Nhà nước bắt buộc mỗi người đắp lộ 14 mét bề dài, bề cao 5 tấc và mỗi người đốt đất 7 thước khối, hầm chín.. ở làng Vĩnh Mỹ, hương chức làng bắt mỗi người dân xâu đắp đến 28 thước lộ và
Trang 1Lịch sử Khai hoang Vùng Bạc Liêu, Cà Mau
xa xôi và phức tạp
4
Làm xong con lộ Bạc Liêu, Cà Mau là kiểm soát thêm dân, thâu thêm thuế, lúa
gạo đưa về tỉnh lỵ nhanh hơn Và ở hai bên bờ lộ, đất hoang sẽ có người tới khẩn,
nhà nước tha hồ bán đấu giá
Lộ xe làm từng khúc, ngang tổng nào thì dân tổng ấy làm xâu, kinh đào cũng vậy
Thoạt tiên khi có lịnh thì một số đông người đi làm lấy lệ để rồi phản đối ra mặt
Nhà nước bắt buộc mỗi người đắp lộ 14 mét bề dài, bề cao 5 tấc và mỗi người đốt
đất 7 thước khối, hầm chín
ở làng Vĩnh Mỹ, hương chức làng bắt mỗi người dân xâu đắp đến 28 thước lộ và
cung cấp 7 thước khối đất
Làng Hòa Bình và làng Vĩnh Mỹ trở thành trung tâm tranh đấu Ngày 15/4/1902,
dân làng Vĩnh Mỹ làm đơn trình bày là họ chỉ đồng ý làm trọn 2 ngày công sưu
Trang 2theo luật định mà thôi Còn việc đốt hầm để trãi đường thì “chúng tôi không biết
làm chi mà đốt đủ để trả cho nhà nước, nay chúng tôi đành ở tù” ; 58 người ký tên
dưới lá đơn
Hương chức làng đánh trống ở công sở gọi dân tập họp đi làm xâu, 32 người đến
và ra mặt chống đối Hương chức làng hăm he Họ đưa yêu sách : sẵn sàng làm
xâu cho nhà nước 5 ngày, nhưng việc đốt đất thì không
Ngày 15, tại làng Hòa Bình thì không ai chịu đi cả Viên phó tổng đánh trống thì
39 người tới công sở bảo rằng họ cương quyết không chịu làm xâu Một số khác
không thèm tựu lại công sở, hỏi thì họ trả lời rằng sợ bị trả thù, vì bọn chống đối
hăm he đốt nhà rồi giết những ai đi làm Viên phó tổng yêu cầu chủ tỉnh phạt bọn
chống đối mỗi đứa 8 ngày tù và 10 đồng tiền vạ
Ông Hội đồng quản hạt (thuộc đơn vị Trà Vinh, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu) là
Hồ Bảo Toàn trình bày với Thống đốc Nam kỳ :
— Theo luật định, mỗi người dân chỉ phải làm 2 ngày công sưu nhỏ (phần địa hạt)
mà thôi Nhiều người đã chuộc công sưu, chịu đóng 2 ngày là 5 cắc cọng vào tiền
thuế thân rồi Nay bắt họ đi làm xâu thì nhà nước phải trả lại 5 cắc ấy cho họ
Trang 3— Việc đắp lộ và hầm đất vượt quá khả năng của người dân vì tốn nhiều công để
đào đất, đốt đất, đập đất cho nhỏ, chở đến lộ rồi trải ra với mớ tro đã hầm (tro than
củi) Tóm lại, chủ tỉnh Bạc Liêu đã “quá sốt sắng”
Hội đồng quản hạt can thiệp chỉ vì dân 2 làng nói trên gồm 150 người đứng đơn
kêu nài gởi thẳng đến Thống đốc Nam kỳ, một việc làm táo bạo lúc bấy giờ vì họ
dám trực tiếp chống viên chủ tỉnh Pháp là Chabrier Dân đưa ra lý lẽ :
— Làm xâu chỉ có 2 ngày theo luật mà nay nhà nước lại bắt hầm đất đắp lộ, làm 2
tháng chưa chắc rồi Hơn nữa, muốn đốt cho xong 7 thước khối đất, dân phải xuất
tiền túi ra mà mua củi
— Năm ngoái (1901), nhà nước đã bắt làm xâu mỗi người 2 tháng (mà theo luật
định thì chỉ có 2 ngày) để đào kinh Bạc Liêu, Cà Mau mà chẳng thấy nhà nước trả
thêm đồng bạc nào
— Làng Hòa Bình là nơi thiếu củi để hầm đất, hầm xong phải chở 10 cây số mới
tới lộ xe
— Cai tổng và hương chức làng đòi hối lộ, ai lo lót 15 đồng thì khỏi làm xâu,
người nghèo phải đi làm vì không tiền lo
Trang 4Ngày 18/4/1902, dân trong 3 làng kéo nhau đến trước cửa tòa Bố Họ bị viên phó
tổng và bọn lính mã tà đàn áp, đánh đuổi
Dân làng gởi liên tiếp 3 lá đơn đến Thống đốc Nam kỳ để tố cáo : “Vả chăng quan
Chánh bố là quan trong địa hạt mà hiệp với tổng mà khắc khổ dân tình lắm”, dưới
đơn có 83 người ký Rốt cuộc, chủ tỉnh là Chabrier bị Thống đốc rầy rà vì việc làm
xâu đã vượt mức luật định và xa thực tế, từ rày về sau “phải tránh những việc
tương tự”
Việc đắp đường cứ tiếp tục Chủ tỉnh nhượng bộ, hạ mức 7 thước khối đất hầm
còn 2 thước khối và khoe khoang rằng mỗi ngày đã huy động từ 10.000 đến
12.000 dân xâu đắp lộ ; theo ông ta thì việc làm xâu quá luật định cũng đã từng
xảy ra ở tỉnh Sóc Trăng Và ở Bạc Liêu chỉ có hai làng là phàn nàn mà thôi
Chưa xong việc đắp lộ, nhà nước lại thúc đẩy việc đào kinh Bạc Liêu, Cà Mau :
dân làm xâu được nhà nước phát cho rượu đế, vì là “thức uống hợp vệ sinh”
Việc làm xâu đã từng là tai nạn lớn cho dân ở Cà Mau từ khi người Pháp mới đến :
năm 1877, phủ Hòa bắt dân 3 tổng ở Cà Mau (Long Thủy, Quảng Long, Quảng
Xuyên) đào kinh Bạch Ngưu nối qua phía nam Rạch Giá, đánh đập dân ; năm
1881, tự ý cho dân mướn thủy lợi trong kinh này nhân dịp bắt dân xâu lần thứ nhì
Trang 5Năm 1895, mùa màng thất bát quá mức tưởng tượng : Bạc Liêu và Sóc Trăng chỉ
còn 1/10 hoa màu, mưa quá nhiều rồi gặp đại hạn Vì mức thâu hoạch chỉ còn 1/10
nên Hội đồng quản hạt đề nghị với Thống đốc Nam kỳ miễn thuế điền ở Bạc Liêu
năm 1896 cho 46.000 mẫu ruộng, huê lợi sút kém chỉ còn đủ nuôi sống dân trong
tỉnh là 46.498 người Trong số này, có 11.484 dân bộ được bớt thuế thân để tiếp
tục làm xâu đào kinh Bạc Liêu, Cà Mau Năm ấy đào được 46 cây số (con kinh dự
định đào dài 72 cây số) Cuối năm 1895, cai tổng Thạnh Hưng báo động, làm đơn
xin miễn thuế với Thống đốc Nam kỳ : “Bây giờ dân không biết đi đâu hết vì nội
tổng tôi không có lúa, nó đi kiếm ăn đỡ đói”
Đất ruộng nói chung thì tập trung về phía Đông giáp qua Sóc Trăng, nơi đã có
người làm chủ từ lâu Dân mới đến lập nghiệp chỉ còn vùng đất gần biển hoặc đất
quá thấp phía mũi Cà Mau Năm 1902, vài người khẩn đất lại phá sản, trả lại cho
nhà nước vì đất không huê lợi, không sao đóng thuế được Người nọ khẩn 160
mẫu ở Tân Hưng, thiếu thuế rồi bị bỏ tù, hương chức làng dán yết thị, rao bán đất
ấy để bù tiền thuế nhưng chẳng ai thèm mua
Làng Tân Thuận phía Cà Mau khai với quan trên : “đất đồng không có, làm đất
ráng (tức là sình lầy có ráng mọc) theo mé sông, nước mặn tràn vô làm hư lúa,
Trang 6nước không tràn khi nào mưa muộn” ở Tân Duyệt, trừ số đất cao ráo có người
khẩn từ xưa thì “dân nó làm ruộng đất rẫy là đất dừa nước, chà là và ráng ở gần
biển”, đa số đất ở gần biển vùng mũi Cà Mau đều là “nê địa ủng tắt” Theo giá trị
thường, một mẫu đất tốt ở Mỹ Tho, Gò Công trị giá từ 200 đồng đến 300 đồng
trong khi đất gọi là đốt ở vùng Cà Mau trị giá không hơn 100 đồng
Nhờ quy chế mỗi người được khẩn 10 mẫu (gọi là đất công nghiệp) nên dân tứ xứ
luôn cả những người đã thất bại ở Rạch Giá trong đợt khai thác đầu tiên đều rủ
nhau đến Cà Mau Nói chung thì đất hoang ở tỉnh Bạc Liêu quá thấp, có chân nước
mặn, ba bốn năm đầu khó thâu huê lợi
Mức trưởng thành của Bạc Liêu, Cà Mau khi chuyển mình góp phần lớn vào vựa
lúa miền Nam, có thể đánh dấu vào khoảng 1914, khi nhà nước cho nghiên cứu
đào kinh Quan Lộ, nối liền Phụng Hiệp xuống Cà Mau (gọi Quan Lộ vì kinh này
khởi đầu từ rạch Quan Lộ) Nhờ đó mà trong tương lai gần, lúa gạo vùng Bạc
Liêu, Cà Mau được chở về Sài Gòn theo đường thủy, ngang qua Rạch Giá, Cần
Thơ rồi Trà Ôn, Vĩnh Long (Mân Thít)
Năm 1927, người Pháp chỉ làm chủ ở Bạc Liêu chừng 30.000 mẫu Bạc Liêu tiến
sau các tỉnh khác, nhưng theo tốc độ nhanh
Trang 7Năm 1893, bán ra 316.000 tạ gạo
Năm 1921, bán ra 2.733.330 tạ
Năm 1927, diện tích canh tác lúa gạo của Bạc Liêu đứng hạng nhì ở Nam kỳ, chỉ
sau Rạch Giá Nhưng Bạc Liêu còn thêm nguồn lợi than đước, ruộng muối, nhứt là
rừng tràm và hải sản Đến năm 1927, đất ruộng đã chiếm 34 % diện tích của toàn
tỉnh Bạc Liêu và chiếm 49 % diện tích của toàn tỉnh Rạch Giá
Trong thực tế, với trình độ kỹ thuật và cơ cấu xã hội kinh tế thời ấy, khó mà khai
thác nhiều hơn
ở Bạc Liêu vào năm 1927, nhiều làng rộng 20.000 mẫu tây, to hơn một tỉnh bực
trung ở Nam kỳ Đứng đầu là làng Khánh An rộng đến 140.000 mẫu tây Tuy
nhiên, ta không nên có ảo tưởng là dễ tạo nên ruộng lúa phì nhiêu : đây là rừng
tràm nê địa, dân khẩn hoang đến ở tuy gan lì nhưng rốt cuộc phải ra đi vì chỉ thâu
được huê lợi duy nhất là đốn củi lậu thuế, bán từng xuồng nhỏ mà đổi gạo ăn ngày
qua ngày Một vài giồng đất cao thì đã có chủ từ thời Gia Long tẩu quốc rồi