Vấn đề thu hút và sử dụng vốn ODA thực trạng và giải pháp

Vấn đề thu hút và sử dụng vốn ODA thực trạng và giải pháp

Trường Đại học Ngoại Thương

Tiểu luận Kinh tế chính trị

Đề tài

Vấn đề thu hút và sử dụng vốn ODA

Thực trạng và giải pháp

HÀ NỘI - 2007

Lời mở đầu

Trong bối cảnh toàn cầu hoá nền kinh tế hiện nay, với vị trí là một quốc gia đang

phát triển, việc nhận trợ cấp từ nước ngoài để phát triển nền kinh tế còn lạc hậu

trong nước là một trong những giải pháp thiết yếu của Việt Nam Trình bày hội

nghị nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam ngày 6 -7/12/2006, đại diện chính

phủ Việt Nam khẳng định , trong 5 năm qua,, vốn ODA đã trở thành nguồn vốn bổ

sung quan trọng cho sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam

Nguồn vốn ODA đã hỗ trợ đắc lực cho phát triển hạ tầng cơ sở ở Việt Nam

, đồng thời là sự phát triển về mặt xã hội trong thời kì xây dựng nền kinh tế thị

trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Bằng việc tiếp nhận và triển khai vốn ODA , nền kinh tế Việt Nam đã đạt

được nhiều thành tích nổi bật, được thế giới ghi nhận và đánh giá cao Tuy nhiên do

nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, việc thu hút và sử dụng vốn ODA vẫn

còn nhiều hạn chế và bất cập

Theo nhận định của chính phủ, giai đoạn 2006-2010 , trong bối cảnh ODA

thế giới có nhiều thuận lợi nhưng còn nhiều thách thức, Việt Nam tiếp tục có một

số lợi thế để thu hút vốn đầu tư từ bên ngoài, song đi cung với nó là không ít những

khó khăn cần khắc phục để đạt được hiệu quả trong việc sử dụng nguồn vốn trên ,

tránh tình trạng biến Việt Nam trở thành “ con nợ ” đồng thời thúc đẩy quá trình

xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Trong bài tiểu luận dưới đây, dưới góc nhìn của một sinh viên và bằng một

số tài liệu tham khảo, những đánh giá của các chuyên gia kinh tế, em xin trình bày

một vài ý kiến về vấn đề thu hút và sử dụng vốn ODA ở Việt Nam, về thực trạng

cũng như giải pháp

Do thời gian có hạn , cũng như khả năng nắm bắt vấn đề còn hạn chế, bài

tiểu luận không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định, em rất mong nhận được ý

kiến đóng góp , khắc phục từ các thầy cô và các bạn

1.Sơ lược những vấn đề cơ bản

1.1 Định nghĩa khái quát về vốn ODA

ODA là ba chữ cái đầu tiên của cụm từ : Official Development Assistance,

dịch sang tiếng Việt là hỗ trợ hay trợ giúp phát triển chính thức Vốn ODA là hình

thức đầu tư gián tiếp của các Nhà nước, các tổ chức tài chính quốc tế vào một nhà

nước đang phát triển nào đó Nó thường kèm với các điều kiện ưu đãi( lợi nhuận

thấp hoặc bằng 0), tập trung vào những dự án có mức vốn đầu tư tương đối lớn,

thời gian dài và gắn chặt với thái độ của các Nhà nước và các tổ chức kinh tế chính

trị có liên quan

1.2.ODA - một nguồn vốn cần thiết

1.2.1.Một vài ưu điểm của nguồn vốn ODA

ODA, với những ưư điểm như qui mô lớn, lãi suất thấp ( dưới 3%, trung

bình từ 1-2% / năm), thời gian cho vay cũng như thời gian ân hạn dài, đặc biệt là

trong nguồn vốn ODA có một phần không hoàn lại, thấp nhất là 25% của tống số

vốn ODA >

Bình quân mỗi năm các nhà tài trợ dành cho Việt Nam 2.5 tỷ USD số vốn

ODA, tương đương 6% GDP

1.2.2 Nguồn vốn ODA đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh

tế ở Việt Nam

Nguồn vốn này đã đóng một phần rất quan trọng trong chiến lược tăng trưởng, giảm nghèo, chưyển dịch cơ cấu kinh tế, cải cách thể chế, thúc đẩy phát triển

nền kinh tế , xã hội của nước ta

Nguồn vốn ODA đã được ưu tiên sử dụng cho các lĩnh vực giao thông vận tải,

phát triển nguồn và mạng lưới truyền tải và phân phổi điện, phát triển nông nghiệp và

nông thôn, cấp thoát nước và bảo vệ môi trường, y tế , giáo dục , và đào tạo , khoa học

và công nghệ

Nguồn vốn ODA đã đóng góp cho sự thành công của một số chương trình quốc

gia có ý nghĩa sâu rộng như chương trình dân số và phát triển, tiêm chủng mở rộng ,

dinh dưỡng trẻ em

ODA cũng góp phần quan trọng tăng cường khả năng quản lí của nhà nước

thông qua các chương trình hỗ trợ phát triển pháp luật , các dự thảo cải cách bộ máy

hành chính quan liêu và lạc hậu trước đây Thông qua các dự án ODA, trình độ khoa

học kĩ thuật trong sản xuất, trình độ quản lí của các cán bộ Việt Nam phát triển rất

nhiêu

Một loạt những thành tích mà Việt Nam đạt được từ thời kì mở cửa cho đến nay

trong mọi lĩnh vực : văn hoá, y tế , giáo dục, kinh tế, chính trị, xã hội,… đã là bằng

chứng cho sự đóng góp không nhỏ của nguồn vốn ODA trong quá trình xây dựng chủ

nghĩa xã hội ở Việt Nam…

1.3 Cần phải thận trọng khi thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA

Ngoài mục tiêu cung cấp ODA cho các nước nghèo giúp họ phát triển kinh tế,

thục chất là trong tương lai , các nước nghèo sẽ đóng một vai trò quan trọng trong sự

phát triển của chính các nước giàu, cụ thể là biến họ thành nơi cung cấp nguyên vật liệu

rẻ , nhân công rẻ, tiếp nhận công nghệ và tư bản thừa, là thị trường tiêu thụ hàng hoá ,

đón nhận những ngành, công nghệ ít hàm lượng khoa học, gây ô nhiễm môi trường

Như vậy , các nước giàu khi cung cấp ODA cho các nước nghèo đều gắn với những lợi

ích và chiến lược như mở rộng thị trường, mở rộng hợp tác có lợi cho họ, đảm bảo mục

tiêu về an ninh quốc phòng hoặc theo đuổi mục tiêu chính trị…

Về kinh tế, các nước tiếp nhận ODA phải chấp nhận dỡ bỏ dần hàng rào thuế

quan, bảo hộ các ngành công nghiệp non trẻ và bảng thuế xuất nhập khẩu của các nước

tài trợ

Nước tiếp nhận ODA cũng được yêu cầu từng bước mở cửa thị trường , yêu cầu

có những ưu đãi đối với các nhà đầu tư trực tiếp từ nước ngoài như cho phép họ đầu tư

vào những lĩnh vực hạn chế có khả năng sinh lời cao

Nguồn vốn ODA của các nước này cũng thường gắn với việc mua sản phẩm từ

cá c nước này đôi khi không hoàn toàn phù hợp, không cần thiết đối với các nước

nghèo

Các nước nhận ODA buộc phải chấp nhận một phần trợ cấp là hàng hoá hoặc

dịch vụ từ các nước giàu

Câc nước tiếp nhận tuy có toàn quyền sử dụng ODA nhưng thông thường, các

danh mục dự án ODA cũng phải có sự thoả thuận, đồng ý của nước viện trợ, do đó một

số dự án có thể không thật cần thiết và quan trọng đối với nước tiếp nhận

Tác động của tí giá hối đoái có thể làm cho giá trị tiền trả lớn hơn

Thêm vào đó là tình trạng thất thoát , sử dụng không hiệu quả nguồn vốn ODA

có thể đẩy nước tiếp nhận vào tình trạng nợ nần

2.Thực trạng của quá trình thu hút và sử

dụng nguồn vốn ODA

2.1 ODA cam kết cho Việt Nam đạt kỉ lục

Kết thúc hội nghị nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam, cộng đồng quốc tế

cam kết dành 3,747 tỷ USD vốn ODA cho Việt Nam, cao hơn 300 triệu USD so với

năm ngoái và là nước có mức cam kết ODA cao nhất từ trước đến nay

Trong đó , đứng đầu trong danh sách tài trợ là EU với 936,2 triệu USD , Nhật

Bản với 835,6 triệu USD , Ngân hàng thế giới WB là 750 triệu USD, ngân hàng phát

triển châu Á(ADB) 539 triệu USD, Pháp 397,7 triệu USD Đặc biệt trong năm nay là sự

cam kết viện trợ của Trung Quốc với tổng đầu tư lên đến con số 200 triệu USD

Hội nghị CG năm nay ghi nhận những tiến bộ của Việt Nam trong việc thu hút

cam kết tài trợ nhờ vào những thay đổi trong chính sách thu hút vốn

Phía các nhà tài trợ hàng đầu là EU, Nhật Bản, ADB đều có nhận định tích

cực về điều này , trong đó có việc giải ngân vốn ODA của Việt Nam đã tăng tương

đối nhanh so với những năm trước và khá cao so với những nước trong khu vực

Hai ví dụ điển hình là việc thu hút và sử dụng vốn ODA ở hai dự án là Cảng Hải

Phòng và Quốc lộ số 5

Bảng số liệu sau cho ta thấy con số ODA cam kết (C.K.), số thực hiện (T.H.) và tỉ lệ phần trăm

thực hiện trên cam kết qua các năm.

Chính sách tích cực vận động của Đảng ta nhằm thu hút nguồn vốn phát triển

chính thức ODA đã có từ lâu, đặc biệt là từ sau khi Việt Nam kí hiệp định hoà bình

Campuchia, cộng đồng tài trợ đã nối lại ODA dành cho nước ta vào năm 1993

Từ đó đến nay, ta đã vận động được 15,25 tỷ USD , vốn ODA cam kết và

được hợp thức hoá bằng các hiệp định được kí kết hơn 10 tỷ USD, trong đó vốn

vay ưu đãi khoảng hơn 8 tỷ USD và vốn viện trợ không hoàn lại khoảng gần 2 tỷ

USD Tính đến hết năm 1999, ta đã giải ngân được khoảng 6,4 tỷ USD , đạt khoảng

42% số vốn ODA được kí kết

Đại diện ngân hàng thế giới WB tại Việt Nam cũng khẳng định Việt Nam là

một quốc gia nhận ODA lớn nhất thế giới, tuy nhiên số vốn này không đủ đáp ứng

nhu cầu đầu tư của Việt Nam sắp tới

2.2.Triển vọng thu hút

Trong một số hội nghị vừa qua, bộ ngoại giao Việt Nam tỏ ra rất tin tưởng về

triển vọng thu hút nguồn vốn đầu tư phát triển trực tíêp ODA vì theo đánh giá của

các chuyên gia, năm 2007 sẽ có rất nhiều yếu tố tác động tích cực tới nguồn vốn

này tại Việt Nam

Trước tiên, mức ODA cam kết cho Việt Nam năm nay cao hơn hẳn năm

trước, ít nhất là 3,74 tỷ USD

Thuận lợi đầu tiên về phía Việt Nam là tình hình giải ngân vốn có tiến bộ,

trong năm 2006, cả nước đã giải ngân được gần 2 tỷ USD, đạt mức chỉ tiêu đã đặt

ra.Có thể nói đây là một nỗ lực cũng như tiến bộ rất lớn của các cơ quan nhà nước,

chính phủ, doanh nghiệp và các ban ngành có liên quan

Bộ kế hoạch và đầu tư đã và đang triển khai chủ trương phân câp thẩm quyền

phê duyệt vốn ODA nhằm tạo ra động lực thi đua giữa các địa phương, theo hướng

đơn giản hoá các thủ tục hành chính, nâng cao năng lực cán bộ cũng như trách

nhiệm của các ngành có liên quan, qua đó tạo thêm hiệu quả trong việc thu hút và

sử dụng nguồn vốn ODA

Cũng theo dự kiến của bộ kế hoạch và đầu tư , lượng vốn giải ngân được

trong năm 2007 sẽ đạt khoảng 2 tỷ, vuợt mức kế hoạch và tăng 14 % so với năm

ngoái

2.3 Tình trạng thất thoát và sử dụng ODA kém hiệu quả

2.3.1.Nguyên nhân

Trong tham luận về thực trạng sử dụng vốn ODA, tiến sĩ Nguyễn Thành Đô,

vụ trưởng vụ tài chính đối ngoại, Bộ Tài chính cho rằng: cơ chế chính sách quản lí

ODA chưa đồng bộ và còn rất nhiều bất hợp lí , vừa gây cản trở trong hoạt động

của các dự án, vừa tạo ra kẽ hở trong quản lí Nhà nước dẫn đến tình trạng lạm dụng

trong sử dụng vốn

Trước tiên, cần phải nói rằng hành lang pháp lí chưa cao, phân cấp chưa rõ

ràng, chưa có sự thống nhất, động bộ với nhau

Thứ hai, thông tin chưa cập nhật kịp thời dẫn đến việc hiểu và sử dụng chính

sách bị sai lệch dẫn đến sự chậm trễ trong việc triển khai , gây tâm lí không tốt

trong sự nhìn nhận của các nhà tài trợ

Bên cạnh đó, thủ tục phê phán còn rườm rà, chưa đơn giản hoá, lãng phí ,

ách tắc và giảm tính linh hoạt Quan trọng hơn, việc phân định chức năng của các

cơ quan quản lí ODA còn mang tính chất dàn trải, chưa tập trung vào một đầu mối,

dẫn đến không ai chịu trách nhiệm chính khi có vấn đề xảy ra Tình trạng “ cha

chung không ai khóc” đó gây ảnh hưởng rất lớn trong quá trình công tác và thực

thi nhiệm vụ của các cán bộ, ban ngành liên quan

Một số tồn tại khác cũng được nêu lên là việc lập, thẩm định và phê duyệt dự

án đầu tư, dự toán công trình bằng nguồn vốn ODA còn nhiều bất cập, gây lãng phí

và thất thoát nguồn lực, phương thưc lựa chọn nhà thầu xây lắp , mua sắm và dịch

vụ tư vấn thực hiện dự án còn bị động, lỏng lẻo, công tác đền bù giải phóng mặt

bằng cho xây lắp công trình còn nhiều bất cập, gây lãng phí thời gian, tiền của, ảnh

hưởng xấu tới quá trình giải ngân vốn

Điều này được thể hiện rõ nhất trong khâu thẩm định dự án về kĩ thuật và tài

chính Trong quan niệm của một số cơ quan thụ hưởng vốn ODA, cả ở trung ương

và địa phương, vẫn còn suy nghĩ thởi bao cấp cho rằng đó là tiền chính phủ cho

Hậu quả của quan niệm sai lệch này là ra sức “ tranh thủ ” nguồn vốn mà không

tính đến hiệu quả kinh tế, tính bền vững sau dự án cũng như khả năng trả nợ

Người phát ngôn Bộ kế hoạch và đầu tư cũng có nhận xét ở nước ta nhiều

nơi coi ODA là tiền chùa, do Chính phủ vay với lãi suất thấp hoặc xin viện trợ

không hoàn lại của nước ngoài nên xem nhẹ vấn đề hiệu quả và trách nhiệm sử

dụng, gây thất thoát, lãng phí Điển hình gần đây nhất là vụ án PMU18 đã tham ô

hàng chục tỷ đồng của Nhà nước, số tiền trên lấy từ số vốn ODA được giao sử dụng

Tổng hoà những vấn đề trên đã làm giảm thiểu hiệu quả thu hút và sử dụng

vốn, gây thất thoát, lãng phí Do đó chúng ta cần nâng cao nhận thức về nguồn vốn

ODA, chủ động sử dụng một cách hợp li, hiệu quả và phải tính toán kĩ khả năng trả

nợ

2.4 Tầm quan trọng của Nhà nước vế sử dụng ODA

2.4.1 Khái niệm quản lí Nhà Nước về vốn ODA

Quản lí nhà nước về vốn ODA là sự quản lí của Nhà nước đối với toàn bộ

nguồn vốn ODA bằng quyền lực của Nhà nước thông qua cơ chế quản lí vốn ODA,

nhằm thực hiện được các mục tiêu đặt ra với quá trinh thu hút và sử dụng vốn

ODA Tóm lại, quản lí Nhà nước về vốn ODA là quá trình Nhà nước lập kế hoạch,

kiểm tra , lãnh đạo, kiểm tra việc thu hút vá sử dụng vốn ODA nhằm đạt các mục

tiêu đặt ra trong quá trình xây dựng đất nước

2.4.2 Tầm quan trọng của quản lí Nhà nước đối với nguồn vốn ODA

Vốn ODA là nguồn vốn quan trọng đối với các nươc tiếp nhận trong giai

đoạn hiện nay Tuy nhiên, nguồn vốn này cũng có thể sử dụng không hiệu quả, gây

nợ nần cho Nhà nước nếu như không có sự quản lí

Phải nhấn mạnh taamf quan trọng của quản lí nhà nước đối với nguồn vốn

ODA vì các lí do sau:

Thứ nhất, giá trị thực chất của vốn ODA luôn thấp hơn giá trị danh nghĩa của

nó : Chi phí thực tế mà nước nhận viện trợ phải trả để sử dụng vốn ODA lớn hơn so

với lãi suất thực tế Nhà tài trợ đôi khi ràng buộc nước tiếp nhận phải đồng ý một

khoảng viện trợ là hàng hoá, trung bình là ở mức 20% giá trị ODA

Thứ hai, các nhà tài trợ có quyền chủ động nhất định trong việc cung cấp

ODA theo dự án , do đó , các dự án , chương trình được lựa chọn tài trợ không phải

khi nào cũng quan trọng và tối ưu nhất đối với nước tiếp nhận

Thứ ba, tác động của tỉ giá hối đoái làm cho giá trị vốn ODA tăng lên hay giá

trị số nợ phải trả tăng lên

Thứ tư, những chi phí gián tiếp phải trả cho các khoản vốn ODA

Thứ năm, nước tiếp nhận ODA ít nhiều bị ràng buộc về mặt kinh tế và chính

trị

Như vậy nếu không đàm phán chi tiết với nhà tài trợ để giảm chi phí và không quản

lí chặt chẽ việc sử dụng thì giá trị thực tế của vốn ODA thấp hơn nhiều so với giá

trị danh nghĩa của nó

Thứ sáu, nước tiếp nhận dễ rơi vào tình trạng sử dụng không hiệu quả nguồn

vốn ODA

Nếu nguồn vốn ODA không được hiệu quả, thì không những các nước này không

khai thác được mặt tích cực của vốn ODA mà còn đẩy vào tình trạng nợ nần , khi

đó , sẽ xuất hiện thêm nhiều lỗ hổng trong đầu tư, thương mại, tài chính quốc tế Vì

thế cán cân thương mại quốc tế càng bị thâm hụt trầm trọng , dễ gây phá giá đồng

nội tệ và có khả năng xuất hiện khủng hoảng xã hội

3 Một số giải pháp

3.1 Giải pháp thu hút vốn ODA

Việc thu hút và giải ngân vốn ODA chậm do nhiều nguyên nhân khác nhau

trong đó nguyên nhân nội tại và chủ quan là chủ yếu Giải pháp trước tiên là phải

xây dựng hệ thống pháp lí hoàn chỉnh nhằm đảm bảo công bằng, hạn chế rủi ro

trong cạnh tranh, thương mại và đầu tư, hệ thống quản lí và giám sát thực hiện

nguồn vốn ODA cần được củng cố, thu hút ODA phải theo từng lĩnh vực , đề án cụ

thể, tránh dàn trải Bên cạnh đó là việc xây dựng các chính sách, đề án mang tính

khả thi để thu hút đầu tư nước ngoài

Phải đảm bảo và tăng cường ổn định về mặt chính trị, như vậy sẽ khiến các

nhà đầu tư yên tâm đầu tư vào Việt Nam

Hoàn thiện và tăng cường hệ thống thông tin, nhằm cập nhật thông tin một

cách nhanh chóng và chính xác, tạo điều kiện cho các nhà đầu tư

Tich cực đẩy mạnh xoá đói giảm nghèo, rút ngắn khoảng cách giữa thành thị

và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi, phòng chống tệ nạn xã hội,…

Cần bằng nhiều biện pháp để kiểm soát tình trạng lạm phát, mục tiêu năm

2005 là giữ mức lạm phát ở 5% nhưng sau đó do nhiều nguyên nhân khác nhau đã