Sau cuộc đánh úp đồn chợ Rạch Giá vào năm 1868, người Pháp nghi kỵ tất cả người Việt vì đa số lính mã tà, đến viên quản mã tà cũng đều làm nội ứng.. Những người Miên hoặc Miên lai Tàu nà
Trang 1Lịch sử Khẩn hoang Vùng Rạch Giá
2
Sáu năm sau, năm 1886, tình hình tỉnh Rạch Giá bắt đầu khả quan hơn Báo cáo
của tham biện ngày 8/8/1886 nêu vài chi tiết :
— Trong 7 người dân, tỷ lệ là 4 người Cao Miên, 3 người Việt
— Biến cố ở Kinh thành Huế (vụ Tôn Thất Thuyết và vua Hàm Nghi 1885) chẳng
gây xúc động gì rõ rệt trong dân gian;
— Đường bộ quá ít, dân chúng ao ước đường thủy phát triển thêm Mọi việc xê
dịch đều dùng đường thủy
— Dân ra chợ mua bán thường dùng đường biển cho nhanh hơn ở vùng Cái Lớn
(Mũi Gảnh) nạn chìm ghe thường xảy ra
— Năm 1883, đã bắt dân xâu đào con kinh, gọi là kinh Ông Hiển, để đi từ sông
Cái Bé, từ rạch Tà Niên ra chợ mà khỏi vượt biển Kinh này tiếp tục đào đến năm
1886 Đường liên lạc từ Rạch Giá đến Châu Đốc gần như không có, dân chúng
dùng xuồng nhỏ, theo đường quanh len lỏi giữa rừng tràm
Trang 2— Đào xong con kinh từ Cạnh Đền ăn xuống Cà Mau (kinh Bạch Ngưu), dùng
dân xâu làng Vĩnh Lộc
— Con lộ chiến lược quan trọng nhứt trong tỉnh chạy từ chợ Rạch Giá vô Minh
Lương (khoảng 15 cây số) Minh Lương làm xóm sung túc từ lâu đời, gồm đa số
người Miên Lộ này vạch sẵn hồi xưa, nay tu bổ lại để đem thơ từ, chạy ngựa
— Trường học tại tỉnh lỵ lợp lá, ngưng dạy từ mấy năm qua đang bắt đầu hoạt
động trở
— Năm 1885, trong toàn tỉnh có 6 trường tổng, trường ở Minh Lương không đem
lại kết quả vì thiếu giáo viên
— Dân bộ chịu thuế năm 1883 là 8.000 người, năm 1886 là 10.000 người Kết quả
này thâu được là nhờ lập bộ kỹ lưỡng hơn trước
— Bộ điền năm 1883 : 8000 mẫu; năm 1886 : 10000 mẫu
Đất ruộng khó kiểm soát vì dân làm ruộng không đều, hễ thất mùa thì họ dời chỗ
Nhiều vùng đất 3 năm mới có làm một mùa ruộng
Tại chợ, từ 4 năm qua đã lập một lò gạch nhưng xấu về phẩm chất Vì chưa cấp
bằng khoán thổ cư nên chẳng ai dám xây nhà gói, sợ sau này bị đuổi
Trang 3— Việc mua bán xáo trộn vì giá tiền kẽm bị sụt Tiền điếu (bằng đồng phiếu) lại
khó xài, nhà nước phát ra khi dân lãnh ngân phiếu, nhưng dân đem tiền điếu đóng
trở lại cho “công xi” khi mua á phiện và rượu
Tóm lại, tỉnh Rạch Giá (gồm luôn Cà Mau) là miếng mồi khó nuốt so với các tỉnh
miền Tiền giang như Sa Đéc, Mỹ Tho, Vĩnh Long hoặc Long Xuyên Huê lợi, thuế
khóa quá thấp kém Các viên tham biện không rành về hành chánh, những bản
phúc trình chánh thức gởi về cho Giám đốc Nội vụ về hình thức cũng như nội
dung gần như là thơ riêng gởi cho bạn, viết tháu, báo cáo đại khái vài nét, nhận xét
tùy hứng, không thứ tự
Trong thực tế, muốn báo cáo kỹ lưỡng cũng không được vì tỉnh này vừa khi mới
thành lập đã thiếu người hợp tác; các tỉnh Tiền giang dầu sao đi nữa cũng thừa một
số người lịch lãm biết chữ nho hoặc chữ quốc ngữ, am hiểu địa phương Sau cuộc
đánh úp đồn chợ Rạch Giá vào năm 1868, người Pháp nghi kỵ tất cả người Việt vì
đa số lính mã tà, đến viên quản mã tà cũng đều làm nội ứng Thực dân không
muốn xài người Việt ở Rạch Giá và nhân dịp tu chỉnh lại bộ máy cai trị, chúng cố
ý dùng người Miên để trị người Việt, cổ xů chia rẽ Vài người hữu công được
nâng lên làm huyện, bấy giờ đóng vai phụ tá của tham biện để cai trị, đi điều tra
Trang 4miền quê Đây là những người kém văn hóa, háo sát, ham danh vọng Những
người Miên hoặc Miên lai Tàu này đều lấy tên họ như người Việt :
— Phó quản mã tà người Miên tên là Cao Thiên gọi nôm na là phó quản Thiên
làm phủ, lập công sau cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực bằng cách điềm chỉ,
bắt giết Năm 1873, nghỉ việc vì già (60 tuổi), Pháp cho chức phó quản là để tưởng
lệ công lao, chẳng có năng lực chuyên môn gì cả
— Huyện Xiêu được làm huyện sau khi Nguyễn Trung Trực rút khỏi Rạch Giá,
kiêu hãnh tới mức dám tố cáo chuyện xấu của tham biện Rạch Giá lên quan trên
Tám tháng sau khi nhận chức thì bị Pháp cách chức
— Huyện Trần Lương Xuân, cũng người Miên được tin cậy cho trấn nhậm vùng
Minh Lương, khu vực đông dân và phì nhiêu Tự xưng trong công văn “Kiên
Giang huyện, Tri huyện Trần Lương Xuân”, được giữ một khẩu súng lục, 2 khẩu
súng hai lòng, 1 khẩu súng 1 lòng, 4 cây giáo, 1 khẩu súng Le Faucheux
lại
— Trịnh Lục Y, người Miên, từng được cựu trào phong chức cai tổng, cư ngụ
vùng áp lục (Rạch Tìa, Thủy Liễu) rồi theo Pháp Sau thời gian làm cai tổng dài
dẵng là 48 năm, thấm mệt xin nghỉ, được huy chương bạc hạng nhứt
Trang 5— Cai tổng Hà Mỹ Phiến (tên ngoài là Phến) người Tàu lai Miên làm vua một cõi
ở tổng Kiên Hảo, chữ nghĩa kém, được sắm 4 cây mác thông cho bọn hộ vệ khi đi
hầu quan vì đường sá còn rừng rậm (con và cháu đều làm cai tổng nối tiếp đến
năm 1945)
— Cai tổng Trần Quang Huy (con của cai tổng Trần Quang Sô) cũng người Miên,
làm phó tổng Kiên Hảo Cai tổng Sô tận tụy với thực dân từ buổi đầu, bị nghĩa
quân của Nguyễn Trung Trực giết Sau đó, Pháp ban chức phó tổng cho Huy là
nghĩ tới công lao của cha Ngày trước, Pháp cho tổng Sô hai cây súng, súng này
giao lại cho Huy
Người Việt Nam duy nhứt được Pháp tin cậy ban chức cai tổng là Nguyễn Văn
Nguơn, coi tổng Kiên Định, ngụ ở Tân Hội, một làng đông dân khi Pháp đến và có
công lớn là báo tin trước cho tên tham biện Rạch Giá về việc Nguyễn Trung Trực
sắp tấn công nhưng tên tham biện không tin lời (vì oán xã Nguơn nên nghĩa quân
của Nguyễn Trung Trực đã giết lây một số người công giáo ở Tân Hội, xóm của
Nguơn cư ngụ) Cai tổng Nguơn làm chúa một vùng, được cấp cho 6 khẩu súng,
đặc biệt là 1 khẩu thần công mà quân sĩ của Nguyễn Trung Trực bỏ rơi lại
Trang 6Với bọn cộng sự viên như thế, các tham biện ở giai đoạn đầu tỏ ra chán nản
Chung quanh chợ, ngoài vài xóm đông đúc là rừng rậm, họ không muốn đi thanh
tra Mãi đến năm 1901, viên bếp trạm (đi thơ từ công văn, ngạch bếp) còn kêu nài
để xin được giữ cây súng vì vùng Ngan Dừa (làng Vĩnh Lộc) là nơi nguy hiểm,
khó di chuyển, đi trát cho làng nọ làng kia thì đường đi rừng bụi vắng vẻ quá, “có
nhiều lần tôi gặp cọp nó làm dữ với tôi, thì tôi cũng nhờ có cây súng tôi bắn nó
chết, có khi nó ra phá xóm làng thì người ta tới kêu tôi cùng đi cứu giúp mà bắn
cho đặng bình an trong xóm”
Vì không thấy có huê lợi dồi dào về thuế má trong tương lai gần nên vào khoảng
1889, hạt Rạch Giá bị sáp nhập vào hạt Long Xuyên cho đỡ tốn kém về mặt bố trí
cơ sở hành chánh cùng là lương bổng nhân viên Rạch Giá lúc bấy giờ trên con
dấu chánh thức là “Kiên Giang huyện” của tỉnh Long Xuyên, còn con dấu của
tham biện Long Xuyên ghi “Arrondissement de Long Xuyên” chính giữa là “Long
Xuyên, Rạch Giá”
Nhưng đôi năm sau, Rạch Giá tách trở lại làm một tỉnh như trước, chánh phủ đang
trù liệu kế hoạch khai thác quy mô vùng Hậu giang với ngân sách của chánh quốc
cho mượn : đào kinh nối liền từ vịnh Xiêm La lên Sài Gòn