Khẩn hoang Cần Thơ, đầu cầu và thủ đô miền Hậu giang 4 pdf

“Nhưng khi tiếp xúc với người bổn xứ, ngay đến những người đã từng phục vụ nhà nước Pháp một cách hữu ích, ta phải giựt mình vì thái độ chỉ trích của họ đối với tất cả những gì liên quan

Khẩn hoang Cần Thơ, đầu cầu và thủ đô miền

Hậu giang

4

Báo cáo năm 1909—1910 : Từ khi xảy ra vụ án Gilbert Chiếu tới nay, chẳng có

sự việc gì nổi bật, đáng ghi “Nhưng khi tiếp xúc với người bổn xứ, ngay đến

những người đã từng phục vụ nhà nước Pháp một cách hữu ích, ta phải giựt mình

vì thái độ chỉ trích của họ đối với tất cả những gì liên quan đến chính quyền thuộc

địa, một lối chỉ trích mỉa mai, cay cú”

Báo cáo năm 1910—1911 : “Không có cuộc biến loạn, không có sự bộc lộ cụ thể

nào xảy ra Tuy nhiên, dưới bề ngoài yên ổn này ta nhận ra một cách dễ dàng là

còn một phần của dân chúng — may thay số người này không đông đảo cho lắm

— họ có thái độ đối lập và thái độ chỉ trích không nhân nhượng, tận gốc, đối với

tất cả những gì của chánh quyền, những gì xuất phát từ phía người Pháp” Gilbert

Chiếu được tòa xử miễn tố, vì vậy mà họ càng lừng lẫy hơn, lại còn một số người

đồng lõa trong vụ án cũng được miễn tố Dân trong tỉnh đủ sức đóng thuế, nhưng

tình hình bên Mãn Châu đã có ảnh hưởng ở toàn cõi Viễn Đông Cầm đầu nhóm

chống đối chính quyền, có nhiều viên thư ký hoặc quan lại đã bị cách chức, họ

đang sống ngày qua ngày

Thiên Địa Hội phát triển đặc biệt ở vùng Rạch Giá Tháng 5/1909, nhà nước phát

giác từ 3 đến 400 người gia nhập hội, chừng 15 người cầm đầu bị đưa ra tòa Năm

1910—1911, chủ tỉnh Cần Thơ lại bực mình vì sau 50 năm thống trị của người

Pháp mà những hội như thế ấy tại sao lại có thể tồn tại và phát triển ? Theo viên

chủ tỉnh này, lý do chánh là sự bất lực của các tòa án đã xử phạt quá nhẹ nên dân

không sợ

Một tài liệu khám phá tổ chức Thiên Địa Hội ở vùng Cần Thơ thuộc về Nghĩa Hòa

đoàn (gọi theo giọng Tàu là Dì Hóa) Về cách tổ chức thì giống như các nhóm

Thiên Địa Hội khác, với chủ soái, phó chủ soái, chánh chủ hương, phó chủ hương

Hội viên lấy bí danh, theo họ của các vị ngũ tổ thời trước như Vạn Vân Long,

Hồng Vạn Chương Chỉ trừ một số người Huê kiều làm chánh chủ soái, còn bao

nhiêu đều là hương chức Đặc biệt là về chức vụ thảo hài, hồng côn, bạch phiến,

có riêng một người là võ bạch phiến, một người là văn bạch phiến, văn thảo hài,

võ thảo hài Phải chăng họ chú trọng đến vấn đề quân sự để khởi nghĩa trong ngày

gần nhứt ?

Vào những năm 1907, vùng biên giới tỉnh Cần Thơ xảy ra nạn cướp bóc, chuyên

đánh ghe buôn và những chủ điền ở nơi hẻo lánh Cần Thơ gồm đất đai ở hai bên

bờ Hậu giang, giữa sông lại có cù lao, bọn cướp hoành hành nơi giáp ranh với Sóc

Trăng, Vĩnh Long, Long Xuyên, Rạch Giá Cầm đầu bọn cướp gồm những tay

khét tiếng đầy đủ bản lãnh, nổi danh nhứt là Sáu Nhỏ Theo lịnh của cấp trên, các

làng được phép truy nã bọn cướp qua làng bên cạnh, mặc dầu khác tỉnh Vì bọn

chúa đảng lần hồi sa lưới nên các vụ cướp giảm lần từ 43 vụ, khoảng 1906—1907,

sụt còn 14 vụ, khoảng 1908—1909

Lộ xe, chợ phố và trung tâm ngã bảy (Phụng Hiệp)

Nhiều con kinh tiếp tục đào nối liền các rạch nhỏ trong tỉnh, quan trọng nhứt là

công trình mở mang đường giao thông ở cánh đồng Phụng Hiệp mà trước kia

người Pháp gọi là Plaine des Roseaux Đất Cần Thơ phía tả ngạn Hậu giang đã có

dân cư từ lâu Phía hữu ngạn là đất tốt tuy hoang vu đầy lau sậy nhưng dầu sao đi

nữa với địa thế tương đối cao (so với Châu Đốc hoặc Rạch Giá), với phù sa nước

ngọt (dễ trồng hoa màu phụ), nhứt là gần đường giao thông về Sài Gòn (lúa bán có

giá) thì vẫn là nơi lý tưởng mà ai cũng muốn bám vào, không xong thì mới xuống

Rạch Giá, Cà Mau là nơi đất thấp, nhiều muỗi mòng

Liệt kê việc đào kinh ở tỉnh Cần Thơ là điều rắc rối vì nhiều con kinh đào đợt đầu,

rồi đợt nhì nối dài rồi mở rộng, rồi vét lại cho sâu nhiều lượt

Nên chú ý là số dân xâu dùng vào việc đào kinh nhỏ khá nhiều, cực khổ nhứt là

dân vùng Rạch Gòi (về sau quận lỵ dời về Ngã Bảy, Phụng Hiệp)

Chuyên viên thủy nông nghiên cứu không chính xác Lắm vùng đất làm ruộng

được, nhưng bỗng nhiên lại trở thành đất thấp, bị ngập lụt triền miên chỉ vì ảnh

hưởng của mấy con kinh đào lân cận Trong trường hợp ấy, dân làng và điền chủ

phải tự nguyện xin làm xâu, đào thêm kinh phụ để cứu nguy cho ruộng đất của

mình

— Đào kinh Trà ết (1902), đào kinh Bà Thậm qua Tân Lược (1899), vét lại năm

1904

— Đào kinh từ ngọn Cái Bé qua Thốt Nót từ 1908 đến 1910

— Vét kinh Nhiêu Sự để nối liền Bò Hút qua Sa Đéc (1909)

— Vét kinh Vàm Bi (1909—1910), điều chỉnh lại kinh Ô Môn qua ngọn sông Cái

Bé (1911—1912)

— Đào kinh Xẻo Vông (1908—1912)

Năm 1911, vào ngày 9/4, quận Rạch Gòi có đến 2150 dân xâu làm việc thường

trực để đào kinh Riêng về rạch Ông Rầy (nối qua Rạch Giá) dùng đến 1230 dân

xâu Năm 1910, quận Ô Môn cung cấp 3250 dân xâu (Định Thới : 1130 người,

Thới Bảo : 2120 người) Việc đào kinh không theo nguyên tắc mà luật lệ đã định

(5 ngày) nhưng là làm khoán, trung bình mỗi chuyến làm xâu, mỗi người phải đào

cho xong chừng 15 thước khối đất

Năm 1909, một kế hoạch có ích lợi thực tế được thực hiện, đó là đào con kinh

ngắn, cắt ngang cù lao Mây để ghe chở lúa từ phía Phụng Hiệp đi tắt qua vàm Trà

Ôn, khỏi đi vòng quanh phân nửa cù lao như trước

Lộ xe từ Cần Thơ đi Sóc Trăng, đi Long Xuyên, đi Vĩnh Long cứ đắp từ từ, dùng

dân xâu và cu li mướn rẻ tiền, từ năm 1908 về sau Bấy giờ chưa có hủ lô chạy

máy nên dân phải thay phiên nhau đẩy “ống cán” để cán đá Đá đã tới bến thì dùng

sức người để đẩy xe rùa trên đường rầy bằng sắt mà đưa tới chỗ cán, hao tổn sức

lực Khi làm đường lộ, có cai và đội lục lộ trông coi, ai lười biếng thì bị rầy la, ai

muốn trốn về nhà thì cứ lo hối lộ Nhà nước phát chừng 4 cắc bạc mỗi ngày,

nhưng tiền này thường bị ăn bớt

Cánh đồng Phụng Hiệp lần hồi có nhiều kinh quy tụ về một trung tâm, gọi là Ngã

Bảy

Voi rừng bị bắn chết, một mớ thì bị mấy thày ngải từ Nam Vang tới bắt; nhà nước

đã xuất ra 241 đồng để thưởng mấy thày ngải này

Có thể nói khoảng 1908—1909 là những năm lạc quan nhứt về mặt phát triển, xây

dựng cơ cấu kinh tế : cất xong nhà chợ (chợ cá) tại chợ Cần Thơ, ráp nhà lồng chợ

mới ở Cái Răng, nhà lồng chợ Cái Răng thì bán cho chợ Ô Môn, nhà lồng chợ Ô

Môn thì bán cho chợ nhỏ hơn là chợ Rạch Gòi

Cuối năm 1910, nhà thầu đã cẩn xong bờ sông Cần Thơ (chỗ vàm rạch Cái Khế) :

cẩn bằng cừ cây, lót vỉ sắt, tráng xi—măng bên ngoài cho nước không làm lở và

đồng thời cẩn đá luôn bờ sông tại chợ

Năm 1911, chỉnh đốn lại mấy “mũi tàu” rạch Cái Vồn Lớn, Cái Vồn Bé và bờ rạch

Trà Ôn Mấy nẻo yết hầu này là đường chở lúa gạo từ Hậu giang qua Tiền giang;

dùng kỹ thuật đặc biệt, cẩn từng cục xi—măng cứng (gọi là cuirasse Decauville)

để khỏi bị nước xoáy làm lở bờ Năm 1908, chủ tỉnh Outrey đưa ra kế hoạch biến

Phụng Hiệp trở thành một thương cảng

Xáng đào thêm con kinh nối Phụng Hiệp với Sóc Trăng, năm 1901

Bấy lâu, lúa từ Cà Mau chở lên Mỹ Tho rồi lên Sài Gòn theo con đường quanh co,

không thuận lợi : từ Cà Mau theo kinh lên Bạc Liêu, qua Cổ Cò, Sóc Trăng, ra Đại

Ngãi, vượt Hậu giang rồi theo con rạch Tiểu Cần đến Láng Thé, rồi qua Tiền

giang đến Mỏ Cày, qua Bến Tre rồi Mỹ Tho Năm 1914, kế hoạch đào kinh Quan

Lộ được nghiên cứu và thi hành gấp, nối liền Cà Mau thẳng lên Phụng Hiệp để từ

đó qua Cái Côn rồi qua Trà Ôn, con đường rút ngắn hơn nhiều Ngoài ra, hai bờ

kinh Quan Lộ sẽ quy tụ dân đến khẩn đất, nhà nước thêm lợi

Năm 1915, quận lỵ Rạch Gòi dời đến Ngã Bảy, Phụng Hiệp, gọi là quận Phụng

Hiệp Đây là quận thành hình giữa vùng lau sậy hoang vu, sau 10 năm đào kinh

xáng, nằm trên đường thủy từ Cà Mau ra Hậu giang, đem lúa và sản phẩm lên Sài

Gòn

Trên những nét chánh, việc khẩn hoang được hoàn tất, khi đường thủy nắm ưu thế

Qua trận thế chiến thứ nhứt, đường bộ bắt đầu phát triển Cần Thơ vẫn nắm giềng

mối của các tỉnh giàu có như Sóc Trăng, Bạc Liêu (và Cà Mau) Đồng thời phân

nửa tỉnh Rạch Giá cũng nhờ Cần Thơ mà đến Sài Gòn theo đường bộ ngắn nhứt

Nhờ dân đông đúc nên việc giáo huấn ở Cần Thơ phát triển mạnh hơn các tỉnh

khác ở Hậu giang Năm 1903, đã lập trường nữ tiểu học với một nữ giáo viên

người Pháp cai quản, trường dạy thêm môn thêu thùa và có bàn máy may biểu

diễn cho học sinh và cha mẹ học sinh xem

Từ năm 1910, dân ở Cần Thơ và ở Trà Ôn được xem chiếu bóng (chiếu bóng câm)

do nhóm Batisson cho chiếu lưu động những phim ngắn, khôi hài hoặc thời sự

khoa học Năm 1917, An Hà nhựt báo ra đời tại Cần Thơ, đó là ấn bản chữ Việt

của tờ Courrier de líOuest cũng ra mắt tại Cần Thơ

Năm 1926, trường Trung học Cần Thơ nhận học sinh năm đầu tiên (lớp thứ nhứt)