skkn phát huy khả năng phản biện của học sinh thpt trong dạy học văn

Khả năng phản biện của học sinh trong quá trìnhhọc tập sẽ giúp học sinh phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong học tập, rènluyện được khả năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm..

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Chỉ thị số 2737 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT, ngày 27 – 7 - 2012 đã nêu

rõ từng nhiệm vụ trọng tâm của ngành giáo dục năm học 2012 – 2013 Trong đó,toàn ngành tiếp tục thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo theoNghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, nângcao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu của công cuộc công nghiệp hoá,hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước Một trong những giải pháptrọng tâm vẫn phải là đổi mới phương pháp dạy học Vận dụng các hình thức,phương pháp, kĩ thuật dạy học sao cho đạt hiệu quả cao nhất theo yêu cầu của mụctiêu giáo dục là một trong những cách đổi mới thiết thực nhất

1.2 Từ thực tế của đời sống xã hội, ngành GD&ĐT đặt ra yêu cầu phải đàotạo được thế hệ người toàn diện, năng động, sáng tạo trong công việc Đồng thời

có ý thức chủ động, tích cực bày tỏ quan điểm, lập trường trước những vấn đề nảysinh trong đời sống xã hội, hướng tới chân lí của mọi vấn đề Trong dạy học, tất cảcác bộ môn cần rèn luyện cho học sinh biết tranh luận, phản biện vấn đề, tạo thóiquen tốt trong nhìn nhận, đánh giá các vấn đề trong cuộc sống Yêu cầu mang tínhcấp thiết ấy cũng góp phần thực hiện mục tiêu kết hợp dạy “người” với dạy “chữ”,

lí thuyết phải gắn với thực hành Khả năng phản biện của học sinh trong quá trìnhhọc tập sẽ giúp học sinh phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong học tập, rènluyện được khả năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm

1.3 Ở Việt Nam, các nhà quản lí giáo dục đang rất quan tâm, nghiên cứu vàđưa việc phản biện vào trường học như một hoạt động giáo dục thường xuyên, liêntục Tuy nhiên, vấn đề này mới dừng lại ở bậc ĐH, Cao đẳng Ở bậc THPT chưađược quan tâm thích đáng Hoặc việc nghiên cứu, vận dụng còn mang tính rời rạc,chưa hệ thống, bài bản, hiệu quả

1.4 Thực tế cho thấy, khả năng phản biện vấn đề ở học sinh THPT còn tồntại dưới dạng tiềm năng, chưa được khai thác Nhiều học sinh muốn phản biện,

hoặc đã từng phản biện nhưng chưa được giáo viên tạo điều kiện, chưa được cácbạn trong lớp hưởng ứng chân thành Có nhiều lí do khác nhau khiến cho khả năngnày chưa trở thành thói quen, thành kỹ năng được Việc dạy học môn Ngữ văn ởtrường THPT vì thế mà cũng trở nên nhàm chán hơn, hình thức truyền thụ mộtchiều Học sinh nghe, hiểu và làm theo Không phản hồi Phát huy được khả năngphản biện vấn đề của học sinh, chắc chắn chất lượng dạy và học sẽ được nâng lênmột mức đáng kể.

1.5 Xu hướng chung của những nền giáo dục tiến bộ trên thế giới là xâydựng một nền giáo dục thực sự dân chủ Phản biện của học sinh trong quá trìnhdạy học là một biểu hiện tích cực của một giờ học dân chủ và một nền giáo dụcdân chủ Phát huy khả năng phản biện của học sinh là một trong những cách gópphần xây dựng những giờ học đầy ắp không khí dân chủ và một nền giáo dục dânchủ, tiến bộ

1.6 Đặt trong bối cảnh chung của ngành GD hiện nay, phát huy khả năngphản biện của học sinh trong dạy học nói chung, dạy học Văn nói riêng cũng gópphần quan trọng vào việc xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực

Với những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn đề xuất : cần phải “Phát huy khả

năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học Văn”.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Theo quan sát của cá nhân thì ở Việt Nam, cho đến nay đã có nhiều ý kiến

về việc cần đưa phản biện vào nhà trường, trong quá trình dạy học ở các bộ mônkhác nhau Các ý kiến được đăng tải trên các báo, tạp chí, các website Tuy nhiên,vẫn chưa có một công trình nghiên cứu chính thức nào về vấn đề này

3 Mục đích nghiên cứu

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ Văn – THPT, góp phần thựchiện thành công công cuộc đổi mới phương pháp dạy học văn Đồng thời, phát huytối đa tiềm năng học tập, nghiên cứu, sáng tạo của học sinh ở bộ môn Ngữ Văn,cấp THPT Bồi dưỡng và nâng cao kĩ năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm,

đặc biệt là góp phần hình thành kĩ năng phản biện tích cực cho HS trong học tậphiện tại cũng như trong cuộc sống sau này.

4 Nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu và chỉ ra cách phát huy khả năng phản biện của học sinh trongdạy học Văn ở trường THPT

Sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau :

- Những phương pháp chính : Nghiên cứu lí luận ; Thực nghiệm ;

- Những phương pháp kết hợp : Phân tích, suy luận logic ; So sánh ; Diễndịch; Quy nạp ;

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về Phản biện khoa học, Phản biện xã hội, Phản biện trong dạyhọc Đề xuất những phương pháp phát huy khả năng phản biện của học sinh tronggiờ dạy học Ngữ Văn tại trường THPT Thực nghiệm tại trường THPT Hoàng HoaThám Chỉ ra ưu điểm, tồn tại trong vận dụng

6 Kế hoạch nghiên cứu, thời gian hoàn thành

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC PHÁT HUY KHẢ NĂNG PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH THPT

TRONG DẠY HỌC VĂN

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Thuật ngữ và khái niệm

- Thuật ngữ “Phản biện” (Opponency) mới được xuất hiện không lâu và

nhanh chóng được dùng một cách rộng rãi “Phản biện” là dùng lý lẽ và dẫn chứng

để lập luận chống lại một ý kiến, quan điểm, cách nhìn nhận, đánh giá, hành động,việc làm … nhằm thuyết phục người nghe nhìn nhận, đánh giá vấn đề theo cáchkhác có sức thuyết phục hơn, đúng hơn Phản biện khác với chỉ trích : Chỉ tríchnhắm vào người Phản biện cũng khác với phê bình hay phê phán : Ở cả hai từnày, đối tượng có thể là người mà cũng có thể là vật thể (ví dụ tác giả và tác phẩmcủa họ) Phản biện chủ yếu là chống lại một luận điểm Nhưng phản biện lại khácvới biện bác Biện bác nhắm đến sự bác bỏ Biện luận để bác bỏ Sự bác bỏ là chủđích, là mục tiêu duy nhất Nó có tính cách tiêu cực Người ta nói hay hay dở,đúng hay sai mặc kệ: người biện bác chỉ khăng khăng tìm cách phủ nhận Phảnbiện thì khác Nó chống đối một luận điểm bằng cách đề xuất một cách nhìn haymột góc nhìn khác để người bị phản biện phải cố gắng chứng minh quan điểm củamình là đúng đắn nhất và để mọi người có thể lựa chọn Phản biện được xây dựngtrên tinh thần đối thoại, và do đó, có tính tích cực và xây dựng Mục tiêu đầu tiêncủa phản biện không phải là bác bỏ (như trong biện bác) hay đả kích (như trongchỉ trích) hay tìm khuyết điểm (như trong phê phán) hoặc cả khuyết điểm lẫn ưuđiểm (như trong phê bình) Mục tiêu chính của phản biện là thúc đẩy mọi người

cân nhắc lựa chọn cái tối ưu Mục tiêu thứ hai của phản biện là buộc đối tượng bị

phản biện phải tăng cường sự thuyết phục cho các quan điểm của họ Họ phảichứng minh là họ đúng hơn Về phương diện chính trị và xã hội, với hai mục tiêu

ấy (tìm cái tối ưu và thuyết phục), phản biện rõ ràng là một điều cần thiết không

những để tránh những chính sách sai lầm mà còn để thúc đẩy quá trình dân chủhóa, quá trình hiện đại hóa của đất nước.

Phản biện nói chung đòi hỏi tâm sáng, tầm cao, cách đúng

(Ảnh minh họa)

- Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích vàđánh giá một thông tin đã có theo các cách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra nhằmlàm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề Muốn có phản biện trướchết phải có tư duy phản biện Tư duy phản biện thể hiện tính tích cực của chủ thể

- Phản biện xã hội là phản biện về các vấn đề của đời sống xã hội, thường

là những vấn đề mới nảy sinh, còn nóng bỏng, gây chú ý, gây bức xúc trong nhândân Phản biện xã hội thường diễn ra giữa hai hay nhiều người nhưng trước sựtheo dõi của đông đảo tầng lớp nhân dân Phản biện xã hội thường xuất hiện trêncác phương tiện thông tin đại chúng : báo chí (báo in, báo mạng), phát thanh,truyền hình ; trên các diễn đàn, hội nghị … Phản biện xã hội thể hiện tính dân chủ trong

xã hội văn minh

- Phản biện khoa học là phản biện trong các ngành khoa học Đây là phản

biện của những người nghiên cứu khoa học, có trình độ chuyên môn cao Phảnbiện khoa học diễn ra trong các hội nghị khoa học, các buổi bảo vệ luận văn, luận án khoahọc, công bố công trình khoa học … Phản biện khoa học thể hiện những bước tiến vầ trí tuệcủa con người

- Phản biện trong dạy học là phản biện diễn ra trong quá trình dạy học,

giữa học sinh với học sinh, học sinh với giáo viên và ngược lại Phản biện trongdạy học thể hiện tinh thần chủ động, tích cực, sáng tạo của người học và tính dân chủcủa giờ học

- Lập luận phản biện là quá trình lập luận để đưa ra phản biện Nó là sự

phối kết hợp các thao tác lập luận giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận …Lập luận phản biện phải rõ ràng, lôgíc, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ và công tâm.Phản biện có sức thuyết phục hay không là nhờ lập luận

1.1.2 Ý nghĩa của phản biện trong dạy học

Phản biện trong dạy học có khả năng phát huy được tính tích cực, chủ động,sáng tạo của người học Góp phần rèn luyện người học có kỹ năng phản biện xãhội khi tham gia vào cuộc sống Đồng thời, góp phần đào tạo con người năngđộng, sáng tạo, đáp ứng tốt yêu cầu của cuộc sống hiện đại

Phản biện trong dạy học giúp cho cả thày và trò có cái nhìn khách quan,công tâm về chân lí của mọi vấn đề

Phản biện trong dạy học khẳng định tính dân chủ trong giờ học, khẳng địnhtính tích cực, tiến bộ của một nền giáo dục

Đặt trong bối cảnh hiện nay, phản biện trong dạy học cũng còn góp phần

tích cực vào phong trào thi đua “xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích

cực”.

1.1.3 Cấu trúc của phản biện

Về cơ bản, một phản biện bao gồm các yếu tố sau : mục tiêu phản biện,nhân vật phản biện, nội dung phản biện, lập luận phản biện, kết quả

- Mục tiêu phản biện : hướng tới chân lí của vấn đề Hiểu đúng nhất, tối ưu nhất.Phản biện không nhằm hạ thấp vai trò của người khác để nâng vai trò của người phản biện

- Nhân vật phản biện gồm hai hay nhiều người tham gia vào quá trình phảnbiện được quy thành hai đối tượng : người phản biện và người bị phản biện Ngườiphản biện là người đưa ra lập luận phản biện nhằm chi ra cách hiểu đúng đắn hơn cho vấn đề

Người bị phản biện là người có ý kiến bị phản biện hoặc đang bênh vực cho ý kiến bị phảnbiện.

- Nội dung phản biện là vấn đề đang được nói đến nhưng chưa thỏa đáng,chưa thuyết phục người đọc, người nghe

- Lập luận phản biện là cách dùng các thao tác lập luận để đưa ra phản biện.Các thao tác gồm : giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, so sánh … Kếthợp với lí lẽ, dẫn chứng Nếu phản biện ở dạng nói, lập luận phản biện còn kèmthêm thái độ, cử chỉ, cảm xúc của người phản biện

- Kết quả của phản biện có thể đúng, có thể không đúng Nếu đúng sẽ làchân lí được rút ra Nếu chưa đúng sẽ là tiền đề cho những phản biện tiếp theo

Cấu trúc một phản biện khá gần gũi, bám sát với cấu trúc quá trình dạy học.Điều này sẽ giúp cho quá trình dạy học đạt được mục tiêu ở mức độ cao nhất Đây

là điều mà bất kể người giáo viên chân chính nào cũng muốn và phải hướng tới

1.1.4 Hình thức phản biện

Một phản biện có thể tồn tại ở hai dạng : nói, viết Tùy theo từng tiêu chí mà

có cách phân chia hình thức phản biện khác nhau

- Theo tiêu chí thời gian sẽ có : phản biện lần 1, phản biện lần 2, …

- Theo tiêu chí mức độ sẽ có : phản biện cơ bản, phản biện chiều sâu, …

- Theo tiêu chí tính chất sẽ có : phản biện đơn, phản biện kép (phản biện lại phản biện)

- Theo tiêu chí nhân vật phản biện : phản biện cá nhân, phản biện nhóm …Hình thức phản biện nào cũng có khả năng phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh trong học tập Đặc biệt nó đề cao được tính dân chủ trongmột giờ học – vấn đề mà nền giáo dục tiên tiến nào cũng hướng tới Điều đó còngóp phần rèn luyện kỹ năng sống, hoàn thiện nhân cách con người – một mục tiêuquan trọng trong giáo dục phổ thông.

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Phản biện trong dạy học ở những nước có nền giáo dục tiên tiến

Ngày nay, nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đã coi trọng tư duy phảnbiện trong dạy học Ở Mỹ, người ta đề cao tính dân chủ trong giáo dục, tạo điềukiện cho người học phát huy khả năng phản biện Phó giáo sư lịch sử Johann N.Neem thuộc Đại học Western Washington (Mỹ), trong một bài viết đăng trên tạp

chí The Chronicle of Higher Education [13], đã thúc giục nhà chức trách và

những nhà giáo dục Mỹ cần thực hiện tốt hơn việc giáo dục lịch sử dân tộc và phảidạy với tinh thần phản biện Còn hệ thống giáo dục Anh thì coi tư duy phản biệnnhư một môn học chính qui Trình độ A dành cho học viên 16-18 tuổi Họ phải

làm 2 bài kiểm tra chính: "Sự đáng tin của dẫn chứng" (Credibility of Evidence) và

"Phát triển tranh luận" (Assessing/Developing Argument) Đối với học sinh dưới

16-18 tuổi, tư duy phản biện được đưa xen kẽ vào trong bài giảng của giáo viên [12]

Các nước tiên tiến đã coi trọng phản biện trong dạy học, đây là cơ sở đángtin cậy để chúng ta mạnh dạn đưa phản biện vào trong dạy học ở cả bậc Đại học và bậcTHPT

1.2.2 Phản biện trong dạy học ở Việt nam

Ở Việt Nam, các nhà giáo dục cũng đã quan tâm đến phát triển tư duy phảnbiện cho học sinh Tiến sĩ Bùi Trân Phượng - Hiệu trưởng Trường Đại học Hoa

Sen, nói : “Giáo dục, nhất là giáo dục Đại học, không chỉ cung cấp kiến thức mà

quan trọng hơn là rèn luyện phương pháp tư duy Người học phải biết đánh giá thông tin, có quan điểm phản biện để làm rõ vấn đề” Tố Tâm - Giảng viên Global

Education cũng nêu : “Tư duy phản biện rất cần thiết trong phương pháp đào tạo

ngày nay Học các kỹ năng đọc, viết, hay số học là chưa đủ Điều quan trọng là họ phải biết cách tự đặt vấn đề, đánh giá, nghiên cứu và giải quyết vấn đề” [14]

Mới đây nhất, trong Quy định về tiêu chuẩn đánh giá trường trung học cơ

sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học do Bộ

trưởng Bộ GD&ĐT ban hành kèm theo Thông tư số: 13/2012/TT-BGDĐT, ngày

06 tháng 4 năm 2012, chương II, điều 7, mục 2c có nói : “Hướng dẫn học sinh học tập tích cực, chủ động, sáng tạo và biết phản biện” [2] Việc đổi mới kiểm tra,

đánh giá trong môn Ngữ Văn theo hướng tăng tính mở trong đề bài, nhất là phầnnghị luận xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh chủ động, sáng tạo trongtrình bầy, lập luận theo quan điểm của mình Đó chính là cơ hội phát huy khả năngphản biện của học sinh

1.2.3 Tính đặc thù của bộ môn Văn trong trường THPT

Môn Văn là môn học đặc thù Nó vừa là khoa học vừa là nghệ thuật (nghệthuật ngôn từ) Việc cảm nhận, đánh giá một vấn đề văn học có thể thay đổi theothời gian và theo thị hiếu thẩm mĩ của mỗi người, mỗi thời đại Có những vấn đềhôm nay là đúng nhưng ngay mai thì chưa chắc, ngược lại, có những vấn đề ngày

trước sai nhưng bây giờ lại đúng Ai cũng biết câu thơ “Đêm mơ Hà Nội dáng kiều

thơm” của Quang Dũng đã từng bị tẩy chay, quy chụp là mang chút tư tưởng của

giai cấp tiểu tư sản nhưng rồi vào những năm 90 lại được “lật ngược thế cờ” Đólại là câu thơ hay về vẻ đẹp hào hoa của người lính Tây Tiến Phong cách nghệthuật Nguyễn Tuân vẫn được xem là “ngông” nhưng gần đây, cách hiểu này đang

“xung” với một luồng quan điểm trái ngược “không ngông”… Mỗi lúc, trên diễn

đàn báo chí lại nóng lên một chủ đề nào đấy của Văn học và việc dạy Văn: “mầu” hay “mùi” (trong bài thơ Cây chuối – Nguyễn Trãi) ; “mặt chữ điền” (trong Đây

thôn Vĩ Giạ - Hàn Mặc Tử) hiểu thế nào? ; “sông” hay “sóng” (trong Sóng – Xuân

Quỳnh) không hiểu nổi mình? Chí Phèo tỉnh – Chí Phèo say ; có hay không việc

cắt xén, thêm bớt phần kết thúc truyện cổ tích Tấm Cám? ; mới đây nhất là “dòng

thơ sexy ở Việt Nam” được “bới” lên từ các tác phẩm của Nguyễn Dữ! v.v…

Nhiều vấn đề có nhiều cách hiểu, gây tranh cãi nhiều thập kỉ mà không tìm ra chân

lí Vì vậy trong học văn, rất cần có cái nhìn mới, cách cảm mới để tìm ra nhữnggiá trị mới Học sinh như những bạn đọc sáng tạo có thể lập luận để đưa ra chân líđúng đắn hơn cho vấn đề.

Đặt trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, mục tiêu đào tạo con ngườitoàn diện, năng động, sáng tạo trong công việc thì việc phát huy khả năng phảnbiện của học sinh lại cần hơn bao giờ hết Khi nhà trường phổ thông trang bị chothế hệ trẻ tư duy phản biện cũng có nghĩa là đã trang bị cho các em khát vọng đổimới và khát vọng thành công trong cuộc sống

1.2.4 Nhu cầu học tập, bộc lộ của học sinh hiện nay

Cùng với những nhu cầu học tập nâng cao kiến thức, học sinh cũng có nhucầu bộc lộ bản thân Nhất là trong giai đoạn mà quyền cá nhân con người, tính dânchủ trong giờ học được đề cao như lúc này Đó là mong muốn được thể hiện mìnhtrước thày cô và bạn bè trong lớp, muốn chứng minh khả năng, sự tiến bộ của mình Nhu cầubộc lộ làm tiền đề cho khát vọng khẳng định bản thân và thực tế nhiều bạn trẻ đã khẳng địnhđược mình

Nhu cầu bộc lộ bản thân của học sinh là một cơ sở quan trọng để phát huytiềm năng học tập, khả năng phản biện vấn đề

Chương 2 THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VĂN Ở TRƯỜNG THPT

2.1 Tiềm năng phản biện ở học sinh

Như trên đã trình bày, học sinh ngày nay luôn có nhu cầu bộc lộ mình, nhất

là trong những tình huống được động viên, khích lệ, có hứng thú Khi đó mà có sựkết hợp với những hiểu biết sâu rộng vấn đề, sự định hướng khuyến khích của giáoviên thì các em sẽ thể hiện hết mình Không khí tiết học trở nên “nóng” hơn!

Những tác phẩm văn học được đưa vào chương trình giảng dạy phần lớn đã

“thuộc về một thời” Đành rằng giá trị một tác phẩm Văn học có thể “bất khả biến”nhưng các em lại là người của “hôm nay”, nhìn nhận đánh giá vấn đề luôn có xuhướng từ góc nhìn của con người hiện đại Điều đó rất dễ dẫn đến tâm trạng “bấthòa” với quá khứ, hay một sự “ấm ức” nào đó, hoặc có nhu cầu “đánh giá lại” vấn

đề Đó sẽ là nền tảng cho những phản biện bùng phát

Mặc dù không nhiều nhưng cũng có một bộ phận học sinh có đam mê Vănchương Các em miệt mài tìm tòi, đọc, suy nghĩ, sáng tạo Những học sinh nàyhoàn toàn có thể “đổi mới” hay “bổ sung” chân lí mà thày đưa ra

2.2 Thực trạng phản biện của học sinh THPT hiện nay trong những giờ dạy học Văn

2.2.1 Những thuận lợi cho phản biện của học sinh

Thứ nhất, chương trình môn Ngữ Văn ở THPT có độ mở tương đối Nó thểhiện ngay ở sự phong phú của nội dung và kiểu bài học Nhất là có sự bổ sung củaphần nghị luận xã hội Mục tiêu dạy học của bộ môn Văn cũng khá phức hợp.Thêm vào nữa là tính chất đặc thù bộ môn Văn – vừa khoa học, vừa nghệ thuật.Điều đó có thể mở ra trước mắt người học cả một chân trời tri thức và khả năngliên tưởng so sánh, cảm nhận, thẩm bình, đánh giá không giới hạn

Thứ hai, việc đổi mới kiểm tra, đánh giá của bộ môn Ngữ Văn gần đây làmsống dậy mạnh mẽ ý thức cá nhân người học Họ có thể thoải mái bộc lộ quanđiểm riêng của bản thân mà không sợ “chệch” ý thày Tiêu chí đúng, sai được thaybằng lập luận có thuyết phục hay không? Đây là cơ hội để học sinh phát huy tối đakhả năng học tập, hiểu biết của mình

Thứ ba, dù sao thì học sinh vẫn là những người đi sau nên kho kinh nghiệmcủa thế hệ trước để lại rất có giá trị Học sinh có thể sáng tạo trên kho kinh nghiệm đó

Thứ tư, không khí học tập đầy ắp tính dân chủ của nền giáo dục hiện đạicũng tạo nhiều cơ hội cho người học phát huy tiềm năng sáng tạo của bản thân.Trong bối cảnh hiện nay, toàn ngành đang thi đua “xây dựng trường học thân thiện,học sinh tích cực” thì tính sáng tạo của học sinh càng có điều kiện thăng hoa.

Thứ năm, sự tương tác HS – HS, HS – GV trong quá trình dạy học nhiều khilàm lóe sáng trong người học những ý tưởng kì diệu Điều này khó có thể có đốivới người nằm ngoài quá trình dạy học

Thứ sáu, tài liệu tham khảo của bộ môn ngày càng phong phú, dễ tìm.Phương tiện đọc, lưu trữ cũng rất dễ dàng Điều này giúp học sinh mở rộng kiếnthức cần thiết cho những phản biện khi có thể

2.2.2 Những khó khăn cho phản biện của học sinh

Rào cản lớn nhất cho những phản biện của học sinh trong dạy học nói chung

và dạy học Văn nói riêng có lẽ là tư duy phản biện ở cả thày và trò Dường nhưnhững quan điểm truyền thống với những bức tường thành tích khổng lồ vẫn chưasẵn sàng đón tiếp tư duy phản biện Phần lớn giáo viên hiện nay, khi đứng trên bụcgiảng đều không muốn học sinh phản biện lại những gì mình nêu ra Có nhiều lí dokhác nhau Danh dự Uy tín Hạn chế về chuyên môn (ở một bộ phận giáo viên)…Thậm chí, có người gay gắt hơn thì coi phản biện của học sinh là hành vi vô lễ (cãithày) Giáo viên không có thói quen nhận lỗi trước học trò (khi có lỗi) mà chỉ quen

“luôn đúng”, duy nhất đúng trước chúng Vì lẽ đó mà học sinh cũng ít biểu hiện (ítdám) phản biện, chưa kể phản biện gay gắt Có chỗ không thuyết phục, nhiều khichịu ấm ức hoặc rơi vào chủ nghĩa A.Q – thày nói chỉ có đúng! Nói đúng ra thìhọc sinh Việt Nam chưa có thói quen nghi ngờ kiến thức

Bên cạnh đó, ngày nay không có nhiều học sinh thật sự yêu thích, say sưamôn Văn Mà không đam mê thì không có động lực, hứng thú để tìm tòi, nghiêncứu, sáng tạo Vì vậy, thày nói sao thì nghe thế (15 hay 14 gật tất)

Không những thế, điều kiện kiến thức, môi trường học tập, thời gian tiếthọc, bài học cũng còn nhiều bất cập Chương trình vẫn ôm đồm, nặng tính hànlâm, nhiều đơn vị kiến thức không cần thiết những vẫn phải học, gây nhàm chán

Kiến thức nặng, quá tải thì học sinh chỉ lo “tải” cho hết đã, còn đâu mà nghĩ đểnghi ngờ hay phản biện gì.

2.2.3 Đã có những dấu hiệu phản biện

Mặc dù có những khó khăn như đã nói trên nhưng vẫn có những dấu hiệucủa phản biện trong dạy học Văn hiện nay

Trước hết, đó là những thắc mắc sau bài học Sau những tiết học Văn, nhất

là những tiết học về những văn bản đặc sắc thường có những em thực sự quan tâmđến bài học, có những băn khoăn về một nội dung nào đấy mà thày trò vẫn chưagiải quyết thấu đáo, chưa thuyết phục do hạn chế về thời gian Chẳng hạn, có họcsinh đã chia sẻ sự băn khoăn này : em vẫn chưa thực sự cảm nhận hết được tìnhcảm của Thanh Thảo dành cho G.Lorca mặc dù biết đó là tình cảm rất sâu sắc ; sựđồng điệu của hai tâm hồn ấy liệu có làm cho các nghệ sĩ Việt Nam chạnh lòng

Em rất thích truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, nhất là Chiếc thuyền ngoài xa, Bến

quê … song em có cảm giác hình như Nguyễn Minh Châu còn muốn nói gì đó qua Chiếc thuyền ngoài xa mà người đọc chưa tìm ra Nó không chỉ là “tuyên ngôn

nghệ thuật” mà còn là “bản di chúc nghệ thuật” Đọc tùy bút Sông Đà của NguyễnTuân rất khó chịu vì những câu văn dài đuỗn, lắm thành phần phụ lắt léo, những

so sánh thì lạ, chẳng biết ông dựa trên tiêu chí nào!

Bên cạnh đó là những câu hỏi mang tính khám phá Tôi có thói quen kếtthúc mỗi tiết học bằng một câu hỏi : có em nào còn băn khoăn, thắc mắc hay hỏithêm gì về vấn đề/ bài này nữa không? Đã không ít lần tôi nhận được những câuhỏi rất hay từ học sinh Chẳng hạn : Gọi vẻ đẹp của người vợ nhặt (trong truyệnngắn Vợ nhặt – Kim Lân) là “vẻ đẹp khuất lấp” liệu có gượng gạo, bởi vì đó là vẻđẹp vượt lên trên hoàn cảnh cơ mà? Ánh mắt của ông lão sơn tràng đầy vẻ lo lắngkhi nhìn ra ngoài mặt phá (lúc này chỉ còn duy nhất một chiếc thuyền vó) nói lên

điều gì? Nguyễn Minh Châu có gửi gắm gì ở ánh mắt ấy không? Trong Đây thôn

Vĩ Giạ có những dấu hiệu của thơ tượng trưng, siêu thực không?

Do hạn chế về thời gian cũng như đặc thù của môn Văn nên không phải vấn

đề nào đưa ra cũng giải quyết dứt điểm trong giờ học được Những tình huống còn

bỏ ngỏ trong các bài học luôn là xuất phát điểm cho những tìm tòi, khám phá, sángtạo của học sinh, nhất là những học sinh yêu thích và say mê môn Văn (tuy số nàykhông nhiều) Chẳng hạn : nếu cứ nhất định, khăng khăng (thậm chí kể cả việc gọi

hồn Hàn Mặc Tử mà hỏi) phải hiểu cho ra lẽ khuôn “mặt chữ điền” kia là của ai? Hay chi tiết “Gục trên súng mũ, bỏ quên đời” (trong Tây Tiến) là hi sinh hay chỉ thiếp đi vì mệt? Câu thơ “không ai chôn cất tiếng đàn” (Đàn ghi ta của Lorca) hiểu

thế nào thì thuyết phúc? Đành rằng, nghệ thuật là lĩnh vực tinh thần không thể

“chôn” nhưng đã có những “tiền lệ” : “Hỡi tuổi trẻ! Hãy giết chết Booc-ghêt!” (lời Booc-ghết) ; “Hãy chôn Thơ mới” (Trần Dần).

Những dấu hiệu trên đây cho thấy thực trạng dạy học Văn ở trường THPTcòn nhiều điều phải bàn, phải làm Trong khi chờ đợi những sáng kiến, cải tiếnmang tính bước ngoặt chúng ta hãy cứ làm những gì có thể Phát huy khả năngphản biện của học sinh là việc nên làm

Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT HUY KHẢ NĂNG PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VĂN Ở TRƯỜNG THPT

3.1 Điều kiện phát huy khả năng phản biện của học sinh trong dạy học Văn

Để có thể phát huy được khả năng phản biện của học sinh THPT trong giờhọc Văn cần có sự xuất hiện của những điều kiện sau :

- Cả thày và trò phải có tư duy phản biện

- Học sinh phải có hiểu biết sâu rộng vấn đề

- Giờ học Văn phải có không khí dân chủ, thân thiện

- Giờ học Văn phải có tình huống phản biện

Như đã nói ở chương 1, những phản biện của học sinh có thể đúng, thuyếtphục, có thể sai, không thuyết phục, điều đó không quan trọng Quan trọng là quaphản biện, người học thể hiện tinh thần chủ động, tích cực, sáng tạo của mình.Khoảng cách thày – trò được rút ngắn

3.2 Một số biện pháp cụ thể nhằm phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học Văn

Biện pháp 1 : Bồi dưỡng tư duy phản biện cho học sinh

Như đã trình bày ở chương 1, tư duy phản biện (critical thinking) là một quá

trình tư duy biện chứng gồm phân tích và đánh giá một thông tin đã có theo cáccách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chínhxác của vấn đề Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, chúng ta nên tập trung hơnvào việc dạy học sinh tư duy phản biện Có tư duy phản biện học sinh mới có thể phảnbiện

Biện pháp này có thể vận dụng với tất cả các đối tượng học sinh nhưng chủyếu hướng tới học sinh đại trà Vì học sinh giỏi Văn, chuyên Văn thường đã có tưduy phản biện Còn học sinh đại trà thường thụ động trong học tập nên tư duyphản biện gần như không có hoặc yếu

Trước hết, cần cho học sinh hiểu rằng việc phản biện lại một nội dung, vấn

đề do người khác nêu ra (kể cả là thày, cô giáo của mình) là việc làm tích cực đểđạt đến tính tối ưu của chân lí chứ không phải là hành vi khiếm nhã, ngông cuồnghay vô lễ như vẫn thường hiểu Đó cũng là một khâu trong quá trình học tập Tưduy phản biện phải trở thành thói quen tốt, thói quen luôn nghi ngờ kiến thức.Thói quen này giúp học sinh chủ động trong học tập, vận dụng kiến thức