặc chè cành

+ Giai đoạn cây con: Giai đoạn cây con được tính từ khi hạt chè hoặc cành chè bắt đầu nẩy mầ m cho đến khi cây chè ra hoa kết quả lần đầu Gia i đoạn này kéo dài từ

1 - 2 nă m (chè hạt), 3-6 tháng (cành giâ m) Ở Việt Na m cây chè gieo hạt 1 tuổi đã có khả năng ra hoa kết quả lần đầu

Ở gia i đoạn cây con, sinh trưởng dinh dưỡng phát triển mạnh, tán cây, bộ rễ chủ yếu phát triển theo chiều cao, chiều sâu hơn chiều ngang gọi là ưu thế sinh trưởng hai đầu Gia i đoạn này cần chú ý chă m sóc tốt để cây sinh trưởng khoẻ

+ Giai đoạn cây non: Gia i đoạn cây non được tính từ khi cây chè ra hoa kết quả

lần đầu tiên đến khi cây chè định hình (có bộ khung tán ổn định)

Thời gian nà y thường kéo dài từ 2 - 3 nă m Trong điều kiện Việt Nam giai đoạn này từ nă m thứ 2 đến nă m thứ 4

Đặc điể m của gia i đoạn này là tuy cây chè đã có hoa, quả nhưng sinh trưởng dinh dưỡng vẫn chiếm ưu thế, cùng với sự vươn cao của thân và sự đâm sâu của rễ thì các cành bên, rễ bên cũng bắt đầu phát triển (tuy nhiên ưu thế đỉnh vẫn còn)

Cần thực hiện tốt các biện pháp kỹ thuật chăm sóc chè non, trồng giặm, là m cỏ, bón phân, bảo vệ thực vật (thâ m canh nga y từ đầu) Tiến hành đốn tạo hình nhằm hạn chế sinh trưởng đỉnh, kích thích mầ m nách và cành nga ng phát triển, tạo cho cây chè có

bộ khung tán to, khỏe, vững chắc, hái tạo tán là chủ yếu, không tận thu là m kiệt sức

+ Giai đoạn ch è lớn: Gia i đoạn chè lớn được tính từ khi cây chè có bộ khung tán

ổn định, bước vào giai đoạn kinh doanh, thu hoạch búp đến khi cây chè có biểu hiện thay tán mới, phía gốc mọc lên những cành vượt thay thế lớp cũ đã già cỗi Giai đoạn này thường kéo dài thường 20 - 30 nă m hoặc lâu hơn tùy theo giống, đất đai, khí hậu, chế độ quản lý, chă m sóc và khai thác

Gia i đoạn chè lớn là giai đoạn dài nhất và là giai đoạn kinh doanh sản xuất Trong giai đoạn này hai quá trình sinh trưởng dinh dưỡng và sinh trưởng sinh thực diễn ra song song Ở giai đoạn này các biểu hiện về bản chất của giống thể hiện rõ rệt nhất

+ Giai đoạn già cỗi: Gia i đoạn già cỗi bắt đầu được tính từ khi nương chè có

biểu hiệ n thay tán đến khi cây chè già và chết Ở giai đoạn này cây suy yếu dần, ra hoa, kết quả nhiều, cành tă m hương nhiều, các mầ m chè mọc lên nhanh chóng bị mù xòe, lá chè nhỏ, tuổi thọ lá giảm, tán mỏng, cành chè có nhiều mấ u, dưới gốc xuất hiện nhiề u cành vượt

Gia i đoạn này cần tiến hành đốn đau, đốn trẻ lại nhằ m tạo tán mới, bón phân, chă m sóc tốt nhằm kéo dài thời gian thu hoạch búp

- Chu kỳ phát triể n nhỏ: Chu kỳ phát triển nhỏ hay còn gọi là chu kỳ phát triển

hàng nă m được tính từ khi mầ m chè bắt đầu phân hóa sau đốn cho đến khi mầm chè ngừng sinh trưởng vào thời kỳ cuối năm Ở Việt Nam thời kỳ này thường kéo dài 1

năm, từ tháng 1 đến tháng 12 hàng nă m

Chu kỳ phát triể n hà ng nă m của cây chè bao gồm 2 quá trình phát triển song song: sinh trưởng dinh dưỡng và sinh trưởng sinh thực Trong mùa xuân, mùa hè, trên cây chè quá trình sinh trưởng dinh dưỡng chiế m ưu thế Mùa Thu và mùa Đông sinh trưởng sinh thực chiế m ưu thế Quá trình sinh trưởng dinh dưỡng và sinh trưởng sinh thực của cây chè có ảnh hưởng qua lạ i với nhau và phụ thuộc rất nhiề u vào điề u kiện tự nhiê n (khí hậu, đất đai ), giố ng và chế độ canh tác

+ Quá trình s inh trưởng dinh dưỡng: Quá trình sinh trưởng dinh dưỡng của cây chè bao gồ m sinh trưởng búp, sinh trưởng cành và sinh trưởng rễ

* Sinh trưởng búp ch è: Búp chè hoạt động sinh trưởng theo một quy luật nhất

định và hình thành nê n các đợt sinh trưởng theo thứ tự thời gia n Thời gian hình thành

1 đợt sinh trưởng phụ thuộc vào giố ng, điều kiện khí hậ u và chế độ canh tác

Trong điề u kiện tự nhiên (không đốn, không há i búp) một năm cây chè có từ 3 – 5 đợt sinh trưởng Trong điều kiện có đốn và há i búp một nă m cây chè có từ 6 – 8 đợt sinh trưởng Số đợt sinh trưởng càng nhiều thì số lứa hái càng nhiều và sản lượng nương chè càng cao

Bảng 11.1 Thời gian hình thành các đợt sinh trưởng trong năm

Số ngày hình thành một đợt s inh trưởng (ngày) Đợt sinh

(Nguyễn Phong Thái, 1976)

Sơ đồ tóm tắt diễ n biế n một đợt s inh trưởng

Gia i đoạn ẩn Gia i đoạn hiện

Thời kỳ hoạt động Thời kỳ tiề m sinh

M ầm chè được phát động

Lá vảy

ốc mở Mầm chè

Được phát

động

Lá thật xuất hiện

Cành chè ngừng sinh trưởng (hoặc hái búp)

Đợt sinh trưởng

* Sinh trưởng cành chè : Khi còn nhỏ cây chè có đặc tính phân cành một trục,

theo kiểu phân đơn, có thân chính rõ rệt, tán cây không to (đặc biệt là chè trồng bằng hạt) Cây chè lớn tuổi và chè già có đặc tính phân cành hợp trục và thân chính không

rõ Sau khi hái búp hay đốn thì cành chè phân nhá nh theo kiể u trục hợp nhiều giả Dựa vào đặc tính này người ta sử dụng biện pháp đốn, há i để tạo tán cho cây chè (đặc biệt là thời kỳ kiến thiết cơ bản), làm tăng mật độ cành chè, mật độ búp chè (thời kỳ kinh doanh sản xuất) tạo điều kiệ n cho cây chè có khả năng cho năng suất cao, chất lượng nguyên liệu tốt

* Sinh trưởng của bộ rễ ch è : Khi hạt chè nảy mầ m, mầm rễ phát triển thành rễ

trụ, sau 6 - 7 tháng rễ trụ phát triển chậm lạ i và các rễ nhá nh (rễ bên) mới phát triển mạnh lên Đối với chè cành thì rễ nhá nh là chủ yếu

Quá trình phát triển của bộ rễ chè lúc nhanh, lúc chậ m xen kẽ với sự phát triển của bộ phận trên mặt đất lúc chậ m, lúc nhanh Theo các nhà khoa học Trung Quốc thì

về mùa Đông cành lá sinh trưởng chậ m lại còn bộ rễ phát triển mạnh lên, đến tháng 5 búp chè sinh trưởng mạnh thì bộ rễ phát triển chậ m lại Trong một nă m rễ chè có từ 3 -

4 đợt sinh trưởng, xen kẽ với các đợt sinh trưởng búp

Các biệ n pháp kỹ thuật: Làm đất, bón phân, điều tiết chế độ nước, dinh dưỡng và khí hậ u sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của bộ rễ chè

- Sinh trưởng s inh thực của cây chè: Quá trình sinh trưởng sinh thực của cây

chè bao gồ m : Sự hình thành chồi hoa, nở hoa, thụ phấn và kết quả

Chè là cây thân gỗ nở hoa nhiều lần Ở Liên Xô, Trung Quốc, cây chè 3 - 4 tuổi

ra hoa, kết quả lầ n đầu Ở Việt Nam, thời kỳ này ngắ n hơn: Cây chè 1- 3 tuổi đã nở hoa, kết quả lần đầu Từ khi mầ m hoa bắt đầu phân hóa đến khi quả chín là 15 tháng Ở Việt Na m mầ m hoa bắt đầu từ tháng 6, 7; quả chín vào tháng 10, tháng 11

Như vậy trên cây chè luôn luôn tồn tại hai quá trình sinh trưởng dinh dưỡng v à sinh trưởng sinh thực Đây là một đặc điể m riê ng của cây chè

+ Quá trình hình thành nụ hoa: Cây chè không có cành chuyên ra hoa, quả

Chồi lá và chồi hoa cùng mọc ở nách lá Mỗi nách lá thường có một chồi lá ( mầm dinh dưỡng) và từ 1 - 4 chồi hoa ( mầ m sinh thực)

Trong điề u kiện Việt Nam sự hình thành nụ thường bắt đầu từ tháng 6 Đầu tiên

là hình thành đài hoa, tràng hoa, sau đó là hình thành các nhị đực, nhụy cái

+ Quá trình nở hoa: Hoa chè thường bắt đầu nở từ tháng 10 - 12 (nở rộ vào

tháng 11) Quá trình nở hoa như sau:

Nụ bộp Bắt đầu nở hoa Nở hoàn toàn Nhị đực rụng Cánh hoa rụng

(Quá trình từ nụ bộp đến nở hoa hoàn toàn thường kéo dài khoảng 1 tháng)

Hoa chè nở trong điều kiện nhiệt độ từ 16–25OC, nhiệt độ thíc h hợp nhất là 18 –

20OC, độ ẩ m tương đối của không khí 60 - 70% và trong điều kiện ánh sáng ngày ngắn Hoa chè thường nở từ 6-10 giờ sáng Trong điều kiện nhiệt độ thấp quá trình nở hoa chậ m lại, ở - 2OC hoa chè không nở, hoa chè sẽ bị chết, rụng khi nhiệt độ thấp hơn –

4OC

+ Quá trình thụ phấn: Hoa chè là hoa lưỡng tính nhưng khả năng tự thụ phấn

rất thấp Sự thụ phấn khác hoa cho tỷ lệ đậu quả cao Do vậy sự thụ phấn của hoa chè phải dựa vào côn trùng: Ong mật, ong vàng, ruồi, kiến Khi hoa chè chưa nở, núm nhụy cái còn khô, khi hoa chè nở ở đầu nhụy cái tiết ra một chất dịch đường giố ng như tuyến mật hấp dẫn côn trùng Chè là cây có rất nhiều hoa, mỗi cây một năm có 200 - 4.000 nụ hoa tuy nhiên tỷ lệ đậu quả rất thấp thường chỉ đạt từ 2- 4%

+ Quá trình hình thành quả: Sau khi hoa chè được thụ phấn, nhụy cái phát dục

rồi bước vào thời kỳ ngủ nghỉ Đến mùa xuân nă m sau khi nhiệt độ tăng dần, trời ấm mới tiếp tục phát triển Phía ngoài phân hóa thành biểu bì sau đó hình thành vỏ sành,

vỏ lụa Phía trong phân hóa thành phôi nhũ (lá mầ m) và phôi nguyên (mầ m chè) Quả chè bắt đầu chín vào cuối tháng 9 và đầu tháng 10 Khi quả chín, vỏ quả nứt ra và hạt chè rơi ra ngoài Khi quả chín, vỏ quả có màu xanh đậ m nâu, hạt chè có màu xá m đen

Sự ra hoa kết quả của chè rất khác nhau ở mỗi giống Các giố ng chè thuộc biến chủng Trung Quốc lá to, Trung Quốc lá nhỏ thường có nhiều hoa quả hơn các giố ng chè Shan- Ấn Độ

Sau khi thụ tinh, quả được hình thành Quả chè non bị rụng rất nhiều do một số nguyên nhân sau: Hạt phấn yếu, quá trình thụ phấn không diễ n ra, do điề u kiện khí hậu không thích hợp: Mưa, nhiệt độ thấp, do chế độ dinh dưỡng mất cân đối, bón quá nhiều đạm, do hái búp, đốn hàng nă m

II ĐẶC TÍNH SINH HÓA CH È

Chất lượng chè thành phẩ m phụ thuộc vào chất lượng chè nguyên liệ u và kỹ thuật chế biến chè Chất lượng chè nguyê n liệu phụ thuộc vào thành phầ n sinh hóa của chè nguyên liệ u Thành phần sinh hóa chủ yếu của chè bao gồ m: Nước, hợp chất tanin, ankaloit, prôtein, axit a min, gluxit, dầu thơm, vita min, chất tro và các enzim

- Nước: Nước là thành phần quan trọng chủ yế u trong búp chè Nước có quan hệ

trực tiếp đến các quá trình sinh hóa diễn ra trong búp chè, ảnh hưởng đến sự hoạt động của các enzim Trong chế biến nước có vai trò quan trọng trong các quá trình biến đổi