Rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho học sinh, sinh viên nhạc cụ cổ điển phương tây

Đối với lĩnh vực nghệ thuật âm nhạc, việc học tập và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn là rất quan trọng, đặc biệt đối với các chuyên ngành đào tạo tài năng âm nhạc nh- đào tạo học sinh, sinh

Bộ giáo dục và đào tạo bộ văn hóa, thể thao và du lịch

Học viện âm nhạc quốc gia việt nam

Nguyễn Bích Vân

Rèn luyện bản lĩnh biểu diễn

cho học sinh, sinh viên nhạc cụ cổ điển ph-ơng Tây

Luận án tiến sĩ nghệ thuật âm nhạc

Hà Nội, 2010

Bộ giáo dục và đào tạo bộ văn hóa, thể thao và du lịch

Học viện âm nhạc quốc gia việt nam

Nguyễn Bích Vân

Rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho học sinh, sinh viên nhạc cụ cổ điển ph-ơng Tây

Luận án tiến sĩ nghệ thuật âm nhạc Chuyên ngành: Lý luận âm nhạc Mã số : 62 21 01 01

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS NSUT Nguyễn Phúc Linh

Hà Nội, 2010

Lêi cam ®oan

T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i,

c¸c sè liÖu kÕt qu¶ nªu trong luËn ¸n lµ trung thùc vµ ch-a tõng

®-îc ai c«ng bè trong bÊt cø c«ng tr×nh nµo kh¸c

Lời cảm ơn

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài, tôi xin chân thành

cảm ơn PGS-TS-NSUT Nguyễn Phúc Linh, ng-ời đã tận tình h-ớng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và viết luận án

Tôi xin chân thành cám ơn GS.TS.NGND Trần Thu Hà, GS.TS.NSUT Ngô Văn Thành, PGS.TS.NSUT L-u Quang Minh, PGS.NSUT Vũ Chí Nguyện, các vị Giáo s-, Tiến sĩ, các giảng viên và các bạn đồng nghiệp trong n-ớc và quốc tế đã trao đổi, giúp đỡ tôi trong ph-ơng h-ớng nghiên cứu, cho nhiều ý kiến, kinh nghiệm quý báu cũng nh- cung cấp cho tôi nhiều nguồn t- liệu quan trọng trong quá trình nghiên cứu và viết luận án Chúng tôi xin chân thành cám

ơn Ban Giám đốc, các Ban Chủ nhiệm Khoa và các Phòng Ban có liên quan của HVÂNQGVN đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành bản Luận

án này

Với kiến thức và trình độ có hạn nên trong quá trình nghiên cứu không khỏi có nhiều thiếu sót Vì vậy, chúng tôi kính mong nhận đ-ợc sự giúp đỡ,

đóng góp ý kiến của các giáo s-, tiến sĩ, giảng viên và các bạn đồng nghiệp để

đ-ợc nâng cao trình độ chuyên môn và luận án của tôi ngày càng đ-ợc hoàn thiện hơn Làm đ-ợc điều này, chúng tôi hy vọng sẽ góp phần nhỏ bé của mình vào việc nâng cao chất l-ợng đào tạo HS, SV NCCĐPT Việt Nam

Mục lục

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan Lời cám ơn Mục lục Danh mục các ký hiệu và các chữ viết tắt Danh mục các bảng, biểu Danh mục các hình vẽ Phần mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài……….1

2 Lịch sử đề tài 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……… 5

4 Mục đích nghiên cứu……… 5

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu……… 6

6 ý nghĩa khoa hoc và đóng góp mới của đề tài……….6

7 Bố cục của luận án……… 8

Ch-ơng I. những yếu tố quan trọng trong việc Hình thành năng lực biểu diễn 9

1.1 Vai trò của ng-ời thày trong quá trình đào tạo 9

1.2 Phân loại HS, SV với những ảnh h-ởng của gia đình, nhà tr-ờng và xã hội 15

1.3 Yêu cầu về kỹ thuật 17

1.4 Yêu cầu về thể hiện âm nhạc 32

Tiểu kết ch-ơng I 59

Ch-ơng II Rèn luyện bản lĩnh biểu diễn 60

2.1 Phân loại bản lĩnh biểu diễn 61

2.2 Rèn luyện ý chí, sự say mê, lòng yêu nghề cho HS, SV… 68

2.3 Rèn luyện tâm lý tự tin khi ra biểu diễn 78

2.4 Đổi mới quy trình đào tạo để rèn luyện bản lĩnh biểu diễn 94

Tiểu kết chương II……… 119 Kết luận và Kiến nghị 121

Phụ lục

Danh mục Tài liệu tham khảo

công trình của tác giả

Danh môc ký hiÖu vµ ch÷ viÕt t¾t

Danh mục các bảng, biểu, ví dụ, thống kê

- Giới thiệu một số gamme Ngũ cung

- Tác động của việc học gamme đến việc biểu diễn tốt các tác phẩm âm nhạc có phong cách khác nhau

- Etude de concert của Hans Brehm

- Phát triển khả năng thể hiện âm nhạc

- Khả năng thể hiện âm nhạc

- Sự chuyển tải từ năng khiếu âm nhạc

đến khả năng thể hiện âm nhạc

- Nghệ thuật biểu diễn âm nhạc

- Giới thiệu một số tác phẩm Đ-ơng đại

sử dụng kỹ thuật mới

- Một số tác phẩm Việt Nam dùng cho

HS, SV NCCĐPT

- Một số diễn biến tâm sinh lý th-ờng xảy ra trong quá trình biểu diễn của HS

- Tuyến phát triển Bản lĩnh biểu diễn

- Rèn luyện ý chí say mê, lòng yêu nghề cho HS, SV

- Phân loại HS, SV trong rèn luyện ý chí,

- Quy trình luyện tập

- Học sinh tự cho điểm để sắp xếp sự thiếu tự tin của bản thân

- Ph-ơng pháp giáo dục Âm nhạc mới

- Tác động của yếu tố lý luận và thực hành đến việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn

- Môi tr-ờng rèn luyện bản lĩnh biểu diễn của học sinh

82

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài:

Con ng-ời khi học tập, nghiên cứu hay làm việc ở bất kỳ một lĩnh vực nào cũng cần có bản lĩnh bởi con ng-ời luôn chịu tác động của môi tr-ờng tự nhiên, của môi tr-ờng xã hội và những hoạt động thực tiễn của chính mình Nhờ quá trình rèn luyện bản lĩnh trong suốt cuộc đời (từ quá trình học tập đến quá trình làm việc), con ng-ời sẽ

tự làm chủ bản thân tốt hơn trong các mối quan hệ xã hội, quan hệ nghề nghiệp và các hoạt động khoa học, nghệ thuật

Đối với lĩnh vực nghệ thuật âm nhạc, việc học tập và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn là rất quan trọng, đặc biệt đối với các chuyên ngành đào tạo tài năng âm nhạc nh-

đào tạo học sinh, sinh viên (HS, SV) nhạc cụ cổ điển ph-ơng Tây (NCCĐPT) Có bản lĩnh, các em mới làm chủ đ-ợc quá trình biểu diễn, thực hiện đ-ợc mục tiêu, yêu cầu, chất l-ợng của hoạt động biểu diễn đặt ra Nhờ đó, các em mới bộc lộ đ-ợc hết năng lực biểu diễn, khả năng kỹ thuật và thể hiện âm nhạc Quá trình rèn luyện nói trên diễn ra trong một thời gian dài, có khi trong suốt cả cuộc đời Nhiều nghệ sĩ nổi tiếng tr-ớc khi ra biểu diễn cũng vẫn còn có cảm giác bồn chồn, xao xuyến, lo lắng cho sự

an toàn và thành công trong đêm diễn Tuy nhiên, do các nghệ sĩ đó đã tích luỹ đ-ợc nhiều kinh nghiệm qua nhiều cuộc biểu diễn, nên họ có thể ứng phó với những vấn đề

về tâm lý th-ờng xuyên phát sinh trong các môi tr-ờng biểu diễn khác nhau Họ có thể v-ợt qua những trở ngại, khó khăn để bảo đảm cho ch-ơng trình biểu diễn có chất l-ợng cao nhất về kỹ thuật cũng nh- nghệ thuật Đối với HS, SV, mặc dù đã đ-ợc lên lớp cẩn thận, đã luyện tập chăm chỉ, nh-ng khi ra biểu diễn tại nơi đông ng-ời, tại các sân khấu lớn, vẫn có em ch-a đạt đ-ợc sự an toàn về kỹ thuật cũng nh- sự thể hiện tốt những cảm xúc âm nhạc

Có thể thấy rằng nghệ thuật biểu diễn âm nhạc có sự liên quan chặt chẽ tới các yếu tố gắn liền với tâm sinh lý con ng-ời Ng-ời nghệ sĩ muốn duy trì phong độ, đạt

đ-ợc sự h-ng phấn, xuất thần và sáng tạo trong biểu diễn, phải lao động nghệ thuật một cách công phu và nghiêm túc Ng-ời nghệ sĩ t-ơng lai phải từng b-ớc làm chủ kỹ thuật, nâng cao khả năng thể hiện âm nhạc, làm chủ cây đàn, từ đó hình thành và phát

triển năng lực, bản lĩnh biểu diễn Từ đó, họ mới có thể truyền đạt cái hay, cái đẹp của các tác phẩm âm nhạc đến với công chúng Thực hiện những chức năng của giáo dục

âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn h-ớng tới cái “Chân, Thiện, Mỹ”, h-ớng con ng-ời đến với vẻ đẹp đích thực của nghệ thuật

Trong 54 năm qua, nhiệm vụ chiến l-ợc quan trọng hàng đầu của HVÂNQGVN

và các trung tâm đào tạo âm nhạc lớn là đào tạo tài năng đỉnh cao và đào tạo những nghệ sĩ biểu diễn có trình độ cao Trong những thập kỷ đầu, đã có sinh viên Việt Nam

đoạt giải quốc tế, nh-ng phần lớn đều đ-ợc đào tạo ở n-ớc ngoài Trong những năm gần đây, đã có HS, SV đào tạo tại Việt Nam đã đạt đ-ợc những giải th-ởng trong các cuộc thi quốc gia, quốc tế Trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất n-ớc và hội nhập quốc tế, những thành tựu về nghệ thuật biểu diễn đã có đóng góp phần quan trọng trong việc xây dựng nền Văn hoá Âm nhạc Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng tiềm lực của HS, SV âm nhạc vẫn còn rất lớn, chúng ta vẫn ch-a phát huy các điều kiện và khả năng để bồi d-ỡng một cách tích cực các tài năng trẻ cho đất n-ớc Việc rèn luyện năng lực, bản lĩnh biểu diễn là khâu đột phá quan trọng trong đào tạo tài năng đỉnh cao và đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao trong lĩnh vực âm nhạc

Việc nâng cao chất l-ợng đào tạo âm nhạc trong giai đoạn hiện nay tại Việt Nam cần đ-ợc tiến hành thông qua nghiên cứu và ứng dụng các ph-ơng pháp giáo dục âm nhạc mới nhất đ-ợc các Nhạc viện nổi tiếng trên thế giới cải tiến hàng năm Trong những ph-ơng pháp giáo dục âm nhạc nói trên, việc lấy ng-ời học làm trung tâm, học theo ph-ơng pháp tích cực, tăng c-ờng yếu tố thực hành (học đi đôi với hành), tạo nên

sự hoàn chỉnh trong hệ thống đào tạo âm nhạc Việc chọn lựa HS, SV xuất sắc tham gia các cuộc thi âm nhạc quốc gia, quốc tế sẽ thúc đẩy quá trình nâng cao năng lực, bản lĩnh biểu diễn của các em Đây là một biện pháp tích cực phục vụ cho việc bồi d-ỡng tài năng đỉnh cao, tăng c-ờng việc hội nhập quốc tế trong công tác đào tạo của HVÂNQGVN và các trung tâm đào tạo âm nhạc lớn trên phạm vi toàn quốc Chính những HS, SV, nghệ sĩ đoạt đ-ợc các giải th-ởng trong các cuộc thi âm nhạc quốc gia, quốc tế này sẽ góp phần truyền đạt những tác phẩm âm nhạc của Việt Nam và thế giới

đến với công chúng

Việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn là một vấn đề quan trọng trong qui trình đào tạo âm nhạc Sự khác biệt trong thể hiện bản lĩnh biểu diễn của HS, SV đ-ợc hình thành bởi những đặc điểm tâm sinh lý khác nhau, do hoàn cảnh sống, học tập, biểu diễn trong những môi tr-ờng văn hoá và kinh tế xã hội khác nhau Bản lĩnh biểu diễn

âm nhạc còn thể hiện sự khác biệt giữa các quốc gia trên thế giới, giữa ph-ơng Đông

và ph-ơng Tây, giữa các vùng miền, giữa các dân tộc trong cùng một đất n-ớc Nghiên cứu về ph-ơng pháp giảng dạy và học tập là điều cần thiết, nhằm phát huy những thế mạnh, khắc phục những khó khăn trong việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn Công tác nghiên cứu này giúp tìm ra những giải pháp phù hợp với hoàn cảnh thực tế và

đặc điểm tâm sinh lý của HS, SV Việt Nam Đây là một vấn đề cấp thiết cần đ-ợc nghiên cứu một cách khoa học nhằm góp phần nâng cao chất l-ợng đào tạo âm nhạc Hiện nay, HVÂNQGVN đang tiến hành xây dựng Bộ môn Ph-ơng pháp S- phạm Chuyên ngành độc lập cho bậc ĐH Việc nghiên cứu thành công đề tài này sẽ

đóng góp cho lĩnh vực nghiên cứu và giảng dạy môn Tâm lý biểu diễn cho HS, SV Những công trình nghiên cứu về S- phạm Biểu diễn Âm nhạc, về Nghệ thuật Biểu

diễn NCCĐPT trên thế giới và Việt Nam là những cơ sở khoa học để chúng tôi có thể tiến hành nghiên cứu đề tài này

2 Lich sử đề tài

Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến sự hình thành và phát triển năng lực, bản lĩnh biểu diễn của HS, SV âm nhạc Chúng tôi xin đơn cử một

vài ví dụ nh- ‚From child to musiccian: Skill development During the beginning

stages of learning an instrument‛ của Gary E McPherson, University of New South Wales, Sydney (2005);‚Critical pedagogy for music education: a best practice to

prepare future music educators‛của Frank Abrahams (2007), Professor University

Princeton, New Jersey; "Tâm lý sân khấu biểu diễn âm nhạc" của Jorge Garcia Orozco (2008), Nhạc viện Torrent, Tây Ban Nha ‚Traditions in music- education‛ và

‚SMART Coaching‛ của Lars Andersson, Học viện âm nhạc Malmo, Thuỵ Điển

(2009) Các nghiên cứu này mang tính chất chuyên khảo hoặc đ-ợc nghiên cứu đan xen với vấn đề khác trong các giáo trình về Lịch sử hoặc các giáo trình Ph-ơng pháp S- phạm cho các chuyên ngành biểu diễn

ở Việt Nam đã có một số Luận án Tiến sĩ về Lịch sử Nghệ thuật Biểu diễn, về

Ph-ơng pháp s- phạm cho các NCCĐPT Trong Luận án Tiến sĩ “Nghệ thuật Piano

Việt nam ” của GS.TS.NGND Trần Thu Hà (1987), tác giả đã trình bày sự phát triển

của nghệ thuật biểu diễn Piano Việt Nam, nghệ thuật biểu diễn của một số nghệ sĩ Piano trẻ giai đoạn đầu và nghệ thuật xử lý tác phẩm Việt Nam Trong Luận án Tiến

sĩ “Sự hình thành và phát triển nghệ thuật đàn Violon ở Việt nam” của GS.TS.NSƯT

Ngô Văn Thành (1996), tác giả đã đề cập đến việc rèn luyện trí tuệ cho HS, SV đàn Violon ;Trong Luận án Tiến sĩ của PGS.TS.NSUT Nguyễn Phúc Linh (1996), tác giả

đã nghiên cứu “Một số đặc điểm về ph-ơng pháp biểu hiện của kèn gỗ giao h-ởng

trong các tác phẩm Việt Nam” Trong Luận án Tiến sĩ “Nghệ thuật Accordeon đ-ơng

đại Việt Nam” của PGS.TS.NSUT L-u Quang Minh (2002), tác giả đã đề cập đến sự thả lỏng trong chơi đàn, đổi mới quy trình trong việc đào tạo đàn Accordeon Trong

Luận án Tiến sĩ “Quá trình du nhập và phát triển Kèn Clarinette ở Việt Nam” của

TS.NGƯT Vũ Đình Thạch (2007), tác giả đã đề cập đến vấn đề biểu diễn các tác phẩm

Đ-ơng đại quốc tế và Việt Nam trong sự phát triển kỹ thuật diễn tấu Kèn Clarinette ;

Trong Luận án Tiến sĩ “Sự phát triển nghệ thuật đàn Piano Việt Nam” của TS Nguyễn

Minh Anh, tác giả đã đề cập đến nghệ thuật sử dụng pedal, vấn đề phân câu, vấn đề thả lỏng trong biểu diễn đàn piano ; Trong Luận án Tiến sĩ của TS Ngô Hoàng Linh (2007), tác giả đã đề cập đến một số vấn đề về nghệ thuật biểu diễn trong Dàn nhạc Giao h-ởng

Các tác giả đã đ-a ra những vấn đề trong từng khía cạnh của rèn luyện bản lĩnh

biểu diễn, hoặc đi sâu nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn của từng bộ môn nhất định Tuy nhiên, ch-a có ai đi vào nghiên cứu một đề tài tổng hợp, bao quát, rút ra những nét chung về rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho HS, SV NCCĐPT Đ-ợc sự h-ớng dẫn

và tạo điều kiện của các giáo s-, tôi mạnh dạn lựa chọn và nghiên cứu đề tài “ Rèn

luyện bản lĩnh biểu diễn cho học sinh, sinh viên nhạc cụ cổ điển ph-ơng Tây” nhằm cân bằng giữa việc rèn luyện năng lực biểu diễn và bản lĩnh biểu diễn

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

Đối t-ợng nghiên cứu của đề tài là thày và trò các bộ môn Nghệ thuật Biểu diễn NCCĐPT

Phạm vi của đề tài đi sâu vào nghiên cứu những yếu tố quan trọng trong việc hình thành năng lực biểu diễn và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn

4 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án nhằm đ-a ra những ph-ơng pháp và giải pháp

để rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho HS, SV NCCCĐPT:

Muốn rèn luyện bản lĩnh biểu diễn, tr-ớc tiên HS, SV phải có năng lực biểu diễn tốt Từ đó, các em có thể xây dựng một nền tảng kỹ thuật vững chắc, một khả năng thể hiện âm nhạc phong phú Sự hoàn thiện về mặt kỹ thuật sẽ tăng c-ờng tâm lý tự tin, củng cố ý chí cho các em khi ra biểu diễn Các em còn phải rèn luyện cả về mặt kiến thức và kỹ thuật để thể hiện tốt nội dung của tác phẩm, phong cách âm nhạc tác giả, tác phẩm qua các thời đại Đây chính là cơ sở để ng-ời nghệ sĩ t-ơng lai có sự độc lập, sáng tạo trong học tập và biểu diễn, từ đó dẫn tới sự hấp dẫn và thuyết phục thính giả trong nghệ thuật biểu diễn

Vai trò của ng-ời thày là yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo các thế hệ nghệ sĩ t-ơng lai, những ng-ời có bản lĩnh biểu diễn vững vàng, những nghệ sĩ tài năng cho đất n-ớc Ng-ời thày đã, đang và sẽ phải không ngừng học tập, nghiên cứu, đổi mới và nâng cao ph-ơng pháp s- phạm để h-ớng dẫn, dìu dắt cho

HS, SV có ph-ơng pháp học tập, nghiên cứu, biểu diễn một cách khoa học

Bên cạnh những yêu cầu về năng khiếu âm nhạc, HS, SV còn cần đ-ợc gia đình, nhà tr-ờng và xã hội tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình hình thành năng lực biểu diễn và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn Việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho HS, SV bao gồm các yếu tố nh- việc rèn luyện cho các em có ý chí, sự say mê trong học tập

và biểu diễn, tạo cho các em sự chủ động, sự tự tin và ý thức sáng tạo trong nghệ thuật biểu diễn âm nhạc

Muốn rèn luyện bản lĩnh biểu diễn, việc đổi mới quy trình đào tạo là một vấn đề mang tính tất yếu, khách quan Việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn sẽ góp phần nâng

cao chất l-ợng đào tạo HS, SV ở mặt bằng chung cũng nh- trong đào tạo tài năng đỉnh cao, đào tạo nghệ sĩ hoà tấu thính phòng và giao h-ởng trình độ cao Việc tăng c-ờng yếu tố thực hành giúp cho HS, SV làm quen với các môi tr-ờng biểu diễn khác nhau

có vai trò rất quan trọng đối với các em

5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

Luận án đ-ợc nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Duy vật Biện chứng và Duy vật Lịch sử, đ-ờng lối Văn hoá, Văn nghệ của Đảng Cộng Sản Việt Nam

Luận án còn sử dụng những ph-ơng pháp nghiên cứu nh-: khảo sát thực nghiệm, ph-ơng pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, quy nạp, diễn giải Ngoài ra, luận án còn sử dụng ph-ơng pháp nghiên cứu ứng dụng, tiếp thu một số thành quả nghiên cứu đã có từ tr-ớc có liên quan đến đề tài nghiên cứu này để học tập,

kế thừa và phát triển tiếp các thành quả nghiên cứu đã đạt đ-ợc

6 ý nghĩa khoa hoc và đóng góp mới của đề tài:

Luận án sau khi hoàn thành với sự chỉ dẫn của các giáo s- và sự giúp đỡ của các bạn đồng nghiệp sẽ có một ý nghĩa khoa học thiết thực, góp phần trong việc nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn và đề ra những ph-ơng pháp, giải pháp trong việc hình thành năng lực biểu diễn và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho HS, SV NCCĐPT tại Việt Nam

Đề tài còn phục vụ cho việc thực hiện mục tiêu, chính sách đào tạo của nhà n-ớc,

thực hiện sứ mạng của HVÂNQGVN và các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp trên phạm vi toàn quốc là đào tạo tài năng đỉnh cao, bồi d-ỡng học sinh thi quốc gia, quốc tế Từ đó, các cơ sở đào tạo âm nhạc sẽ cung cấp cho xã hội những nghệ sỹ biểu diễn tài năng, góp phần đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao và nâng cao dân trí

Đóng góp mới của đề tài:

1) Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách bao quát, tổng hợp về sự hình thành năng lực biểu diễn và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho HS, SV NCCĐPT Việt Nam

2) Luận án giới thiệu 5 vai trò của ng-ời thày trong quá trình đào tạo, 13 yêu cầu

đối với một ng-ời thày dạy tốt

3) Luận án đ-a ra các tiêu chí để phát triển kỹ thuật diễn tấu cho HS, SV nh- làm chủ cây đàn, t- thế chơi đàn đúng, nắm vững các kỹ thuật cơ bản của các NCCĐPT Trong đó nổi lên vấn đề phối hợp sự thả lỏng và khống chế hai tay với các bộ phận cơ thể để tạo âm thanh, với sự điều khiển thông suốt của Hệ thần kinh cùng các quá trình tâm lý và trạng thái tâm lý trong biểu diễn

4) Luận án nghiên cứu sự phát triển kỹ thuật diễn tấu cho HS, SV qua học gamme, học etude; Giới thiệu một số hiện t-ợng tâm lý nảy sinh khi học gamme, etude và đề xuất các biện pháp giải quyết; Nghiên cứu sự hấp dẫn thuyết phục của các yếu tố kỹ thuật đối với khán thính giả

5) Luận án đ-a ra các yêu cầu để phát triển khả năng thể hiện âm nhạc từ lứa tuổi nhỏ với 8 cấp độ khác nhau; đề ra các ph-ơng pháp s- phạm thích hợp nhằm đạt tới sự hấp đẫn thuyết phục khán thính giả thông qua việc rèn luyện tai nghe, t- duy âm nhạc, sức t-ởng t-ợng, sự sáng tạo, cảm xúc âm nhạc Luận án còn nghiên cứu sự phát triển năng lực biểu diễn cho HS, SV thông qua việc học tác phẩm Đ-ơng đại; Phân tích 15

ví dụ giới thiệu các kỹ thuật mới trong việc biểu diễn các tác phẩm Đ-ơng đại của NCCĐPT; Phân loại 77 tác phẩm âm nhạc do các nhạc sĩ Việt Nam sáng tác và 12 tuyển tập do các GS.TS đầu ngành biên soạn phục vụ công tác đào tạo NCCĐPT Việc nghiên cứu sâu về những tác phẩm Việt Nam nhằm nâng cao năng lực biểu diễn và bồi d-ỡng tâm hồn dân tộc, góp phần hình thành phong cách biểu diễn riêng cho ng-ời nghệ sĩ t-ơng lai

6) Luận án nghiên cứu một số hiện t-ợng nảy sinh khi HS, SV ra biểu diễn Phân loại bản lĩnh biểu diễn thành bản lĩnh bẩm sinh và bản lĩnh qua rèn luyện

7) Luận án còn đề cập tới các vấn đề rèn luyện ý chí, sự say mê, lòng yêu nghề, lòng tự hào dân tộc qua việc giáo dục hoài bão để trở thành ng-ời nghệ sĩ nổi tiếng; giáo dục ý chí khắc phục mọi khó khăn khách quan và chủ quan trong quá trình học tập và biểu diễn cho HS, SV

8) Rèn luyện sự tự tin cho HS, SV trong quá trình biểu diễn với các ph-ơng pháp rèn luyện khác nhau nh- sự tập trung t- t-ởng cao độ, việc rèn luyện t- duy, trí nhớ,

khả năng làm chủ tai nghe, tốc độ, khả năng chế ngự sự lo lắng, sợ hãi khi ra biểu diễn, làm quen và thích nghi với các môi tr-ờng biểu diễn khác nhau

9) Luận án còn đề ra các ph-ơng pháp và giải pháp trong việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho HS, SV ở mặt bằng chung qua việc rèn luyện ở trên lớp, qua thi và biểu diễn thực hành; việc tích luỹ vốn bài

10) Luận án nghiên cứu một số ph-ơng pháp và giải pháp trong việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn phục vụ đào tạo tài năng đỉnh cao, qua việc đào tạo HS, SV thi quốc gia, quốc tế nh- tạo điều kiện cho thày và trò tìm hiểu thông tin về các cuộc thi; Tầm quan trọng trong việc lựa chọn các tác phẩm và sắp xếp ch-ơng trình thi cho phù hợp với từng thí sinh, từng cuộc thi; Giới thiệu một số kinh nghiệm tập luyện, làm quen, cọ sát với các môi tr-ờng thi và biểu diễn khác nhau; Sự chăm sóc của thày, của gia đình

và nhà tr-ờng trong các giai đoạn tr-ớc, trong và sau cuộc thi

11) Một số ph-ơng pháp trong rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho các nhạc công hoà tấu thính phòng và giao h-ởng

12) Một số ph-ơng pháp tự học, tự rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho HS, SV 13) Sử dụng Công nghệ Thông tin trong việc rèn luyện bản lĩnh biểu diễn

Ch-ơng I

những yếu tố quan trọng trong việc hình thành năng lực biểu diễn

Để hình thành đ-ợc năng lực biểu diễn cho HS, chúng ta thấy cần có nhiều yếu

tố khác nhau Trong đó, yếu tố có tầm quan trọng bậc nhất là phải có đ-ợc một đội ngũ những ng-ời thày giỏi, có thể đáp ứng yêu cầu đào tạo những nghệ sĩ t-ơng lai có năng lực biểu diễn vững vàng Chúng ta phải tuyển chọn đ-ợc những HS có năng khiếu âm nhạc cùng với sự quan tâm, tạo mọi điều kiện của gia đình, nhà tr-ờng và xã hội Các yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ và ràng buộc lẫn nhau Chúng tôi cho rằng việc xây dựng cho HS một nền tảng kỹ thuật vững chắc, một khả năng thể hiện

âm nhạc phong phú là hết sức cần thiết Sự hoàn thiện về mặt kỹ thuật sẽ giúp tâm lý

tự tin, củng cố ý chí cho các em khi ra biểu diễn Không những vậy, ng-ời HS còn phải thể hiện tốt tác phẩm âm nhạc, thể hiện tốt phong cách âm nhạc qua các thời đại

Đây chính là cơ sở để ng-ời nghệ sĩ t-ơng lai có sự độc lập, sáng tạo trong học tập và biểu diễn nhằm đạt đ-ợc sự hấp dẫn và thuyết phục trong nghệ thuật biểu diễn

1.1.Vai trò của ng-ời thày trong quá trình đào tạo

Ngay từ năm học đầu tiên, HS tiếp cận và b-ớc vào ng-ỡng cửa của thế giới âm nhạc với sự dẫn dất của ng-ời thày Sự chuẩn bị của ng-ời thầy nhằm xây dựng nền tảng kỹ thuật cho HS xuyên suốt từ khi các em còn học tập trong nhà tr-ờng cho đến khi trở thành ng-ời nghệ sĩ sau này Việc rèn luyện khả năng kỹ thuật và thể hiện cảm xúc âm nhạc là hai lĩnh vực có quan hệ khăng khít và ảnh h-ởng lẫn nhau Cũng có ng-ời quan niệm rằng bậc Trung học Dài hạn (THDH) là bậc học mà ng-ời thày chỉ cần tập trung cho các em vào việc phát triển kỹ thuật chơi đàn Chúng tôi cho rằng việc bồi d-ỡng một khả năng kỹ thuật cao cũng nh- sự hình thành từng b-ớc phong cách diễn tấu để rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho các em hoàn toàn có thể bắt đầu sớm hơn từ bậc THDH và cần tăng c-ờng hơn ở bậc Đại học (ĐH)

Để đào tạo đ-ợc những nghệ sĩ biểu diễn xuất sắc phải giải quyết đ-ợc mối quan hệ đầy mâu thuẫn giữa sự hữu hạn của thời gian đào tạo với sự phong phú vô hạn của nghệ thuật biểu diễn Đó là việc đẩy nhanh tốc độ học tập của HS, SV nh-ng vẫn phải đảm bảo tính hệ thống và phù hợp với qui luật khách quan của sự phát triển Quy luật này đ-ợc thể hiện qua những vấn đề sau:

Quá trình giảng dạy và học tập cần đ-ợc tiến hành từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp lên cao, từ dễ đến khó

Phải giải quyết những vấn đề nảy sinh giữa yêu cầu cần thể hiện nội dung t- t-ởng, tình cảm của tác phẩm âm nhạc với tri thức vốn sống của lứa tuổi

Phải giải quyết những vấn đề nảy sinh giữa những yêu cầu về hình thành năng lực, bản lĩnh biểu diễn cho HS với đặc điểm tâm sinh lý của từng em và từng độ tuổi

Tục ngữ Việt Nam có câu, “Không thày, đố mày làm nên” Thật vậy, ng-ời thày

có vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng vững chắc cho toàn bộ sự phát triển của học sinh trong suốt cuộc đời làm nghệ thuật Trong đó, ng-ời thày còn phải tập trung phát triển năng lực biểu diễn và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn âm nhạc của các em trong suốt quá trình đào tạo Quá trình t-ơng tác này đ-ợc tiến hành đồng bộ trong mối quan hệ biện chứng giữa thày và trò Sau đây, chúng ta sẽ xem xét những tr-ờng hợp khác nhau trong mối quan hệ thày trò này:

Có tr-ờng hợp thày dạy tốt nh-ng HS lại không có năng khiếu hoặc học không tốt, không có ý chí trong học tập;

Có tr-ờng hợp HS học tốt nh-ng không gặp đ-ợc thày có ph-ơng pháp s- phạm phù hợp;

Cả hai tr-ờng hợp trên đều dẫn tới việc đào tạo không đạt đ-ợc kết quả mong muốn Việc đào tạo nghệ sĩ biểu diễn có những đặc thù khác nhau nh- đào tạo một thày, một trò, thời gian đào tạo dài, THDH từ 7 đến 9 năm, ĐH 4 năm Trong quá khứ cũng nh- giai đoạn hiện nay, ng-ời thày vẫn có vai trò quyết định trong việc đào tạo tài năng âm nhạc cho đất n-ớc Ng-ời thày là ng-ời có ảnh h-ởng toàn diện đến HS Ng-ời thày có vai trò quan trọng từ việc phát hiện năng khiếu qua khâu tuyển sinh, h-ớng dẫn cho các em trong những b-ớc đi đầu tiên b-ớc vào ng-ỡng cửa của nghệ

thuật âm nhạc Họ giúp cho HS tiếp xúc với những giai điệu, tiết tấu, hòa âm tuyệt vời của nghệ thuật âm nhạc, tạo cho các em sự hứng thú trong học tập và nuôi d-ỡng những hứng thú đó trong suốt cuộc đời lao động nghệ thuật của các em Chúng tôi xin

đ-ợc giới thiệu vai trò của ng-ời thày nh- sau:

Ng-ời thày có vai trò phát triển các tiêu chí về năng khiếu âm nhạc;

Với vai trò là ng-ời truyền kiến thức, ng-ời thày cần có sự am hiểu sâu rộng về

âm nhạc, về hoà thanh, khúc thức về phong cách thời đại, tác giả, tác phẩm; Ng-ời thày với những kiến thức sâu rộng và tài năng về nghệ thuật biểu diễn,

có vai trò là ng-ời truyền nghề, đào tạo HS có kỹ năng, bản lĩnh biểu diễn tốt Ng-ời thày có vai trò trong việc hoạch định tiến độ, định hình từng kế hoạch, lộ trình phát triển cho HS, SV Ng-ời thày còn cần biết đánh giá, tiên l-ợng khả năng và thiên h-ớng phát triển của học trò

Ng-ời thày không khác gì một thày thuốc giỏi có khả năng xác định đ-ợc điểm mạnh, điểm yếu, những thuận lợi và khó khăn, những cố tật bẩm sinh hoặc mới phát sinh của một HS để có thể “kê đơn, bốc thuốc” cho phù hợp với từng em Không những vậy, ng-ời thày còn có ảnh h-ởng đến HS về t- cách, phong cách, tính cách trong cuộc sống và trong nghệ thuật biểu diễn Ng-ời thày có tính cách nghệ sĩ, mạnh dạn hay rụt rè cũng có ảnh h-ởng một phần nào đến HS Ng-ời thày còn có thể giúp cho các em chọn lựa đối t-ợng để biểu diễn, chọn lựa ch-ơng trình biểu diễn cho phù hợp; giúp cho các em có kỹ năng giao tiếp trong việc biểu diễn nh- cách ứng xử với thày cô, đồng nghiệp, bạn diễn, giao l-u với công chúng, khán thính giả, cách tiếp xúc với môi tr-ờng văn hoá trong biểu diễn

Ng-ời thày còn có ảnh h-ởng tới sự phát triển tâm hồn, đạo đức, đến cách sống trong sáng, lành mạnh, đến t- cách làm ng-ời trong nghề nghiệp của các em Bên cạnh

đó, ng-ời thày còn giáo dục, trang bị cho các em kỹ năng sống, xử lý các mối quan hệ trong xã hội, quan hệ với thiên nhiên, với môi tr-ờng văn hoá lành mạnh

Cùng với những ng-ời thày dạy chuyên môn, đó là công lao dạy dỗ, đào tạo cho

HS, SV của một đội ngũ đông đảo các thày dạy các môn Kiến thức âm nhạc, các môn Kiến thức Đại c-ơng và Văn hoá; của những cán bộ làm công tác quản lý và phục vụ

đào tạo âm nhạc Bên cạnh ng-ời thày với nghĩa đen là những ng-ời thày bằng x-ơng,

bằng thịt, “ng-ời thày cuộc sống” giúp cho các em bởi những kinh nghiệm bản thân mà

các em đã tự tích lũy đ-ợc qua thực tiễn cuộc sống Ng-ời thày ở đây còn là sách vở, t- liệu nghe, nhìn, công nghệ thông tin có vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng, phát triển kỹ thuật và thể hiện âm nhạc, rèn luyện bản lĩnh biểu diễn cho đến khi các em tr-ởng thành

Trình độ chuyên môn, ph-ơng pháp s- phạm và tài năng của ng-ời thày có ảnh h-ởng quan trọng đến sự phát triển nhanh hay chậm của HS Vì vậy, nếu HS có năng khiếu và bản lĩnh bẩm sinh tốt; có hoàn cảnh khách quan thuận lợi, nếu đ-ợc thầy có khả năng s- phạm tốt, có kiến thức tổng hợp rộng rãi, có trình độ cao trong biểu diễn nhạc cụ, thì các em sẽ có sự phát triển năng lực và bản lĩnh biểu diễn tốt hơn Kinh nghiệm cho thấy, gia đình HS luôn mong muốn cho con mình đ-ợc học những ng-ời thầy giỏi, từ đó sẽ thuận lợi hơn trong quá trình phấn đấu để trở thành những tài năng

âm nhạc Để đ-ợc nh- vậy, gia đình cần phối hợp với ng-ời thày trong những năm học

đầu tiên, những năm học đặt nền móng cho sự phát triển kỹ thuật và khả năng thể hiện

âm nhạc

Chúng tôi thấy rằng, một ng-ời thày dạy tốt còn cần đạt đ-ợc các yêu cầu sau:

Có trình độ chuyên môn cao, có kiến thức sâu rộng về văn hoá âm nhạc

Có quan điểm đào tạo đúng;

Có ph-ơng pháp đào tạo khoa học;

Có nội dung đào tạo, ch-ơng trình, giáo trình phù hợp;

Biết lấy HS làm trung tâm

Trong ph-ơng pháp đào tạo nên:

Phát triển kỹ thuật chơi đàn một cách mau chóng;

Phát triển tai nghe, t- duy âm nhạc;

Kích thích khả năng tìm tòi, sáng tạo, biết khơi gợi và nuôi d-ỡng hứng thú, lòng yêu nghề cho các em;

Phát huy sức thể hiện âm nhạc của các em;

Phát huy và rèn luyện cho các em khả năng tự học, tự đào tạo;

Rèn luyện tốt kỹ năng, bản lĩnh biểu diễn;

Có ảnh h-ởng và góp phần hình thành phong cách biểu diễn riêng cho từng em;

Nghiên cứu, tìm hiểu các nguyên tắc, qui luật trong giảng dạy, luyện tập, biểu diễn để đạt hiệu quả cao nhất trong đào tạo

Trong việc truyền thụ kiến thức của ng-ời thày phải bảo đảm đúng qui luật của

sự phát triển, đồng thời phải bảo đảm tính hệ thống, tính khoa học và phù hợp với sự phát triển tâm sinh lý của từng em Điều này sẽ khiến cho việc tiếp thu kiến thức của

HS nhanh hơn và có chất l-ợng cao hơn Bên cạnh đó cũng có những tr-ờng hợp

ngoại lệ, đối với những em có tài năng đặc biệt, ng-ời thày có thể “đốt cháy giai đoạn”

v-ợt qua những quy định cứng nhắc về độ khó của bài bản trong từng năm học, cấp học

Chúng tôi thử phân loại các ph-ơng pháp đào tạotheo biểu 1.1

Trong hơn nửa thế kỷ đào tạo các chuyên ngành biểu diễn, đã xuất hiện nhiều nhà giáo dục âm nhạc cũng nh- các nghệ sĩ biểu diễn có ảnh h-ởng lớn trong cuộc đời làm nghệ thuật của các em Từ sự giáo dục, nuôi d-ỡng nghệ thuật của các thày, đã nhiều em đi thi Concours quốc gia và quốc tế đã đoạt giải Đó là công lao to lớn của

đội ngũ các thày đóng góp cho nền âm nhạc Việt Nam

Ng-ời thày phát triển kỹ

năng của sinh viên

Ng-ời thày phát triển t- duy của sinh viên

Ng-ời thày phát triển khả năng của sinh viên

Ng-ời thày phát triển

Kỹ thuật của sinh viên

Ng-ời thày phát triển tai

nghe của sinh viên

Ng-ời thày phát triển kỹ

năng thực hành của sinh

viên

Ng-ời thày phát triển khả năng tìm tòi sáng tạo của sinh viên

Ng-ời thày phát triển khả năng thể hiện âm nhạc của sinh viên

Ng-ời thày phát triển khả năng tự học, tự đào tạo của sinh viên

Ng-ời thày phát triển t- duy âm nhạc của sinh

viên

Ng-ời thày giúp sinh viên nhận biết những quy luật trong nghệ thuật biểu diễn ÂN

Chúng tôi xin giới thiệu một số giáo s-, giảng viên có HS, SV thi quốc gia, quốc tế: Chuyên ngành Piano: NGND.NSUT Thái Thị Liên, GS.TS.NGND Trần Thu

Hà, PGS.NSUT Nguyễn Hữu Tuấn, Ths Hoàng Vĩnh H-ơng

Chuyên ngành Dây: GS-NSND Nguyễn Bích Ngọc, GS.NSND Bùi Gia T-ờng, GS.NSND Tạ Bôn, PGS.NGUT Hoàng D-ơng, PGS.TS.NGUT Vũ H-ớng, GS.TS.NSUT Ngô Văn Thành, PGS Bùi Công Thành, PGS Hoàng C-ơng, NSUT Châu Sơn, Ths Bùi Công Duy

Chuyên ngành Thanh nhạc: PGS.NSND Nguyễn Trung Kiên, NGUT Hồ Mộ

La, NGUT Thuý Huyền, NSND Trần Hiếu, NGUT Diệu Thuý, Th.s.NSND Nguyễn Quang Thọ

Chuyên ngành Kèn Gõ: PGS.TS.NSUT Nguyễn Phúc Linh, G/V Lê Bích, PGS.NSUT Vũ Chí Nguyện, TS.NGUT Vũ Đình Thạch, Ths Phạm Quốc Chung, Ths Ngô Ph-ơng Đông, g/v Nguyễn Trung Thành, Ths Phạm Ngọc Doanh

Chuyên ngành Accordeon: PGS.NSUT Nguyễn Xuân Tứ,

PGS TS NSUT L-u Quang Minh

Chuyên ngành Guitare: NGUT Tạ Tấn, NSUT Hải Thoại

Các Nhạc cụ Truyền thống nh- NGND.Nhạc sĩ Xuân Khải; Th.s NSUT Hồng Thái; Th.s NGUT Ngô Bích V-ợng; Th.s.NSND Thanh Tâm; Th.s NSND Mai Ph-ơng

Trong đó, nhiều ng-ời thày là những tấm g-ơng lớn cho các thế hệ HS, SV noi theo về sự phấn đấu học tập nâng cao trình độ và rèn luyện năng lực và bản lĩnh biểu diễn Có giáo s-, giảng viên có sự nghiệp biểu diễn và đào tạo từ 40 đến 50 năm Các thày đã đào tạo nhiều thế hệ học trò từ nhỏ đến hết cao học, với thời gian 18 năm Đến nay các học trò của các thày đã trở thành những ng-ời bạn đồng nghiệp vẫn th-ờng xuyên trao đổi về chuyên môn, học thuật với các thày của mình Nhiều HS, do các giáo s- đào tạo đã đạt đ-ợc trình độ biểu diễn nghệ thuật cao, lôi cuốn và hấp dẫn khán giả khi ra biểu diễn, có ng-ời trở thành các nghệ sĩ biểu diễn tài danh của đất n-ớc và đi thi có giải quốc tế; có ng-ời đã trở thành những nhà s- phạm âm nhạc,

những nhà nghiên cứu âm nhạc, những nhà quản lý âm nhạc xuất sắc

1.2 Phân loại HS, SV với những ảnh h-ởng của gia đình, nhà tr-ờng và xã hội:

Những cơ sở của lý thuyết giáo dục học đã khẳng định việc nghiên cứu tâm sinh

lý của HS, SV là yếu tố quan trọng, có tầm quyết định trong chức năng s- phạm của ng-ời thầy ở đây chúng tôi không đi sâu vào nghiên cứu tâm lý học và sinh lý giải phẫu, mà chỉ đề cập tới những yếu tố tâm sinh lý ảnh h-ởng tới quá trình học tập và

đặc biệt có liên quan đến việc hình thành năng lực biểu diễn cho các em

1.2.1 Để rèn luyện năng lực biểu diễn đòi hỏi phải tuyển chọn đ-ợc những HS có năng khiếu âm nhạc

Những HS này cần có thính giác âm nhạc, có khả năng nhận biết nhanh, chính xác cao độ của âm thanh nh- độ cao thấp, đơn âm, quãng, giai điệu, bè phức điệu, chồng âm, hoà âm, âm sắc, âm điệu của âm thanh HS cần có khả năng nhận biết và tái tạo đ-ợc tiết tấu âm nhạc, về tr-ờng độ, tiết tấu và tính chất của tiết tấu; về nhịp phách, về đa tiết tấu Bên cạnh đó, HS cũng cần có cảm xúc âm nhạc hay còn gọi là nhạc cảm, cần có khả năng cảm nhận, t- duy âm nhạc, có khả năng thể hiện âm nhạc một cách năng động sáng tạo Bên cạnh những yếu tố trên, để có năng lực biểu diễn tốt, các em cũng cần có trí nhớ âm nhạc tốt, có khả năng ghi nhớ nhanh chóng giai

điệu, tiết tấu và các tính chất khác của tác phẩm âm nhạc Tóm lại, HS cần có khả năng thính giác, khả năng t- duy thể hiện và sáng tạo âm nhạc

Việc tuyển chọn HS có tầm quan trọng và ảnh h-ởng đến việc hình thành năng lực biểu diễn cho các em trong đó có sự phát triển kỹ thuật diễn tấu và khả năng thể hiện âm nhạc Trong quá trình đào tạo, ng-ời thày cần tiếp tục quan tâm tới những đặc

điểm tâm sinh lý của các em để có thể rèn luyện tốt năng lực biểu diễn

1.2.2 Tính thời gian và tính cá thể trong quá trình rèn luyện năng lực biểu diễn

Khoa học giáo dục âm nhạc ở nhiều n-ớc trên thế giới đã khẳng định đ-ợc sự khác biệt về nhận thức, cảm thụ âm nhạc, năng lực biểu diễn âm nhạc của từng độ tuổi (ví dụ: ở Việt Nam, từ 7, 9 tuổi đến 19 tuổi học THDH, từ 20 đến 24 tuổi học

ĐH)

Ng-ời thầy phải phân biệt đ-ợc sự khác nhau về tâm sinh lý và về khả năng âm nhạc trong từng độ tuổi của HS Mặt khác, đối với các em cùng lứa tuổi cũng có nhiều

biểu hiện tr-ởng thành về tâm sinh lý ở những mức độ rất khác nhau, do đặc điểm tâm sinh lý của cơ thể, do hoàn cảnh sống và mức độ tiếp xúc với âm nhạc khác nhau Trong phân loại học sinh, tham khảo Luận án Tiến sĩ của GS.TS NSUT Ngô văn Thành, chúng ta có thể chia HS mới vào học theo 4 nhóm khác nhau [39]

HS thuộc hai nhóm đầu từ khi mới tuyển vào tr-ờng đã có đủ các tiêu chuẩn về năng khiếu và các điều kiện về cơ thể thuận lợi cho việc biểu diễn nhạc cụ Trong quá trình học tập, các em này th-ờng đạt loại giỏi, xuất sắc Bên cạnh việc có hoàn cảnh gia đình và xã hội thuận lợi, các em này còn đ-ợc tiếp xúc và làm quen với việc học và biểu diễn NCCĐPT từ nhỏ nên các em th-ờng có sự phát triển năng lực biểu diễn tốt Nhóm thứ ba th-ờng có kết quả học tập ban đầu vào loại khá - giỏi Sau thời gian

đ-ợc học tại các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp, đ-ợc thày dạy tốt, các em có ý chí phấn đấu tốt, có ph-ơng pháp học tập đúng sẽ có thể phát triển năng lực biểu diễn ngày càng tốt hơn Các em HS đoạt đ-ợc các giải th-ởng quốc gia và quốc tế th-ờng nằm trong ba nhóm đầu và đặc biệt là trong nhóm thứ nhất

Nhóm thứ t- khi về học tại Học viện và các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp khác, th-ờng có nhiều khó khăn trong việc học và rèn luyện, phát triển năng lực biểu diễn Những em này th-ờng có kết quả học tập khá, nh-ng nếu gặp thày dạy giỏi, có ý chí phấn đấu tốt, có ph-ơng pháp học tập đúng cũng có thể phấn đấu trở thành HS giỏi

Ng-ời thầy nên nhận biết đ-ợc một cách tinh tế sự khác biệt đó để áp dụng vào ph-ơng pháp giảng dạy của mình và biên soạn giáo án thích hợp cho từng em nhằm phát huy thế mạnh và khắc phục những nh-ợc điểm của từng em

Để trở thành một ng-ời thày trong cải cách giáo dục âm nhạc mới, chúng ta có thể tham khảo bốn câu hỏi quan trọng của nhà xã hội học âm nhạc Habermas h-ớng dẫn sự phát triển của mỗi bài học âm nhạc: [46, tr 1]

“Tôi là ai ?”

“Ai là những HS của tôi?”

“ Các em có thể trở thành những con ng-ời nh- thế nào?

“Những điều gì có thể làm thày và HS tiến tới cùng nhau?”

Đây là những đúc kết bổ ích về những điều cần tìm hiểu để trở thành những

ng-ời thày đánh giá đúng về bản thân, về đối t-ợng mà mình giảng dạy, về mục đích giảng dạy cũng nh- về ph-ơng pháp tiếp cận, gần gũi với HS

1.3 Yêu cầu về kỹ thuật

Trong NCCĐPT, có các nhạc cụ chơi trong Dàn nhạc Giao h-ởng nh- nhóm

nhạc cụ Dây, Kèn, Gõ; có các nhạc cụ phím nh- Piano, Accordeon Mỗi nhạc cụ đều

có kỹ thuật diễn tấu đặc thù và riêng biệt Tuy nhiên, các nhạc cụ này đều có những yêu cầu chung để phát triển kỹ thuật trong quá trình hình thành năng lực biểu diễn Quá trình này đ-ợc hình thành từng b-ớc qua từng năm học Ng-ời thày có vai trò ngày càng quan trọng trong việc lựa chọn những mục tiêu cụ thể về kỹ thuật phù hợp với trình độ, đặc điểm tâm sinh lý của HS Từ đó, họ sẽ có ph-ơng pháp rèn luyện

phù hợp để giúp các em đạt đ-ợc các yêu cầu để hình thành năng lực biểu diễn

1.3.1 Những tiêu chí để phát triển kỹ thuật cho học sinh

Bên cạnh việc trang bị cho HS những kiến thức để làm chủ cây đàn và có t- thế

chơi đàn đúng, ng-ời thày cần giúp cho các em nắm bắt đ-ợc các kỹ thuật cơ bản của việc chơi nhạc cụ

a) Học sinh cần làm chủ cây đàn:

ở năm học đầu tiên, HS đ-ợc làm quen, học hỏi lần đầu về NCCĐPT, với những tính năng riêng biệt Tuy nhiên, cũng có tr-ờng hợp, các em đã đ-ợc làm quen, học nhạc cụ tr-ớc khi vào tr-ờng Nhạc cụ là ph-ơng tiện để những ng-ời nghệ sĩ t-ơng lai này biến những ký hiệu âm nhạc thành âm thanh sống, truyền cảm xúc âm nhạc tới thính giả Nhạc cụ là ph-ơng tiện giúp các em làm sống lại tác phẩm âm nhạc với những giá trị đích thực của nó Để có thể từng b-ớc làm chủ cây đàn, ng-ời HS cần từng b-ớc nắm vững về cấu tạo và tính năng của nhạc cụ để có thể bảo d-ỡng cũng nh- biểu diễn trên nhạc cụ một cách có hiệu quả nhất

Điều này có ý nghĩa không chỉ trong những năm còn đi học mà còn quan trọng cả khiấcc em đã trở thành những ng-ời nghệ sĩ biểu diễn Việc trang bị cho HS nhạc

cụ tốt, có âm thanh chuẩn, có chất l-ợng cao có vị trí rất quan trọng trong quá trình

hình thành năng lực và rèn luyện bản lĩnh biểu diễn, đặc biệt là khi các em tham gia

các cuộc thi âm nhạc quốc gia và quốc tế

b) Học sinh cần có t- thế chơi đàn đúng:

Một trong những bài học đầu tiên là việc ng-ời thầy cần h-ớng dẫn cho HS t- thế chơi đàn đúng T- thế chơi đàn đúng có một tầm quan trọng trong suốt quá trình học tập và biểu diễn sau này Nó giúp cho các em có thể thả lỏng cơ thể và đặc biệt là những bộ phận cơ thể liên quan tới việc chơi nhạc cụ Việc có t- thế chơi đàn đúng còn có ảnh h-ởng tới sự phát triển kỹ thuật ở những bậc học cao hơn Điều này tạo cho các em sự thoải mái về cơ thể và nới lỏng về tâm lý khi ra biểu diễn

Ví dụ:

- Đối với HS đàn Piano cần chú ý đến t- thế ngồi tr-ớc đàn; t- thế để tay; t- thế phối hợp các bộ phận của cơ thể nh- l-ng, vai, cánh tay, cổ tay, bàn tay, ngón tay lên phím đàn để phát âm; t- thế để chân lên pedal

- Đối với đàn Violon, đó là t- thế đứng hay ngồi chơi nhạc cụ; tập thả lỏng cơ thể; ph-ơng pháp cầm đàn, t- thế các ngón bấm của tay trái trên cần đàn; t- thế cầm Archet của tay phải

- Đối với học sinh kèn hơi, cần chú ý t- thế đứng hay ngồi chơi nhạc cụ của toàn

bộ cơ thể, đầu, mình, chân, tay, môi Khi học sinh bị đứng, ngồi lệch, áp lực cột hơi

sẽ bị yếu; bị gập cổ, hai cơ môi cứng, mím chặt, cơ bị co cứng, cột hơi bị nghẹt lại

- Khi cho học sinh làm quen với nhạc cụ nh- Trống con (Tambura), cần giảng cho học sinh nắm bắt đ-ợc t- thế đứng hay ngồi chơi trống, cách cầm dùi trống, kỹ thuật từng tay riêng biệt và phối hợp hai tay Với học sinh chơi nhạc cụ Gõ, phải chơi đ-ợc hầu hết các nhạc cụ trpng bộ Gõ Các nhạc cụ này có kích cỡ khác nhau và nhiều t- thế chơi khác nhau Vì vậy trong quá trình học, học sinh sẽ đ-ợc nắm vững t- thế chơi từng loại nhạc cụ Gõ khác nhau nh- Tambura, Xilophone, Marimba Ngoài ra, học sinh gõ còn cần học cả t- thế chơi đàn Piano

ở đàn Accordeon, học sinh cần chú ý đến t- thế khi đứng hay ngồi chơi đàn Học sinh cần giữ thẳng l-ng, phím đàn để thẳng dọc theo thân ng-ời bên trong khớp vai, cánh tay phải để ngang thân ng-ời, cẳng tay, cổ tay, bàn tay để thẳng, các ngón khum tròn tự nhiên trên phím đàn, cách để chân khi ngồi chơi đàn

Đàn Guitare: Cần chú ý t- thế đứng hay ngồi chơi đàn, t- thế tay phải, tay trái, cách để chân

c) Học sinh cần nắm vững các kỹ thuật cơ bản:

Ng-ời thày cần h-ớng dẫn cho HS nắm vững về:

- Chức năng, nhiệm vụ của tay phải, tay trái và các bộ phận cơ thể có liên quan trong việc chơi đàn

- Ph-ơng pháp, cách thức sử dụng và điều khiển từng tay

- Ph-ơng pháp điều khiển hoạt động của từng bộ phận cơ thể

- Ph-ơng pháp, cách thức phối hợp hai tay với các bộ phận của cơ thể liên quan

đến việc phát âm trên nhạc cụ

Chúng ta có thể xem xét cụ thể những vấn đề trên qua các NCCĐPT khác nhau :

- Đối với đàn Dây, kỹ thuật hai tay khác hẳn nhau Tay trái bấm ngón trên cần đàn tạo ra cao độ và tr-ờng độ Tay phải kéo Archet tạo ra chất l-ợng âm thanh

- Kỹ thuật ngón bấm, kỹ thuật điều khiển môi, răng, l-ỡi, cơ hoành cách , các cột hơi đ-ợc tạo nên bởi kỹ thuật lấy hơi, giữ hơi, truyền hơi, nhả hơi đã tạo nên tiếng kèn có chất l-ợng âm thanh khác nhau phù hợp với việc diễn tấu

- Kỹ thuật cầm dùi từng tay riêng biệt, phối hợp hai tay khi chơi trên các nhạc cụ

gõ với các tr-ờng độ khác nhau, trên các nhịp khác nhau

- Kỹ thuật hai tay của đàn piano không phân biệt khi chạy ngón, khi chơi giai

điệu, hợp âm với các tiết tấu khác nhau Hai chân sử dụng pedal là kỹ thuật hết sức quan trọng đối với đàn piano, tạo nên chất l-ợng nghệ thuật;

- Kỹ thuật ngón bấm trên hai tay tạo nên cao độ, tr-ờng độ, kỹ thuật hòm hơi tạo nên chất l-ợng âm thanh trong việc chơi đàn Accordeon;

- Kỹ thuật từng tay, phối hợp hai tay khi chơi dây buông, phát âm cơ bản khi chơi trên đàn Guitare

Sự phát triển về kỹ thuật của HS trong những năm học tiếp theo ngày càng đòi hỏi có một chất l-ợng cao hơn Đó là những yêu cầu về kỹ thuật phát âm, yêu cầu về

sự chuẩn xác của âm thanh, về độ vang của âm thanh, về độ mềm mại của âm thanh, màu sắc âm thanh

Nên tập cho HS có đòi hỏi nghiêm túc, khắt khe, tinh tế hơn trong việc phân câu, phân tiết, tạo âm thanh đẹp, chính xác kết hợp với kỹ thuật diễn tấu đặc tr-ng của từng nhạc cụ Việc này cần đ-ợc ng-ời thày h-ớng dẫn cẩn thận ngay từ những năm đầu học nhạc cụ.

Sau đây chúng tôi xin phân tích cụ thể hơn trong từng loại nhạc cụ khác nhau :

- Đối với đàn piano, khi ngón bấm và pedal ch-a xây dựng trên phong cách thời

đại, tác giả, tác phẩm; ch-a xây dựng trên sự phân tiết, phân câu với những bố cục về sắc thái, tốc độ, c-ờng độ cần thiết thì lực độ, sự phối hợp các động tác giữa l-ng, vai, cánh tay, cổ tay, bàn tay, ngón tay bấm xuống phím đàn và kỹ thuật Pedal sẽ ch-a ổn

định một cách t-ơng đối

- Đối với đàn Accordeon, khi kỹ thuật hòm hơi ch-a xây dựng trên một bố cục

về phân câu, sắc thái, c-ờng độ, tempo cần thiết thì việc thực hiện việc phân hòm hơi mới chỉ là tạm thời Bởi sức nén của hòm hơi có những điểm khác biệt giữa việc tập chậm và tập ở tốc độ nhanh, giữa tập ở c-ờng độ nhỏ và tập ở c-ờng độ lớn

- ở đàn Dây, kỹ thuật ngón bấm và archet sẽ khác nhau khi chơi ở tốc độ chậm

và tốc độ nhanh, kỹ thuật archet cũng khác nhau khi biểu hiện các sắc thái, c-ờng độ, hình t-ợng âm nhạc khác nhau

- Đối với kèn hơi, kỹ thuật lấy hơi, giữ hơi, nén hơi, nhả hơi, truyền hơi có một tầm quan trọng đặc biệt trong việc thể hiện tác phẩm âm nhạc Giữ hơi tốt có thể chơi

đ-ợc những câu nhạc dài, phục vụ cho việc thay đổi c-ờng độ âm sắc, chơi với c-ờng

độ nhỏ ở âm vực cao; Nén hơi tốt còn tạo nên sự đầy đặn của âm thanh, đặc biệt trong việc thể hiện những câu nhạc legato, mềm mại, phục vụ cho việc tạo nên những câu nhạc đột biến, nhảy quãng xa của âm nhạc đ-ơng đại; Nhả hơi có tầm quan trọng đến thể hiện tác phẩm âm nhạc nh- ảnh h-ởng tới c-ờng độ, sắc thái, màu âm

Ng-ời thày còn cần h-ớng dẫn cho HS phối hợp hai tay với các bộ phận liên quan tới việc phát âm; phối hợp hoạt động của toàn bộ cơ thể trong việc chơi đàn

Ví dụ: Sự phối hợp hai tay với t- thế ngồi hay đứng để biểu diễn trên nhạc cụ của HS,

SV đàn Accordeon, Guitare, Gõ Giao h-ởng

Qua thực tế giảng dạy nhiều năm, chúng tôi cho rằng sự phối hợp hoạt động của toàn bộ cơ thể trong việc chơi nhạc cụ có ảnh h-ởng đến sức khoẻ, đến khả năng tập

trung t- t-ởng, đến kết quả học, thi, biểu diễn của HS Đứng về mặt chuyên môn, điều này còn ảnh h-ởng tới sự phát ra âm thanh, đến chất l-ợng âm thanh và sự mềm mại của âm nhạc

Khi chơi đàn, HS đã phải dùng một lực nhất định để tác động lên phím đàn, cần

đàn, dây đàn Theo bài giảng của bà Krieg (GS Accordeon Nhạc viện Hanover - CHLB Đức), khi bấm xuống phím đàn Piano, mỗi ngón tay của HS cần một lực bằng 200gram [50, tr 5] và bà đã cùng với cộng sự đo bằng máy Cũng t-ơng tự nh- vậy,

HS cần một lực độ nhất định khi bấm trên phím đàn Accordeon; Lực độ khi bấm ngón trên cần đàn và tác động archet lên dây đàn; Lực tác động lên dùi trống; Lực độ của luồng hơi tác động vào cột không khí trong các nhạc cụ hơi qua dăm kèn, lỗ sáo khi phát âm Vì vậy, khi chơi đàn, các em không những cần thả lỏng cơ thể mà còn cần

đến sự điều khiển của Hệ Thần kinh Trung -ơng và Ngoại biên tác động đến x-ơng, gân, cơ bắp và các bộ phận cơ thể khác Điều này còn liên quan đến việc phát âm của các em trên nhạc cụ với những lực độ nhất định Nh- vậy, với những kết quả của việc nghiên cứu giữa Ph-ơng pháp S- phạm Biểu diễn với việc nghiên cứu Hệ Thần kinh của con người, chúng tôi thấy khái niệm ‘‘thả lỏng’’ ở đây không chỉ có sự thả lỏng,

mà còn có quá trình khống chế cơ bắp cũng nh- sự thông suốt trong điều khiển của Hệ Thần kinh trong quá trình chơi đàn

Nắm vững kỹ thuật cơ bản

Nắm vững kỹ thuật cơ bản của tay trái

N ắm vững kỹ thuật

cơ bản của tay phải

T- thế chơi đàn đúng

Những tiêu chí để phát triển

kỹ thuật cho học sinh

1.3.2 Phát triển kỹ thuật qua học gamme

Việc học gamme đối với HS, SV đ-ợc tiến hành từ bậc TH đến bậc ĐH theo hệ thống từ đơn giản đến phức tạp ở bậc ĐH tuy có bộ môn không còn học và thi gamme, song SV vẫn phải luyện tập th-ờng xuyên để duy trì khả năng kỹ thuật, để

đáp ứng việc học và biểu diễn những tác phẩm âm nhạc ngày càng có độ kỹ thuật khó hơn, phức tạp hơn Qua việc học gamme, những kỹ thuật diễn tấu cơ bản, những kỹ thuật đặc thù, có độ khó cao đ-ợc đặt nền móng vững chắc Việc dạy và học gamme cũng thể hiện rõ sự chi phối bởi những đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi và những ph-ơng pháp s- phạm chuyên ngành phù hợp với những đặc điểm đó

Đối với HS NCCĐPT, có sự khác biệt trong kỹ thuật chơi các loại nhạc cụ khác nhau, nh-ng tầm quan trọng của việc học gamme đều đựơc xác định ngang nhau Việc học gamme đ-ợc coi là một hệ thống mở, mặc dù có những quy luật nhất định, nh-ng mỗi thày có thể có sự sáng tạo riêng biệt Có thể học tập và ứng dụng một cách sáng tạo các ph-ơng pháp học gamme của các nhạc cụ này cho một nhạc cụ khác Ngoài việc học các gamme theo quy định của ch-ơng trình, các thày còn cho các bài tập luyện ngón phù hợp với đặc điểm bàn tay của từng HS Mỗi nghệ sĩ tr-ớc khi luyện tập hoặc biểu diễn lại có một cách luyện ngón riêng Ng-ời thày có thể phổ biến cho

HS những kinh nghiệm này

Bên cạnh việc học các gamme theo những điệu thức Cổ điển ph-ơng Tây từ

những năm học đầu tiên, HS còn đ-ợc học gamme Ngũ cung để bổ trợ cho việc học các tác phẩm Việt Nam

Kèn hơi

Kỹ thuật ngón bấm, môi, răng, l-ỡi, cơ hoành cách,

kỹ thuật hơi…

Accordeon

Kỹ thuật ngón bấm

và sử dụng hòm hơi

Guitae

Kỹ thuật

ngón bấm, ngón gảy…

Gõ GH

Kỹ thuật cầm dùi,

và sử dụng Archet…

Ví dụ 1.1: Giới thiệu một số gam Ngũ cung, theo cách gọi tên của nhà Nghiên cứu

Âm nhạc Nguyễn Thụy Loan [30, tr 52]

Cung Bắc

Nam Xuân

Oán 1 Oán 2

…

Qua việc học gamme, không những kỹ thuật ngón bấm của HS đ-ợc phát triển

liên tục, mà chúng ta còn thấy rõ sự phát triển đồng đều các yếu tố để tạo nên chất l-ợng âm thanh nh- kỹ thuật hòm hơi của đàn Accordeon, kỹ thuật hơi của kèn hơi,

kỹ thuật archet của đàn Dây

Trong quá trình tập gamme, việc rèn luyện âm thanh với những c-ờng độ và sắc thái khác nhau cũng rất cần thiết Học gamme còn giúp cho việc nâng cao chất l-ợng

âm thanh, xác định tốt cao độ, âm chuẩn, tr-ờng độ, tiết tấu, nhịp, tốc độ, sắc thái Việc luyện tập gamme đi liền với việc rèn luyện tai nghe, qua đó học sinh có thể phát triển khả năng thể hiện xúc cảm âm nhạc của mình

Ví dụ, đặc điểm của nhóm nhạc cụ Dây là không có phím nên tr-ớc hết đòi hỏi

HS phải có khả năng tai nghe âm nhạc tốt và chuẩn xác Việc luyện tập gamme là yêu cầu cơ bản với bất kỳ một nhạc cụ nào, những đối với đàn Dây lại càng cần thiết Việc luyện tập th-ờng xuyên sẽ tạo cho ng-ời chơi đàn quen với cự ly giữa các ngón bấm

và khoảng cách khác nhau giữa các nốt trên cần đàn bởi càng lên cao thì khoảng cách giữa các nốt càng ngắn lại Khi học gamme, ng-ời thày nên cung cấp cho HS những hiểu biết và kiến thức về gamme sẽ học Không phải chỉ đặt ngón tay chính xác mà trong tai các em phải nghe thấy hoặc trong ý thức phải biết đ-ợc gamme mình học vang lên nh- thế nào Chúng tôi thấy rằng, nếu HS biểu diễn các nhạc cụ có phím

đ-ợc rèn luyện ý thức và nâng cao khả năng nghe với tầm quan trọng đ-ợc xác định nh- HS các nhạc cụ Dây thì các em sẽ nâng cao đ-ợc chất l-ợng âm thanh hơn nữa Vì

vậy, trong khi cho HS học gamme, với các kiểu luyện tập khác nhau, đều có thể cho các em luyện tập với việc t-ởng t-ợng ra các âm thanh mình sẽ phát ra với các cao độ nh- thế nào; tiết tấu, nhịp, tốc độ ra sao Việc luyện tập các cách tạo âm thanh legato, nonlegato, staccato khác nhau với những sắc thái, c-ờng độ khác nhau sẽ giúp ích cho việc nâng cao chất l-ợng âm thanh và thể hiện tốt các sắc thái và c-ờng độ trong các etude và tác phẩm Cách luyện tập nh- vậy sẽ góp phần hình thành năng lực biểu diễn cho các em

Việc học gamme còn giúp tăng c-ờng hiểu biết về nhạc cụ, tăng c-ờng cảm giác chính xác cho các bộ phận cơ thể làm nhiệm vụ phát âm có thể kết hợp với các bài tập bổ trợ để củng cố các kỹ thuật còn yếu của các em Theo nhà s- phạm Piano nổi tiếng ng-ời Nga Listova, khi luyện tập gamme có thể luyện tập thành một tổ hợp gamme liền bậc, hợp âm rải và chập hợp âm (một số bộ môn gọi sự phối hợp này là gamme liên hoàn) Việc học gamme có tác động tốt đến việc biểu diễn các tác phẩm

âm nhạc có các phong cách khác nhau (Thống kê 1.1, tr 1 Phụ lục)

Đây là một trong những cơ sở kỹ thuật quan trọng, tạo điều kiện để các em hình thành năng lực biểu diễn tốt các tác phẩm âm nhạc Điều này từng b-ớc giúp các

em xây dựng nền tảng cho tính hấp dẫn và thuyết phục trong kỹ thuật biểu diễn

Trong quá trình giảng dạy, chúng tôi cũng thấy xuất hiện các hiện t-ợng tâm lý

cần khắc phục nh- việc HS còn ngại học tập và rèn luyện các loại gamme Điều này phát sinh bởi các nguyên nhân nh- do các em còn l-ời học hoặc thiếu thời gian tập gamme; có em cảm thấy học gamme đơn điệu, thiếu tính hấp dẫn Cũng có em còn ch-a nhận thức đ-ợc ý nghĩa và tầm quan trọng của việc học gamme cùng những tác

động tích cực của nó trong quá trình hình thành, phát triển năng lực biểu diễn cho chính bản thân mình Chúng tôi thấy còn hiện t-ợng có em học đối phó với kỳ kiểm tra gamme, ch-a kiên trì học gamme với nhiều loại hình tiết tấu, kỹ thuật tạo âm thanh khác nhau, sắc thái khác nhau nên các thày còn phải theo dõi, đốc thúc

Tại Nhạc viện của một số n-ớc, SV đại học có chế độ học giáo s- và các trợ giảng, nh- vậy phần học gamme và etude có thể giao cho trợ giảng Ng-ời thày chính

có thời gian tập trung vào việc dàn dựng các tác phẩm lớn, đồng thời có thể từng b-ớc bồi d-ỡng ph-ơng pháp s- phạm cho các trợ giảng Vấn đề học gamme đ-ợc kết hợp

chặt chẽ với việc học và nghiên cứu các dạng etude khác nhau nhằm xây dựng và phát triển nền tảng kỹ thuật diễn tấu, góp phần hình thành năng lực biểu diễn cho HS, SV

1.3.3 Phát triển kỹ thuật qua việc học etude

Nghiên cứu ch-ơng trình học etude, chúng ta thấy rõ sự phát triển từng b-ớc và

có hệ thống về kỹ thuật chơi đàn Đồng thời, việc luyện tập etude cũng giúp cho cho

HS biểu diễn tốt các tác phẩm có những kỹ thuật khó và mang tính đặc thù của từng loại nhạc cụ

a)Những etude đ-ợc sử dụng để giảng dạy cho HS

Có những giáo trình etude đ-ợc dùng để rèn luyện kỹ thuật đơn thuần, nh-ng cũng có nhiều etude vừa mang tính kỹ thuật vừa rèn luyện về thể hiện âm nhạc Những dạng etude này đ-ợc dùng để biểu diễn nh- một tác phẩm độc lập

Cũng giống nh- các tác phẩm âm nhạc, etude đ-ợc nhiều tác giả biên soạn trong các sách giáo khoa cho từng năm học, cấp học Các giáo trình etude đ-ợc biên soạn theo từng tác giả hoặc sắp xếp nhiều loại kỹ thuật đặc thù khác nhau trong các tuyển tập của nhiều tác giả Các bộ môn NCCĐPT th-ờng hay sử dụng các sách giáo khoa, tuyển tập etude do các nhạc sĩ nổi tiếng biên soạn

b) Việc học etude là nền tảng để phát triển kỹ thuật diễn tấu

Cùng với gamme, etude giải quyết những khó khăn về kỹ thuật của từng em Ch-ơng trình học đ-ợc sắp xếp từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp theo từng năm học từ THDH đến hết ĐH Trong từng năm, HS cũng đ-ợc làm quen với nhiều etude

có kỹ thuật khác nhau Có nhiều giáo trình etude:

Etude luyện kỹ thuật chạy ngón liền bậc, hợp âm rải, tremolo, nốt hoa mỹ Etude luyện kỹ thuật nhảy quãng xa, luyện hợp âm, quãng 8 và các quãng khác

Etude luyện cho HS tạo tiếng đàn detache, legato, staccato, pizzicato, marcato

Etude luyện sự thay đổi về nhịp, tiết tấu

Etude cao cấp, etude giai điệu, Capriccio, Concerto etude kết hợp luyện kỹ thuật với nâng cao tính nghệ thuật trong việc phát triển khả năng thể hiện âm nhạc

Thông th-ờng, trong một cuốn sách giáo khoa hoặc một tuyển tập etude không thể đủ hết các dạng kỹ thuật diễn tấu cần thiết Bởi vậy, ng-ời thày có thể chọn lựa etude ở nhiều sách giáo khoa, nhiều tuyển tập etude khác nhau cho ch-ơng trình học hàng năm của các em Vấn đề giảng dạy etude trên lớp và luyện tập ở nhà có thể áp dụng ph-ơng pháp học và luyện tập riêng cho từng NCCĐPT

Để luyện tập etude một cách hứng thú, việc gắn tập luyện kỹ thuật với việc thể hiện nội dung, sắc thái, tình cảm của bản nhạc là hết sức cần thiết Gần đây chúng tôi thấy ở Khoa Piano và một số Khoa thuộc HVÂNQGVN đã kết hợp phần thi giữa kỳ kiểm tra gamme, etude với các tiểu phẩm Việc này đã giúp cho các em học tập hứng thú hơn

Các etude có kỹ thuật khó, nếu chơi ở tốc độ chậm sẽ có yêu cầu kỹ thuật rất khác với việc chơi đúng tốc độ quy định Những etude có kỹ thuật khó khi chơi đúng tốc độ quy định đòi hỏi HS phải luyện tập kỹ càng, công phu hơn rất nhiều so với các

em chỉ chơi đ-ợc ở tốc độ chậm Việc tìm ra những chỗ còn yếu, những chỗ có kỹ thuật khó để tập chậm đối với HS là rất quan trọng Sự phát hiện những đoạn khó về

kỹ thuật trong bài etude và tập trung tìm ra những ph-ơng pháp luyện tập thích hợp sẽ giúp các em hoàn thành bài một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn Việc chia bài thành từng đoạn nhỏ để luyện tập và thuộc lòng từng đoạn tạo nên nhiều thuận lợi cho việc làm chủ bài etude

Cũng nh- học gamme và tác phẩm, việc giảng dạy và học etude phải phù hợp với

đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của HS ở từng năm học

Các bộ môn NCCĐPT còn có các bài luyện ngón, các etude do các nhạc sĩ Việt nam sáng tác phục vụ cho việc phát triển kỹ thuật và khả năng thể hiện các tác phẩm Việt nam (chúng tôi thấy xuất hiện nhiều ở bộ môn Piano) Nh-ng qua nghiên cứu, chúng tôi thấy những dạng etude của các tác giả, các nhà s- phạm âm nhạc Việt Nam

ch-a nhiều Đây cũng là khoảng trống để các nhạc sĩ sáng tác và các nghệ sĩ biểu diễn cũng nh- các nhà s- phạm âm nhạc có thể quan tâm bổ sung

c)Một số hiện t-ợng tâm lý khi học, biểu diễn etude

- Đối với các etude có tốc độ nhanh, mang tính chất ‘‘chuyển động không ngừng’’, một số em có tâm lý sợ chơi ‘‘vấp’’ và bị lên gân tay nên th-ờng chơi với tốc độ chậm hơn quy định Ví dụ, tốc độ của bản nhạc là Allegro lại chơi với tốc độ Moderato, hoặc tốc độ Presto lại chơi với tốc độ Allegro

- Ng-ợc lại, có em khỉ ra biểu diễn do hồi hộp nên không làm chủ đ-ợc tốc độ,

có thể chơi quá nhanh so với yêu cầu và khả năng của bản thân nên cũng ảnh h-ởng

đến chất l-ợng biểu diễn Với tâm lý này, các giáo s- có kinh nghiệm th-ờng giải quyết bằng cách cho các em tập với máy đánh nhịp (Metronome) Từ tốc độ chậm, các

em có thể làm chủ kỹ thuật, chúng ta cho các em nâng dần tốc độ tới tempo quy định Cùng với việc nâng dần tốc độ là việc xác định các nốt cần nhấn đầu nhịp, đầu phách

để có chỗ dựa về tâm lý, khiến cho HS có sự thả lỏng cơ bắp và tâm lý, giữ vững đ-ợc tốc độ quy định Sau khi HS đã bảo đảm đ-ợc tốc độ quy định, họ có thể kết hợp với các sắc thái c-ờng độ khác nhau để tạo âm thanh khác nhau, tránh sự căng cứng Ngoài những vấn đề nêu trên, đối với những etude dạng chuyên vào một vấn đề

kỹ thuật nào đó, chúng ta cần có những h-ớng nghiên cứu, giải quyết riêng biệt:

- Khi học etude nhảy quãng xa, có thể tạo tâm lý thoải mái bằng sự luyện tập từ chậm đến nhanh, chơi quãng bằng khả năng t-ởng t-ợng chính xác ra khoảng cách giữa các phím đàn, vị trí nốt nhạc trên nhạc cụ để điều khiển ngón bấm tới vị trí cần thiết Có thể kết hợp việc chơi các nốt ở cách xa nhau với động tác giải phóng, thả lỏng cổ tay trên phím đàn nh- đàn Piano, Accordeon

- Đối với đàn phím, khi chơi etude có quãng kép hoặc chạy ngón sử dụng nhiều ngón 4,5, có thể nghiêng bàn tay về phía ngón 4, 5, có những biện pháp thích hợp để dồn lực cho ngón 4,5

- Khi chơi các etude có hợp âm dày: cần tạo cho các em tâm lý tập cẩn thận sao cho các ngón bấm, ngón gảy xuống đều phím đàn, dây đàn, kéo achet trên các dây

đàn Các em cần cung cấp đủ lực, đủ hơi để hợp âm đ-ợc vang lên rõ và đầy đủ

- Khi chơi quãng 8 (octave) ở đàn Piano, ở bè trên ngón út phải bấm đủ lực để rõ bè;

- Khi chơi quãng 8 (octave) tay phải đàn Acordeon, cần tập sao cho hai ngón 1

và 5 xuống phím đàn đều, tay không bị lên gân HS còn cần tập kỹ thuật bổ cổ tay để chơi các nốt điệp bằng quãng 8 hoặc di chuyển quãng 8 (ngón 1-5; ngón 1- 4) theo tuyến giai điệu Cần cho các em tập kỹ đến độ thuần thục để tránh tâm lý lo lắng, căng

cứng khi chơi HS cần tạo đ-ợc một âm l-ợng cần thiết để các nốt trong hợp âm và

quãng 8 vang lên đầy đủ

- Khi chơi etude có nốt ngân dài ở c-ờng độ lớn hoặc c-ờng độ nhỏ, sự ổn định

về tâm lý và cảm xúc cũng khiến cho luồng hơi đ-ợc nhả đều, hòm hơi kéo đều, achet kéo lên dây đàn ổn định hơn khiến cho tiếng đàn vang lên đều và đầy đặn hơn

Càng học lên cao thì yêu cầu đối với HS về kỹ thuật chơi đàn càng cao hơn, tinh

tế hơn Đối với HS, bên cạnh việc phát triển toàn diện, phát triển một cách có hệ thống trong kỹ thuật chơi đàn, họ còn đ-ợc học những etude vừa phát triển kỹ thuật vừa thể hiện nội dung, hình t-ợng nghệ thuật và tăng c-ờng khả năng thể hiện cảm xúc âm nhạc Đây cũng chính là những etude mang nhiều tính âm nhạc, giàu cảm xúc âm nhạc có thể biểu diễn nh- những tác phẩm độc tấu Các etude này th-ờng có kỹ thuật tổng hợp, phức tạp kèm theo yêu cầu thể hiện tác phẩm sâu sắc nh- một tác phẩm âm nhạc

Ngoài các bài etude, các thày có thể soạn thêm các bài tập phụ hoặc trích đoạn

từ các tác phẩm có những kỹ thuật mà các em cần luyện tập thêm Việc dùng những etude biểu diễn, các trích đoạn có kỹ thuật đặc tr-ng trong các tác phẩm làm bài tập

kỹ thuật đã phục vụ tốt cho việc tạo tâm lý tự tin, thoải mái cho HS khi học và biểu diễn các tác phẩm âm nhạc có phong cách khác nhau, đặc biệt là trong các tác phẩm

ở những bộ môn có thi tốt nghiệp etude và gamme vào năm cuối của bậc THDH, thông th-ờng các em đ-ợc học thêm các etude để bổ sung cho sự phát triển tr-ởng thành về mặt kỹ thuật, chuẩn bị cho thi tốt nghiệp về mặt kỹ thuật Ch-ơng trình thi của các em cần có những etude có độ kỹ thuật khó, phức tạp, điển hình của các NCCĐPT Bên cạnh đó, còn có thể lựa chọn những etude biểu diễn vừa đẩy mạnh khả năng về kỹ thuật vừa phát triển khả năng thể hiện âm nhạc cho HS, làm nền tảng để các em phát triển kỹ thuật diễn tấu ở bậc ĐH

ở bậc ĐH, có bộ môn không còn học gamme, etude nh-ng SV đ-ợc tăng c-ờng học các tác phẩm có nhiều dạng kỹ thuật khác nhau Các em tiếp tục rèn luyện về etude nh- ở ngành Piano, rèn luyện về gamme và etude nh- Đàn Dây, Kèn – Gõ

Điều này giúp các em củng cố, hoàn thiện các kỹ thuật đã học ở TH, tiếp tục nâng cao, phát triển ở bậc ĐH Tất cả các chuyên ngành đều đặt vấn đề yêu cầu sinh viên chơi

đúng tốc độ các bài có kỹ thuật khó Bên cạnh đó, sự tăng c-ờng các etude vừa có kỹ thuật rất khó, vừa có yêu cầu cao về thể hiện nội dung, hình t-ợng nghệ thuật, cảm xúc âm nhạc đ-ợc dùng để biểu diễn nh- tác phẩm âm nhạc.

Ví dụ bằng âm thanh:

- Etude của F Chopin - Etude của F.Lizts trên chủ đề “La Campanella” của N.Paganini, các etude “Bão tuyết”, “Đi săn”;

- Etude Bức tranh của Rachmaninov; Capriccio Paganini …

-Ví dụ 1.2: Etude de concert trên chủ đề của Paganini, Hans Brehm viết cho đàn Accordeon

Qua việc học gamme và etude, kỹ thuật chơi đàn của HS, SV đ-ợc đặt nền móng vững

chắc, phát triển từ thấp lên cao Điều này góp phần trong việc đào tạo cơ bản, chính

quy cho HS từ lứa tuổi nhỏ đến SV ĐH và khi các em trở thành những ng-ời nghệ sĩ

biểu diễn có trình độ cao Chính vì vậy, việc học gamme và etude đã giúp cho việc

hình thành từng b-ớc năng lực biểu diễn cho HS, SV, giúp cho các em làm chủ cây

đàn, biểu diễn tốt các tác phẩm có độ kỹ thuật khó với những kỹ thuật đặc thù, với

nhiều phong cách thời đại, phong cách tác giả và tác phẩm khác nhau

1.3.4 Tác động của các yếu tố kỹ thuật tới sự hấp dẫn và thuyết phục khán thính

giả

Sự hình thành và phát triển kỹ thuật diễn tấu có ảnh h-ởng quan trọng tới việc

rèn luyện năng lực biểu diễn trong đó có sự hấp dẫn, thuyết phục trong ch-ơng trình

biểu diễn của HS ở đây, chúng tôi muốn đề cập đến ảnh h-ởng của yếu tố kỹ thuật tới

sự hấp dẫn và thuyết phục của ch-ơng trình biểu diễn đối với khán thính giả

Kỹ thuật có vẻ đẹp riêng, nhiều khi ng-ời nghe cũng có nhu cầu th-ởng thức về

kỹ thuật và sự sáng tạo trong nghệ thuật biểu diễn của từng nghệ sĩ trên một tác phẩm

giống nhau Việc diễn tấu thành công một tác phẩm có trình độ kỹ thuật khó thể hiện

tài năng trong nghệ thuật biểu diễn của mỗi ng-ời nghệ sĩ Kỹ thuật cũng chính là

ph-ơng tiện để ng-ời nghệ sĩ chuyển tải hết t- t-ởng, tình cảm của tác phẩm âm nhạc

đến với công chúng Khi nghiên cứu, chúng ta dễ phân tích tách bạch ra một cách cơ

học về kỹ thuật và xúc cảm âm nhạc, nh-ng trong cuộc sống biểu diễn, kỹ thuật và sự thể hiện cảm xúc trong các tác phẩm âm nhạc là một quá trình thống nhất, đan xen và

bổ xung cho nhau

Khán, thính giả khi đi nghe, xem biểu diễn âm nhạc th-ờng có tâm lý mong muốn đ-ợc nghe, xem những nghệ sĩ biểu diễn vừa có kỹ thuật cao, vừa hoàn chỉnh trong thể hiện cảm xúc âm nhạc Họ có thể thích nghe các tác phẩm với những đoạn nhạc có kỹ thuật khó, c-ờng độ lớn với tốc độ nhanh; hợp âm dày với c-ờng độ lớn,

đúp nốt, quãng 8 với sự chuẩn xác về cao độ, tiết tấu Mặt khác, thính giả âm nhạc cũng thích nghe các tác phẩm có những giai điệu, hoà thanh đẹp, buồn sâu lắng với tiếng đàn đẹp, âm thanh có độ vang, dày, tròn và mềm mại Chúng ta cần nghiên cứu

và có nhiệm vụ phải đáp ứng đ-ợc sự yêu thích chính đáng đó của khán thính giả yêu

Bên cạnh những xúc cảm âm nhạc, ch-ơng trình biểu diễn của các em chỉ đạt

đ-ợc sự hấp dẫn, thuyết phục đối với khán thính giả khi nó đ-ợc thực hiện hoàn hảo với những kỹ thuật rất tinh tế của nghệ thuật chơi đàn Nhiều tr-ờng hợp ng-ời nghệ sĩ phải kỳ công luyện tập để đạt tới trình độ biểu diễn nh- những nghệ sĩ làm xiếc, hay

ảo thuật trên cây đàn của mình Các kỹ thuật khó nhất phải đ-ợc tập luyện để đ-ợc thực hiện t-ởng nh- dễ dàng, nh- “chơi” trên cây đàn Khi chơi những đoạn nhạc khó, ng-ời nghệ sĩ phải tạo nên cảm giác dễ dàng với những âm thanh đẹp, tròn, dày, ấm, m-ợt với nhiều c-ờng độ, sắc thái khác nhau

Trong nhiều năm đi nghe và xem biểu diễn chúng tôi nhận thấy, khán thính giả

có hiểu biết âm nhạc đều trầm trồ, thán phục và vỗ tay hoan hô nhiệt liệt những nghệ

sĩ chơi đàn khi họ v-ợt qua những kỹ thuật khó một cách nhẹ nhàng và hoàn chỉnh