SỔ TAY CHO NGƯỜI LÀM VIỆC VỚI TRẺ CÓ KHÓ KHĂN VỀ GIAO TIẾP pptx

Trong phần này, chúng ta sẽ nói đến những thông tin cơ sở cần thiết để làm việc với trẻ có khó khăn về giao tiếp.. Khĩ khăn trong giao tiếp Khi một người gặp khó khăn ở một bước nào đó

Trung Tâm Hỗ Trợ Phát Triển Giáo Dục Hoà Nhập Cho Người Khuyết Tật Tp.HCM

Trong phần này, chúng ta sẽ nói đến những thông tin cơ sở cần thiết để làm việc với trẻ có khó khăn về giao tiếp

Sau khi học xong phần này, chúng ta có thể:

• Giải thích mọi vấn đề về giao tiếp

• Hiểu rõ về những kỹ năng giao tiếp bình thường

• Xác định được những trẻ có khó khăn về giao tiếp

• Xác định và hiểu rõ về những những nguyên nhân gây ra những khó khăn về giao tiếp ở trẻ

• Dạy cho nhân viên y tế và phụ huynh về những chủ đề trên

***

Dịch từ “Let’s Communicate – Section 1 – COMMUNICATION

A handbook for people working with children with communication difficulties

Người dịch: Trần Minh Tân Trung Tâm Hỗ Trợ Phát Triển Giáo Dục Hịa Nhập Cho Người Khuyết Tật, Tp HCM

• Con người dùng ngôn ngữ để giao tiếp Ngôn ngữ là bất cứ phương tiện

nào giúp con người gửi và nhận thông tin, ý tưởng có ý nghĩa

• Thông điệp có thể được thể hiện bằng lời (gọi là “giao tiếp cĩ lời”, bao gồm nói, viết, đọc) hay không lời (gọi là “giao tiếp khơng lời”, bao gồm ra dấu và thể hiện qua cử chỉ, điệu bộ,

nét mặt, v.v.)

• “Ngơn ngữ cơ thể” cũng là một phần quan trọng trong giao tiếp có lời và giao tiếp không lời

được thể hiện qua giọng nói, vẻ mặt, dáng điệu Ngôn ngữ cơ thể sẽ giúp chúng ta bày tỏ thêm được ý của mình

• Để giao tiếp có hiệu quả chúng ta cần kết hợp ngôn ngữ có lời, ngôn ngữ không lời và ngôn ngữ cơ thể

Tại sao chúng ta cần giao tiếp?

• Thông qua giao tiếp chúng ta bày tỏ nhu cầu, tình cảm, ý nghĩ của mình Chúng ta nhận thông tin và truyền thông tin, qua đó tự khẳng định mình là một cá nhân với những đặc điểm riêng

• Có khả năng giao tiếp, chúng ta sẽ biết cách kiểm sóat những việc xảy đến với chúng ta

• Có khả năng giao tiếp tốt là một bước quan trọng trong việc xây dựng những mối quan hệ trong cộng đồng

Giao tiếp bắt đầu từ lúc nào?

• Giao tiếp bắt đầu ngay khi đứa bé cất tiếng khóc chào đời và người mẹ có hành động đáp lại tiếng khóc đó Giao tiếp xuất hiện rất sớm, rất lâu trước khi đứa trẻ biết nói

Giao tiếp gồm cĩ những bước nào?

• Hầu hết mọi người đều nghĩ rằng giao tiếp là một tiến trình đơn giản và ít khi dành thời gian nghĩ đến việc giao tiếp bởi vì đối với họ giao tiếp xảy ra thật dễ dàng

• Nhưng nếu chúng ta thật sự suy nghĩ chính xác về những điều liên quan đến giao tiếp, chúng

ta sẽ ngạc nhiên thấy rằng giao tiếp là một tiến trình khá phức tạp…

Hãy nhìn qua tất cả các bước có liên quan với nhau, từ việc nhận thông tin đến việc đáp lại Sau

đây là sơ đồ mô tả tất cả các bước đó - chúng ta hãy gọi đó là “Chu trình giao tiếp”.

Khĩ khăn trong giao tiếp

Khi một người gặp khó khăn ở một bước nào đó trong chu trình giao tiếp, do chậm biết giao tiếp hoặc không biết giao tiếp, chu trình sẽ chậm hình thành hoặc không thể hình thành Khó khăn của họ có thể là không hiểu thông điệp, không diễn đạt được hoặc cả hai

Ngơn ngữ lời nĩi và ngơn ngữ khơng lời

Chu trình giao tiếp tùy thuộc vào ngôn ngữ Chúng ta hãy xem xét kỹ hơn về cái mà chúng ta gọi là

“ngôn ngữ”

Ngơn ngữ là kết quả của việc sắp xếp những biểu tượng lại với nhau theo một thứ tự nhất định, thành một thông điệp có nghĩa để người khác hiểu được Các biểu tượng này có thể là lời nói hay

chữ viết (gọi chung là ngơn ngữ lời nĩi) hoặc là dấu hiệu, cử chỉ, tranh ảnh (gọi chung là ngơn ngữ

khơng lời ) Ngôn ngữ có liên quan đến cả việc hiểu (bước 1 – 4 trong chu trình) và diễn đạt (bước 5

–10) Trong giao tiếp, chúng ta có điều muốn nói trong đầu, thông qua ngôn ngữ chúng ta bày tỏ cho người khác biết điều muốn nói đó

Để sử dụng các lọai ngôn ngữ này chúng ta cần có các công cụ:

• Ngôn ngữ nói dùng môi, lưỡi, vòm miệng, thanh quản và phổi

• Ngôn ngữ viết / đọc dùng khả năng nhìn và kiểm soát bàn tay

• Ngôn ngữ dấu hiệu / cử chỉ, điệu bộ dùng khả năng kiểm soát bàn tay, cánh tay và toàn bộ cơ thể

• Ngôn ngữ hình ảnh dùng khả năng nhìn và kiểm sóat bàn tay

Nhưng hãy nhớ là – chỉ các công cụ này thôi không đủ – cơng cụ quan trọng nhất chúng ta cần

là sự hiểu biết và khả năng học tập.

• Lời nói là sản phẩm của âm thanh - các âm thanh xếp thành chuỗi tạo ra từ

Lời nói liên quan đến bước thứ 9 trong chu trình giao tiếp

• Ngôn ngữ nói là kết quả của việc đặt các từ thành chuỗi, thành câu có nghĩa

Lời nói là phương tiện truyền đạt của ngôn ngữ nói

Ngôn ngữ nói liên quan đến tất cả các bước (từ bước 1 đến bước 10) trong chu trình giao tiếp

Nếu bạn vẫn chưa hiểu rõ sự khác nhau giữa lời nói và ngôn ngữ nói, hãy thử họat động sau đây:

1 Yêu cầu một người bạn nói với chúng ta một

từ nước ngòai

2 Lặp lại theo người đó từ đó nhiều lần

3 Chúng ta có thể nói từ đó nhưng nó vô dụng

đối với chúng ta vì không hiểu nghĩa của nó

Đó có phải là giao tiếp không?

4 Bây giờ hãy yêu cầu bạn của chúng ta cho biết nghĩa của từ đó

5 Khi đã hiểu nghĩa của từ, chúng ta có thể dùng nó để giao tiếp

Đây là ngôn ngữ và là một pần quan trong trong giao tiếp

Vì vậy, như bạn thấy đĩ,

dạy một người lặp lại từ mà không cho họ biết ý nghĩa thì không phải là dạy ngôn ngữ - việc đó không có ích gì cho giao tiếp Một người phải có khả năng liên hệ từ họ nghe thấy với ý tưởng hay đồ vật nó đại diện để biến nó thành ngôn ngữ có ý nghĩa

Ngơn ngữ cơ thể

Chúng ta đã đề cập đến ngôn ngữ cơ thể như giọng nói, cử chỉ – điệu bộ, vẻ mặt, cách ăn mặc Nói cách khác, đó là những thông tin không lời chúng ta chuyển đi trong khi giao tiếp Trong khi dùng ngôn ngữ hoặc có lời hoặc không lời, tất cả chúng ta đều có sử dụng ngôn ngữ cơ thể

Ngôn ngữ cơ thể là phần chính yếu trong chu trình giao tiếp

Khi gửi và nhận thông tin, một người không có kỹ năng tốt về ngôn ngữ cơ thể có thể làm gián đọan chu trình giao tiếp

Có kỹ năng tốt về ngôn ngữ cơ thể nghĩa là biết:

• Lắng nghe và quan tâm

• Tiếp xúc bằng mắt (nhìn vào mắt người đang nĩi chuyện với chúng ta)

• Luân phiên trong việc gửi và nhận thơng điệp

• Diễn cảm bằng vẻ mặt và giọng nĩi

• Cĩ tư thế thích hợp

• Nĩi vừa đủ

Hãy thử các hoạt động ở trang kế tiếp để biết các kỹ năng này góp phần quan trọng như thế nào trong sự thành công của một giao tiếp

Chọn một người bạn và nói chuyện với người đó Trong khi nói chuyện, thử làm theo những hướng dẫn sau đây:

Sau đó hãy cho biết:

• Bạn cảm thấy thế nào trong mỗi tình huống?

• Bạn của bạn cảm thấy thế nào trong mỗi tình huống?

Vì vậy hãy nhớ:

• Lắng nghe và tỏ ra quan tâm đến điều người khác đang nói

• Nhìn người đối diện khi nghe họ nói, nhưng không nhìn chòng chọc

• Luân phiên khi nói chuyện – không nói ít quá cũng không nói nhiều quá

• Dùng giọng nói và vẻ mặt thích hợp với điều đang nói

• Có tư thế thích hợp để người đối diện cảm thấy dễ chịu

• Giữ sự cân bằng giữa người nói và người nghe – đừng giành ưu thế trong khi trò chuyện

CÁC ĐIỂM QUAN TRỌNG CẦN NHỚ

VỀ GIAO TIẾP

• Ngay khi chào đời con người đã bắt đầu giao tiếp

• Việc giao tiếp là một tiến trình hai chiều – luôn luôn liên quan đến hai hay nhiều người

• Giao tiếp liên quan đến việc phát đi những thông tin

có ý nghĩa và hiểu những thông điệp nhận được

• Để giao tiếp, chúng ta dùng ngôn ngữ

• Ngôn ngữ có thể là không lời hay có lời

• Ngôn ngữ cơ thể là phần thiết yếu trong giao tiếp

• Lời nói chỉ có ích cho việc giao tiếp khi ta hiểu rõ ý nghĩa của nó dùng nó

• Sự thành công trong giao tiếp có liên quan đến nhiều bước Sự thất bại trong giao tiếp xảy ra khi một trong những người tham gia giao tiếp

gặp khó khăn ở một bước nào đó

• Để việc giao tiếp có thể xảy ra, chúng ta cần

có ít nhất là hai người để luân phiên

và ít nhất là một vấn đề để cùng nhau trao đổi

SỰ PHÁT TRIỂN BÌNH THƯỜNG

(Ở Zimbabwe, mỗi trẻ sơ sinh được cấp một phiếu “Đường dẫn tới sức khỏe”, trong đó ghi lại chi tiết về sự tăng trưởng của trẻ, việc chích ngừa, sự phát triển của trẻ được cho tới khi trẻ 15 tuổi Phiếu này giúp người ta theo dõi tốc độ phát triển bình thường của trẻ; cũng như cho biết một số thông tin về các mốc phát triển Thế nhưng, chúng ta cần biết về sự phát triển bình thường chi tiết hơn nữa – hãy xem biểu đồ ở trang kế tiếp.)

Bây giờ, chúng ta hãy xem xét chi tiết hơn về sự phát triển giao tiếp bình thường:

• Trẻ cần biết nhiều kỹ năng khác nhau để giao tiếp

• Các kỹ năng này bắt đầu phát triển ngay khi trẻ cất tiếng khóc chào đời

• Chúng ta có thể xem vai trò của những kỹ năng này như vai trò của những viên gạch trong một ngôi nhà

• Cũng như những viên gạch lắp ghép lại với nhau tạo ra ngôi nhà, các kỹ năng giao tiếp phát triển cùng nhau tạo thành kỹ năng giao tiếp bằng ngôn ngữ nói ở trẻ

• Các kỹ năng cần cho giao tiếp là:

* Chú ý * Lắng nghe * Bắt chước * Luân phiên

* Vui chơi * Hiểu biết * Diễn tả bằng

cử chỉ - điệu bộ * Diễn tả bằng lời nói

• Các kỹ năng này không phát triển độc lập mà phụ thuộc vào nhau

• Mỗi kỹ năng có những giai đọan phát triển riêng

• Sự chú ý bắt đầu xuất hiện khi trẻ lần đầu tiên nhìn thấy gương mặt của mẹ, dần dần phát

triển thành kỹ năng biết tập trung vào một họat động riêng biệt

• Sự lắng nghe bắt đầu xuất hiện khi trẻ nhận biết tất cả các âm thanh và có phản ứng với

chúng, dần dần phát triển thành khả năng lắng nghe có chọn lọc

• Sự luân phiên và bắt chước bắt đầu xuất hiện khi người mẹ lặp lại các hành động và tiếng

kêu của trẻ - rồi trẻ lặp lại theo mẹ, dần dần phát triển thành kỹ năng luân phiên khi nói chuyện

• Kỹ năng vui chơi bắt đầu xuất hiện khi trẻ thích tự mình tạo ra âm thanh và lắng nghe âm

thanh đó, thích nhìn và đưa tay sờ vào các khuôn mặt, rồi dần dần trẻ biết chơi các trò chơi phức tạp có luật chơi

• Sự hiểu biết bắt đầu xuất hiện khi trẻ hiểu những điều trẻ nhìn thấy, nghe thấy, rồi dần

dần hiểu được ngôn ngữ của người lớn và các tình huống phức tạp

• Cử chỉ, điệu bộ bắt đầu xuất hiện khi trẻ khóc, cơ thể vặn vẹo và được mẹ đáp lại, rồi dần

dần biết sử dụng nhiều cử chỉ, điệu bộ tinh tế hơn

• Lời nĩi bắt đầu xuất hiện khi trẻ biết kêu ư ư và nói bập bẹ, rồi dần dần biết nói các từ và

câu rõ ràng

Trẻ học được các kỹ năng cần cho giao tiếp bằng cách nào …

Bạn có biết rằng … Lúc mới chào đời trẻ có khả năng học được bất kỳ ngôn ngữ nào - Tây ban nha, Anh, Trung quốc, v.v Ngôn ngữ trẻ học đầu tiên sẽ là ngôn ngữ mà trẻ nghe nói nhiều nhất Nếu trẻ lớn lên trong một gia đình nói hai ngôn ngữ trẻ sẽ học được cả hai ngôn ngữ này

Các điểm quan trọng cần nhớ

về sự phát triển giao tiếp bình thường

• Trẻ bắt đầu học giao tiếp ngay từ khi được sinh ra – rất lâu trước khi biết nói từ đầu tiên

• Trẻ cần có nhiều kỹ năng trước khi phát triển kỹ năng giao tiếp bình thường

• Trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp thông qua việc giao tiếp hằng ngày với mọi người xung quanh

• Trẻ hiểu từ và tình huống trước khi có khả năng diễn đạt

• Sự phát triển vận động thô có thể được nhận biết dễ dàng trong khi sự phát triển các kỹ năng giao tiếp sớm lại không được thấy rõ lắm Chúng ta cần phải rất tinh mắt mới nhận ra được

• Ở trẻ em, tất cả các lĩnh vực phát triển đều có quan hệ với nhau Nếu trẻ gặp khó khăn trong một lĩnh vực, khó khăn này sẽ ảnh hưởng tới các lĩnh vực còn lại

• Có thể trẻ chỉ gặp khó khăn trong lĩnh vực giao tiếp, nhưng đôi khi tất cả các lĩnh vực phát triển của trẻ cũng bị chậm lại tuy ở mức độ không giống nhau

• Các lĩnh vực phát triển của trẻ đều quan trọng như nhau Nếu trẻ gặp khó khăn trong một số lĩnh vực phát triển, trẻ cần được giúp đỡ trong tất cả các liõnh vực này – không sót lĩnh vực nào

• Cần ít nhất 5 năm để trẻ phát triển đầy đủ các kỹ năng giao tiếp.

PHÁT HIỆN SỚM

Cũng như đối với tất cả trẻ khuyết tật, được phát hiện và được giúp đỡ càng sớm càng tốt, trước khi trẻ lên năm tuổi là điều cực kỳ quan trọng đối với trẻ có khó khăn trong giao tiếp

Tại sao lại quan trọng?

Bởi vì:

• Năm năm đầu đời của trẻ là khoảng thời gian quyết định để phát triển các kỹ năng giao tiếp Sau thời gian đó rất khó cải thiện sự giao tiếp của trẻ và có thể trẻ sẽ không bao giờ bắt kịp các trẻ khác

• Nếu trẻ không được giúp giao tiếp sớm, kết quả sẽ đến chậm, cả phụ huynh và trẻ sẽ dễ nản lòng, có thể sẽ không tiếp tục cố gắng nữa, chu trình giao tiếp sẽ dễ bị gián đọan Mục đích của chúng ta là không để chu trình này gián đọan

• Ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp tạo cơ sở cho tất cả việc học tập trong tương lai, chẳng hạn như việc học đọc và viết, kết bạn, tham gia sinh hoạt tập thể ở trường Nếu trẻ không được giúp đỡ sớm thì về sau các kỹ năng này sẽ không phát triển và trẻ sẽ bị thiệt thòi vĩnh viển

Chúng ta nên để ý điều gì?

Trong nỗ lực phát hiện càng sớm càng tốt vấn đề giao tiếp ở trẻ, chúng ta nên để ý đến:

• Tất cả trẻ được coi là có nguy cơ bị điếc

• Tất cả lo lắng của người mẹ (hoặc người chăm sóc) vì trẻ không nghe hay không giao tiếp như trẻ khác

Chúng ta nên chú ý nếu trẻ:

• Không có phản ứng khi nghe giọng nói hoặc âm thanh quen thuộc lúc 6 – 8 tuần tuổi

• Không tỏ ra quan tâm đến người hay đồ vật lúc 3 – 4 tháng tuổi

• Không thường xuyên nói bi bô lúc 10 tháng tuổi

• Không nói từ đơn lúc 2 tuổi

• Không nói câu đơn giản lúc 3 tuổi

• Không nói lời dễ hiểu lúc 4 tuổi

• Không nói những câu giống câu của người lớn lúc 5 tuổi

• Không dự vào các cuộc nói chuyện của người lớn lúc 6 tuổi

NGUYÊN NHÂN

Chúng ta đã tìm hiểu:

• Giao tiếp là gì?

• Sự phát triển giao tiếp bình thường

• Tầm quan trọng của việc phát hiện sớm.

Bây giờ, chúng ta hãy tìm hiểu những nguyên nhân chính gây nên những khĩ khăn

trong giao tiếp ở trẻ

Các nguyên nhân này gồm có:

• Khiếm thính: Nếu nghe không tốt, trẻ sẽ khó học nói tốt (Chúng ta học nói

bằng cách nghe người xung quanh trò chuyện và bằng cách nghe lời nói của chúng ta khi chúng ta cố gắng trò chuyện.)

• Chậm phát triển trí tuệ: Có một số trẻ chậm hiểu biết về thế giới xung

quanh Những trẻ nầy sẽ gặp khó khăn trong việc học các kỹ năng cần thiết cho việc giao tiếp

• Bại não: Nếu không kiểm soát hoặc không phối hợp tốt các bắp thịt của cơ

thể, trẻ sẽ khó thực hiện một số cử động trong đó có những cử động cần thiết để tạo ra tiếng nói và để trò chuyện

• Đa tật: Nhiều trẻ mang trong mình nhiều khuyết tật làm ảnh hưởng nghiêm

trọng đến việc hiểu biết thế giới xung quanh Các trẻ này thường chỉ phát triển những kỹ năng giao tiếp rất cơ bản

• Các khĩ khăn đặc biệt ảnh hưởng đến việc nĩi: Một số trẻ không mang

những khuyết tật kể trên, nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc nói Chúng ta cũng phải thừa nhận rằng đôi khi chúng ta không biết nguyên nhân gây ra những khó khăn ở các trẻ này

Để giao tiếp thành công, trẻ cần:

* Một người giao tiếp

với trẻ * Có ý nghĩ, tình cảm, kinh nghiệm, ước muốn cần trao đổi

và * Một số giác quan và khả năng nhất định Sau đây là bức tranh minh họa cho thấy các giác quan và khả năng cần thiết để giao tiếp:

Nếu trẻ gặp khó khăn với một trong những lĩnh vực trên,

trẻ sẽ gặp khó khăn trong giao tiếp

Bây giờ, chúng ta hãy xem các nguyên nhân gây ra các khó khăn trong giao tiếp ảnh hưởng như thế nào đến khả năng và giác quan của trẻ

Khiếm thính là hậu quả của những tổn thương ở

• trung tâm thính giác ở não

• tai

Chậm phát triển trí tuệ ảnh hưởng đến

• khả năng học tập

• khả năng hiểu biết

• cách cư xử

Bại não là hậu quả của những tổn thương ở

• khu vực não có chức năng kiểm sóat và

điều phối tất cả các vận động của bắp thịt bao gồm cả môi, lưỡi, hầu, thanh quản và phổi

Đa tật sẽ ảnh hưởng đến các lĩnh vực

• cử động của môi, lưỡi và hầu

• cấu tạo của miệng