Thơ võ Bình Định, nguồn thơ ca bị quên lãng - Lê Đẩu potx

Ðã là người Việt, không ai không tự hào về lịch sử thời Tây Sơn, cái thời đã sinh ra vị anh hùng bất tử: Quang Trung - Nguyễn Huệ, cái thời đã đưa dân tộc chúng ta lên đỉnh cao, làm cho

Thơ võ Bình Định, nguồn thơ ca bị quên

lãng - Lê Đẩu

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam có trên 4000 năm văn hiến gìn và giữ nước Trải qua biết bao thời đại anh hùng nào là Lê, Lý, Trần, Nguyễn nhưng thời đại mà tôi yêu thích nhất là nhà Tây Sơn Cái thời mà theo quan niệm tôi: Ðất nước có một nền văn học rực rỡ, có một nền chữ viết đặc biệt – chữ Nôm;

và cũng là thời chiến tranh chống ngoại xâm oai hùng nhất Ðã là người Việt, không ai không tự hào về lịch sử thời Tây Sơn, cái thời đã sinh ra vị anh hùng bất tử: Quang Trung - Nguyễn Huệ, cái thời đã đưa dân tộc chúng ta lên đỉnh cao, làm cho các nước láng giềng khiếp phục Nhưng đặc biệt nhất của thời này

là nền văn học chữ Nôm ra đời, tạo nên một dòng thơ ca mang sắc thái riêng biệt đầu tiên của người Việt Nam Trong nguồn thơ ca ấy có một "mảng" rất đặc biệt, đó là nguồn thơ ca trong võ thuật, còn gọi là Thơ Võ Nhưng đáng tiếc thay nhà Tây Sơn quá ngắn, nhà Nguyễn lên cầm quyền, họ trả thù bằng cách hủy bỏ tất cả những gì mang dấu tích cũ Dòng họ, con cháu nhà Tây Sơn phải lẩn trốn khắp nơi, do đó cái nguồn thơ này bị tản mạn và được lưu truyền một cách âm thầm, bí mật lan tỏa trong dân gian Chính vì vậy mà hôm nay tôi

muốn đem cái sở học từ vị võ sư của tôi đã truyền lại và xin viết lên đây một vài điều đã biết và học được về thơ võ Tây Sơn này

Thế nào là nguồn thơ ca trong võ thuật? Nói đến thơ ca việt Nam là phải nghĩ ngay đến ca dao Ca dao là cội nguồn của dân tộc, khởi đầu từ tục ngữ, phong dao, nó mang tính thơ, nhạc và hồn người, hồn nước Ca dao là của riêng của người Việt nam, bởi lẽ người Việt Nam chúng ta, ngay từ thủa nằm nôi đã gắn bó ít nhiều với thể thơ này Ngày nay trong kho tàng văn hóa, ca dao đã dàn trải qua ba miền đất nước, chữ nghĩa ca dao được lưu truyền qua mọi nghệ thuật

Thể thơ lục bát đã dành được một vị trí cao trong văn học, nghệ thuật Việt Nam, tiêu biểu là truyện Kiều của cụ Nguyễn Du

Trong cái nguồn thơ ca vô tận ấy, có một "mảng" bị lãng quên hay nói thẳng ra là đã bị mai một Cái mảng thơ ca này rất đặc biệt, đó là thơ ca trong

võ thuật gọi là "Thơ Võ" Vậy thế nào là thơ võ?

Cổ nhân ta sau những năm tháng chinh chiến, đã học hỏi và đúc kết biết bao nhiêu là kinh nghiệm, thì trong những ngày tháng thanh bình, quây quần với nhau mới đem những kinh nghiệm ấy ra mà phân tích, rút tỉa cái cốt lõi truyền lại cho con cháu về sau Sau khi "chiết" chiêu, phân thế võ, chỉ rõ các đòn, thế đánh sanh tử, họ xếp lại thành một bài võ, rồi dùng thơ ca, diễn tả các thế võ ấy một cách hào hùng, hợp với vóc dáng, nhân cách, triết lý của con người nghệ sĩ Việt Nam:

Những khi ngày rỗi việc nhàn

Kiếm làm một "thảo” luận bàn ngâm nga

Hoặc:

Nay trăm đường thế biến ra

Kiếm làm một "thảo" ngâm nga để truyền

Truyền là truyền cái tâm đắc, sở học, truyền cái cốt lõi một đời người Từ

đó các bài thơ võ Hán Nôm ra đời, phép nêm vận rất là chặt chẽ, theo luật

Ðường thi Ðủ các khổ: Tứ tuyệt, ngũ ngôn, song thất lục bát Nhưng đặc biệt

là các bài phú võ, hoàn toàn làm theo thể lục bát, là nguồn thơ của người Việt Nam Bài phú võ là một bài vè gồm các câu 6 câu 8, phép nêm vận, luật bằng trắc mang đầy tính nhạc và thơ, khi ngâm lên thể hiện được sự hào hùng, lãng đãng cái tính chất của ngàn xưa của Tay Quyền, Ngọn Roi trong chiến trận, mang lại sự hưng phấn diệu kỳ

Nay xin đơn cử hai bài thơ võ sau đây để nêu rõ tính chất nghệ thuật của nguồn thơ này Gồm một bài thơ thảo bộ "Ðồng Nhi" và một bài thảo roi "Thái Sơn"

Thảo bộ là bài tập về tay không, và thảo roi là bài tập với cây gậy, cây côn Roi là tiếng Nôm, mà Côn là tiếng Hán; cũng như thảo là tiếng Nôm mà quyền là tiếng Hán Từ "Thảo" trong cổ thư là một thể viết chữ Hán (lệ, chân, triện, thảo) viết rất nhanh, rất nghệ thuật mà ngày nay thường gọi là lối viết bay bướm, lả lướt: "Thảo thư" Trong nét "thảo" là nét vẽ, nét hoa Do đó khi luyện tập một bài thảo, tức là tập một bài võ ta, chúng ta có thể hình dung đó là một bài võ hài hòa, uyển chuyển, nhanh nhẹn, linh hoạt, đẹp đẽ; khác với võ Tàu và các môn võ khác trên thế giới

Thảo Bộ Ðồng Nhi

(Ðứa trẻ thần đồng)

- Thiệu võ

- Bái tổ

Chấp thử lập Ðồng Nhi

Khuynh thân bạt thủ chi

Tiền tấn du luân thích

Ðình bộ lập song phi

Ðại Bàng lai thối bộ

"Tiên cô" tấn đả chi

"Thái Hòa" hoành quá hải

"Ðồng Tân" thối đả chi

Nhị thủ giai trụ thích

Lưỡng túc nghịch song phi

Bạch xà lai ngọa địa

Hồi đầu tấn thích chi

Ðầu thân giai đả thối

Tróc túc ác hổ tùy

Chuyển luân khinh thoái bộ

Nhứt hộ thủ môn kỳ

Hồi đầu bái Tổ Sư

Chuyển thành tiếng Việt:

- Phú (ca dao)

Vào đường Bái Tổ trước tiên

Chấp tay đứng trụ lập liền Ðồng Nhi

Nghiêng mình bạt thủ một khi

Bước tới tay phải tức thì đâm lên

Dừng chân bay lập hai bên

Ðại bàng lui bước từ trên bay về

"Hà Tiên Cô" bước đánh liền

"Thái Hoà" qua biển cũng lìa cung mây

"Ðồng Tân" lùi đấm xuống ngay

Hai tay cứng chắc đâm ngay tức thì

Hai chân đá nghịch như phi

Bạch xà trở lại nằm lì đất thiêng

Quay đầu tiến tới đâm liền

Ném mình quay lại mặt tiền đấm theo

Ðuổi theo cọp dữ khóa chân

Nhẹ nhàng lùi bước bánh xe xoay vần

Một mình cọp dữ ải quan

Trở về bái tổ là đường xưa nay

Qua bài thơ trên chúng ta thấy Thiệu thơ là thể thơ ngũ ngôn Phép nêm vận, luật bằng trắc rất đúng, và bài phú là bài vè, với những câu sáu câu tám theo thể lục bát ca dao Việt Nam Bài phú võ giảng giải ý nghĩa của bài Thiệu thơ Qua bài phú, các động tác đều là những thế võ được gói ghém diễn tả ý nghĩa trong câu Các từ Hà Tiên Cô, Thái Hòa, Ðồng Tân là tên các vị tiên trong "Bát Tiên", điển tích của Trung quốc Các danh từ riêng này được giữ nguyên vì nó là điển tích của văn học Ðể cảm nhận cái thú vị này, chúng ta tiếp tục xem bài thảo roi sau đây: Roi Thái Sơn Bài này gồm hai bài Thiệu thơ (một

bài chữ Hán, một bài chữ Nôm) và một bài phú (bài chữ Hán không ghi ra đây

mà chỉ ghi hai bài sau)

- Thiệu Thơ: Roi Thái Sơn

- Bái Tổ

Thái Sơn đích thủy địa Sa liên

Thượng bổng kỳ lân quá Bạch viên

Quí kỳ độc giác Trung bình hạ

Thượng thích đài đăng tấn thừa thiên

Hồi đầu trực chỉ liên tam thích

"Ðồng Tân" thuận thế phá giang biên

Tẩu thố tồn sơn hoành phá kiếm

Linh miêu mai phục tấn thích ngưu

Thừa Châu bố địa loan côn thích

Hồi tiền kim kê đả trung lan

Si phong sậu võ ngưu khai giác

"Triệu Tử" đoạt thuyền giá mã an

Hồi đầu bái Tổ Sư

Phú: Roi Thái Sơn

Tay cầm roi đản khai trương

Vọng tiền bái tổ là đường xưa nay

Diện tiền thế ấy rất hay

Thái sơn đích thủy, côn này đổ nghiêng

Ðại xa phục thổ chẳng hiền

Kỳ lân phản ứng ngựa liền cao bay

Hoành roi một bước lướt vào

Quí kỳ Ðộc giác trực giao diện tiền

Côn trùng tất thích trung thiên

Hồi đầu trực chỉ diện tiền tam giao

"Ðồng Tân" xuất thế anh hào

Giang biên phá trận xông vào tiền môn

Hoành sơn thỏ chạy dập dồn

Phục châu Hạ địa vươn côn đảo trừ

Linh miêu núp dưới bóng người

Chờ trân vùng dậy ngựa chuồi tới đâm

Thừa châu côn nọ tay cầm

Biến thiên Bố địa mà đâm diện tiền

Lui về giữ thế trung kiên

Ðề côn đả kích phá yên trận đồ

Gió rung lá rung ồ ồ

Sừng trâu mở rộng côn đồ chiến chinh

Thuyền rồng giữa biển linh đinh

Mã yên "Triệu Tử" đoạt thuyền thành công

Qua bài Roi Thái Sơn về Thiệu thơ chỉ có 12 câu, riêng bài phú có 24 câu

Cứ hai câu phú thì giảng ý một câu Thiệu Khi đọc hoặc ngâm nga lên, ta thấy bàng bạc cái cảnh hào hùng trong chiến trận Tính chất văn học và điển tích rất

là phong phú Ví dụ như hai câu:

Si phong sậu võ ngưu khai giác

"Triệu Tử" đoạt thuyền giá mã an

(Nếu hiểu nghĩa si phong: ngọn gió dữ; sậu võ: lá buôn; ngưu khai giác: trâu

mở sừng; Triệu Tử: danh tướng trong Tam Quốc chí; đoạt thuyền: tích cứu Ấu chúa lần thứ hai bên Tôn Ngô) Nhưng khi đi vào thơ thì thật tuyệt, cổ nhân đã dịch ý như thế này:

Gió rung lá rung ồ ồ

Sừng trâu mở rộng côn đồ chiến chinh

Thuyền rồng giữa biển linh đinh

Mã yên "Triệu Tử" đoạt thuyền thành công

Một cây roi được múa lên hào hùng như ở trận Tương Dương Trường Bản Mà ở đây, một cây roi khéo léo uyển chuyển của danh tướng Triệu Tử Long trên thuyền chật hẹp Hai đường roi ở hai trận chiến khác nhau xa Cái khác biệt này chính là "cái ta" của người Việt Nam Các danh từ như núi Thái Sơn, Ðồng Tân, Triệu Tử là những điển tích văn học Trung quốc Nhưng dù sao

đi nữa, nền văn hóa nước ta vẫn còn mang sắc thái này Nhưng dùng nó trong thơ ca võ thuật cốt để khắc sâu các đòn thế, tạo được nét hào hùng khi nghĩ về chúng Ðặc biệt là khi ngâm nga cùng lúc với diễn tập Ðộng tác hòa hợp với lời thơ thi vị vô cùng

Như vậy qua hai bài thơ võ trên, chúng ta có thể mường tượng được về mục đích, ý nghĩa của nguồn thơ này Nguồn thơ võ học thời Tây Sơn với quan niệm văn võ tương hòa:

Văn thiếu võ, văn thành nhu nhược

Võ thiếu văn, võ trở bạo tàn

Võ văn hai chữ tương quan

Lục thao, tam lược đứng hàng Hùng Anh

Và với quan niệm "khử vu tồn thanh" nhà Tây Sơn đã sáng lập nên một nền binh bị hùng mạnh, từ nghệ thuật chiến đấu cá nhân cho đến chiến thuật quân sự đoàn ngũ Trong quyển "Tây Sơn Bí Kíp" của tướng Nguyễn Trung Như (một vị quan dưới thời Tây Sơn) có bài "Nghiêm Thương" của vua Quang Trung, bài Song Phục Kiếm của bà Bùi Thị Xuân và riêng Nguyễn Lữ có bài

"Thảo Hùng Kê" rất là đặc sắc

Nguyễn Lữ là một trong ba anh em nhà Tây Sơn Một ngày nọ, và xuân trong dịp lễ hội Tết Việt Nam, theo truyền thống dân gian thường hay tổ chức

"chọi gà" Ông đã quan sát thấy một con gà nhỏ mà đã đá thắng một con gà lớn bằng mưu kế và sự khôn ngoan của mình Ông đã sáng tạo ra bài "Hùng Kê", tiêu biểu cho con người Việt Nam với các đức tính sau:

Con kê (gà) có dáng đi đẹp, chân có hai cựa, đó là tướng võ

Nhưng trên đầu lại mang một cái mào (mũ) đó là tướng văn

Thấy kẻ địch (dù to lớn) không bao giờ khiếp sợ, đó là đức Dũng

Trong chiến đấu quyền biến và khôn ngoan, đó là đức Trí

Khi gặp mồi (thức ăn) không ăn ngay mà túc túc gọi đàn, đó là đức Nhân

Và đây là bài Thiệu "Hùng Kê" Bài này không có phú mà theo ý tôi là một bài thơ rất tâm đắc, vừa có tính văn học nghệ thuật cao, lồng chứa cả triết lý và cốt lõi của võ học Việt Nam chúng ta

Thảo Hùng Kê:

- Bái Tổ

Lưỡng kê giao nạp thể tranh hùng

Song túc tề phi trảo thượng xung

Trấn ải kim thương như bạch hổ

Thủ quan ngân kiếm tựa thanh long

Xuyên cung độc tiễn tăng ư trác

Hồi thủ đơn câu thủ tứ hung

Thiểu tẩu, dược trâm thiên sở tá

Nhu, cương, cường, nhược tận kỳ trung

- Hồi đầu bái tổ

Dịch nghĩa:

Hai con gà giao đấu, bắt đầu tranh hơn thua

Ðôi chân cùng nhảy, móng vuốt bung ra

Giữ ải với cây thương vàng, uy dũng như cọp trắng

Giữ cửa quan với kiếm bạc, uyển chuyển tựa rồng xanh

Mũi tên bắn ra, nhờ mỏ mổ liền

Quay đầu về đuôi một cựa ra giữ bốn bên

Giả chạy phóng trâm, Trời đã dạy

Mềm, cứng, Mạnh, Yếu, đem ra hết

Qua bài thơ trên, cũng viết theo thể Ðường thi, đặc biệt trong bài này có phép đối chữ, đối câu với đối ý thật là tuyệt Hầu hết các bài thơ võ trong nguồn thơ này đều có phép đối ý Ở hai câu (3 và 4) chúng ta đọc lên, nghiền ngẫm

mới cảm nhận được, hay câu kết (7 và 8) Hiểu được ý của người xưa, đó mới là điều thú vị "Mềm, cứng, mạnh, yếu đều đem hết ra dùng Cái "chủ ý" trong bài

là lồng chứa tất cả cốt lõi của nền Võ trận Việt Nam, một nguyên lý khoa học

võ thuật, một nghệ thuật chiến đấu mà nhà Tây Sơn đã có công sáng tạo dựa trên nguyên tắc: Thấp có thể tranh Cao; Nhỏ có thể đánh Lớn; Yếu có thể đánh Mạnh; Gần có thể đánh Xa mà vẫn có thể chiến thắng địch thủ một các dễ dàng Tóm lại, nguồn thơ ca này tưởng đã bị mai một theo thời gian, không ngờ, ngày nay truy tìm nó vẫn còn được lưu truyền tản mạn khắp đất nước Nó rất là quý báu cho những nhà, những người luyện võ để nhớ lại những thế võ ngày xưa (vì lúc đó chưa có băng hình để lưu giữ) Nó cũng không được lưu giữ bằng văn tự mà phần nhiều chỉ được truyền khẩu Người viết bài này đã may mắn thu nhặt được khoảng 50 bài thơ võ đủ các thể loại trong phạm vi 6 tỉnh nhân một chuyến đi Bình Ðịnh, và cũng đã hân hạnh xem một tập thơ võ, di bút của một

võ sư tên tuổi lúc bấy giờ đã ghi chép lại trên 80 bài thơ phú của nguồn thơ ca này

Nay, tôi xin được đơn cử đôi bài giới thiệu đến mọi người yêu võ thuật

mà từ trước đến nay chưa thấy ai nhắc đến để may ra cứu vớt , phục hồi một nguồn Thơ Võ Tây Sơn đã một thời vang bóng

Nha Trang, quê tôi, nơi đã lưu giữ một phần nguồn thơ này - nơi mà tôi

có được "tình yêu" và cuộc sống

Viết tại Arlington tháng 10, 1999

LÊ ÐẨU

Ðặc san QUANG TRUNG & TÂY SƠN Xuân Canh Thìn 2000

LỜI NGƯỜI BIÊN TẬP

Xin chân thành cảm ơn tác giả Lê Đẩu đã cung cấp cho đàn hậu sinh Bình Định những thông tin quý giá trên Tuy nhiên, theo chỗ tôi được biết bài

“roi” “Thái Sơn” ở Bình Định hiện đang lưu truyền có khác biệt đôi chút

Chúng tôi, đàn hậu học không dám “múa rìu qua mắt thợ”, nhưng để rộng mở

và cung cấp chút ít thông tin cho độc giả gần xa và cho thế hệ “đàn em” của Bình Định trong mai hậu, chúng tôi xin mạo muội ghi lại nơi đây một bài “roi”

“Thái Sơn” tương tự khác Bài “roi” này được chúng tôi “góp nhặt khẩu truyền”

từ võ sư Hà Trọng Sơn - người được mệnh danh là “Con Hùm xám miền

Trung”, võ sư Đoàn Quý - người bạn thân của Cha tôi, cố võ sư Kis Anh Quân – người Thầy dạy võ đầu đời của tôi

Bài “roi Thái Sơn” như sau:

“Thái Sơn đích thủy địa Sà liên

Tượng bổng, kỳ lân thoái bạch quyên

Qui kỳ độc giác trung bình hạ

Thượng thích đài đăng trấn trung thiên

Hồi đầu trực chỉ liên tam thích

Ðồng Tân xuất thế phá giang biên

Tẩu thố thôi sơn hoành phá kiếm

Linh miêu mai phục tấn thíết ngưu

Thừa Châu bố địa lang côn thích

Hồi tiểu kim kê đả trung lang

Si phong sậu võ ngưu khai giác

Triệu Tử thừa truyền giá mã an

Vọng bái Tổ sư lập nhi truyền”

Chúng tôi cũng xin mạo muội nói lên ý nghĩa về bài “roi” trên như sau: Bài roi Thái Sơn dùng thế đánh nhìn kỹ vào đối phương, dùng sức mạnh tinh thần uy hiếp đối thủ, có những lúc hùng dũng như “Lân” như “Tượng”, đôi khi nhút nhát, giả vờ như “thua cuộc” như “Thố” (thỏ) như “Miêu” (mèo) Đánh trong chớp nhoáng, uyển chuyển, nhẹ nhàng, dùng trí nhiều hơn dùng sức Đôi nét “phân thế”:

- “Tượng bổng, kỳ lân thoái bạch quyên, qui kỳ độc giác trung bình hạ, thượng thích đài đăng trấn trung thiên, hồi đầu trực chỉ liên tam thích” là

thế đánh nhu và bất ngờ phản công, đánh trong tư thế như voi, kỳ lân lúc lui

vào rừng, để rồi nhanh chóng quay lại “đả” vào điểm yếu của đối thủ và phòng thủ ở “khoảng giữa”; sau đó, nhắm vào “phần trên” của đối phương, đâm (thích) nhanh, mạnh, chính xác 3 lần liên tiếp nhằm “hạ gục đối thủ”

- “Tẩu thố thôi sơn hoành phá kiếm, linh miêu mai phục tấn thíết ngưu”

là thế đánh mưu trí, vừa nhu vừa cương như thỏ giả vờ bỏ chạy, để rồi bất ngờ quay lại “phá kiếm”, tức làm “vô hiệu hoá” đòn roi của đối phương; và

“gập mình” như “linh miêu” đang trong tư thế “mai phục” và chuẩn bị tấn công “thiết ngưu” (đây là thế phòng thủ) Để đánh được thế này võ sinh phải uyển chuyển, nhẹ nhàng và dẻo dai trong sự dày công luyện tập

- “Thừa Châu bố địa lang côn thích, hồi tiểu kim kê đả trung lang, si phong sậu võ ngưu khai giác” là thế đánh cương, đánh “hùng”, đánh từ

“dưới đánh lên”, tức sau khi đánh, nhằm tránh khỏi sự phản công bất ngờ của đối thủ, võ sinh nên phòng bị bằng cách “lang”, tức là quay roi nhanh theo lối vòng tròn (thật ra là hình số 8) nhằm tránh sự đánh thẳng hoặc đánh

từ trên xuống, làm giảm sức mạnh đoàn roi phản công của đối phương Sau

đó, bất ngờ đánh từ dưới đánh lên (còn gọi là đánh hất) như gà (kê) đánh đối thủ bằng cách dùng đôi vuốt từ dưới bật thẳng vào mặt đối phương, và dùng sức mạnh “tung” vào đối phương như trâu (ngưu) dùng đôi sừng khoẻ mạnh của mình tấn công (hất) vào cổ và “phần dưới” của đối phương một cách hùng mạnh như cuồng phong Đây cũng là thế võ “chân truyền”, “có một không hai” hay “bí kiếp” được truyền thừa từ thời Tây Sơn

- Ngoài ra những tư thế khác là để minh hoạ, biểu diễn hoặc theo nghi thức

“bái Tổ” nhằm tỏ lòng hiếu lễ (Lễ).v.v chúng tôi xin miễn luận bàn