BẰNG NHỮNG CON ĐƯỜNG KHÁC NHAU ĐÓ, PHẬT GIÁO, MỘT TÔN GIÁO CHUNG CỦA NHIỀU NƯỚC NAM Á VÀ ĐÔNG NAM Á LÚC BẤY GIỜ CŨNG TÌM ĐƯỢC CHỖ ĐỨNG Ở VIỆT NAM.. DO ĐÓ, NHIỀU NGƯỜI VIỆT NAM TRONG NHỮN
Trang 1Tiểu luận triết học
Đề tài: Mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung và vận dụng cho sự phát triển KTTT
ở nước ta
Trang 2CHƯƠNG I PHẬT GIÁO, MỘT HIỆN TƯỢNG TÔN GIÁO
KHU VỰC ĐÃ PHÁ VỠ CÁI THẾ RIÊNG BIỆT CỦA TÂM
LÝ, TƯ TƯỞNG TRONG TỪNG DÂN TỘC LÀM CHO TÂM
LÝ VÀ TƯ TƯỞNG ĐÓ HOÀ VÀO CÁI CHUNG CỦA KHU VỰC VIỆT NAM CŨNG Ở TRONG MỘT QUÁ TRÌNH NHƯ THẾ THEO CHÂN CÁC NHÀ BUÔN, NHÀ TRUYỀN GIÁO
ẤN ĐỘ, PHẬT GIÁO VÀO NƯỚC TA VÀO KHOẢNG THẾ
KỶ THỨ I VÀ THỨ II SAU CÔNG NGUYÊN SAU ĐÓ, NỐI GÓT NGƯỜI ẤN ĐỘ CÁC NHÀ PHẬT GIÁO BẮC TÔNG VÀO RỒI NHỮNG NGƯỜI TÌM ĐƯỜNG SANG TRUNG QUỐC, ẤN ĐỘ HỌC PHẬT TRỞ VỀ CŨNG TIẾP TỤC TRUYỀN BÁ PHẬT GIÁO BẰNG NHỮNG CON ĐƯỜNG KHÁC NHAU ĐÓ, PHẬT GIÁO, MỘT TÔN GIÁO CHUNG CỦA NHIỀU NƯỚC NAM Á VÀ ĐÔNG NAM Á LÚC BẤY GIỜ CŨNG TÌM ĐƯỢC CHỖ ĐỨNG Ở VIỆT NAM
NHƯNG PHẬT GIÁO CÓ NGUỒN GỐC Ở XÃ HỘI ẤN
ĐỘ CỔ ĐẠI VỐN MANG TRONG MÌNH NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA TƯ TƯỞNG VÀ TÔN GIÁO, CỦA CON NGƯỜI VÀ XÃ HỘI CỦA QUÁ KHỨ VÀ HIÊN TẠI ẤN ĐỘ LÚC BẤY GIỜ
CÓ NHỮNG ĐIỀU KHÔNG PHÙ HỢP VỚI CON NGƯỜI VÀ
XÃ HỘI VIỆT NAM ĐƯƠNG THỜI VÌ VẬY ĐỂ PHÁT TRIỂN ĐƯỢC Ở VIỆT NAM, PHẬT GIÁO PHẢI TRẢI QUA MỘT QUÁ TRÌNH:
Trang 31,VÀO GIAI ĐOẠN ĐẦU CỦA THỜI KỲ TRUYỀN BÁ
PHẬT GIÁO VẤP PHẢI SỰ PHẢN ỨNG CỦA CÁC TÍN NGƯỠNG CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI VIỆT NAM, CỦA TỤC THỜ PHỤNG TỔ TIÊN, CỦA LỆ CÚNG BÁI THỔ CÔNG VÀ CÁC THÓI QUÊN THỜ CÚNG THÀNH HOÀNG NGƯỜI VIỆT NAM MANG CÁC TÍN NGƯỠNG TRÊN KHÔNG KHỎI NGỠ NGÀNG TRƯỚC PHẬT GIÁO HỌ ĐÃ XA LÁNH, THẬM TRÍ CHÊ BAI, ĐẢ KÍCH
2,VÀO THỜI KỲ SAU CỦA SỰ TRUYỀN BÁ, LÚC
PHẬT GIÁO ĐÃ LÀM QUEN VỚI DÂN TỘC NÓ VẪN CÒN LIÊN TỤC BỊ SỰ MỔ XẺ CỦA MỘT SỐ NGƯỜI NGƯỜI TA
ĐÃ ĐẶT NÓ TRÊN BÌNH DIỆN CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI ĐỂ KHẢO NGHIỆM VÀ THẤY RẰNG Ở PHẬT GIÁO CÓ NHỮNG ĐIỀU KHÔNG THÍCH HỢP DO ĐÓ, NHIỀU NGƯỜI VIỆT NAM TRONG NHỮNG THỜI KỲ KHÁC NHAU ĐÃ PHÊ PHÁN, KỲ THỊ PHẬT GIÁO NHƯ : ĐÀM MĨ MÔNG (THẾ
KỶ XII); LÊ QUÁT, TRƯƠNG HÁN SIÊU (THẾ KỶ XIV); BÙI HUY BÍCH, PHẠM NGUYỄN DU (THẾ KỶ XVIII); PHẠM QUÝ THÍCH (THẾ KỶ XIX) ĐỀU XEM PHẬT GIÁO LÀ ĐIỀU CÓ HẠI CHO XÃ HỘI
NHƯNG Ở MỘT PHÍA KHÁC, TRÊN PHƯƠNG DIỆN TÍN NGƯỠNG, NGƯỜI VIỆT NAM XƯA LẠI TÌM ĐẾN PHẬT GIÁO DẦN DẦN, HỌ ĐI ĐẾN TÔN SÙNG VÀ ĐỀ CAO NÓ CÁC VUA LÝ, VUA TRẦN TỪ CÁC THẾ KỶ XI ĐẾN XIV ĐỀU ĐỀ CAO PHẬT GIÁO THỜI LÊ, THỜI NGUYỄN TUY TÔN SÙNG NHO, NHƯNG VẪN ĐỂ CHO PHẬT GIÁO LƯU
Trang 4HÀNH LÊ SÁT, LÊ NGÂN LÀ NHỮNG ĐẠI THẦN THỜI LÊ
SỞ VÀ NHỮNG HOÀNG THÂN, QUỐC THÍCH THỜI NGUYỄN TRONG NHÀ ĐỀU CÓ CHÙA THỜ PHẬT THẬM CHÍ TRƯƠNG HÁN SIÊU TRƯỚC CHỐNG PHẬT GIÁO SAU LẠI THEO PHẬT GIÁO CÒN QUẦN CHÚNG NHÂN DÂN THÌ LẲNG LẶNG ĐI THEO PHẬT GIÁO
HAI KHUYNH HƯỚNG PHỦ NHẬN VÀ THỪA NHẬN TRÊN ĐÃ ĐAN XEN NHAU, KẾ TIẾP NHAU TRONG LỊCH
SỬ NHƯNG KHUYNH HƯỚNG THỪA NHẬN MẠNH HƠN KHUYNH HƯỚNG PHỦ NHẬN VÀ LÀ KHUYNH HƯỚNG CHUNG CỦA LỊCH SỬ, LÀM CHO PHẬT GIÁO TRỞ THÀNH MỘT TÔN GIÁO VÀ LÀ MỘT HIỆN TƯỢNG TRIẾT HỌC LÂU DÀI CỦA DÂN TỘC
TRỞ THÀNH MỘT HIỆN TƯỢNG ĐÓ, RÕ RÀNG KHÔNG PHẢI LÀ SỰ ÁP ĐẶT, CŨNG KHÔNG PHẢI LÀ SỰ LẦM LỠ NHẤT THỜI, MÀ NHƯ LÀ MỘT SỰ TẤT YẾU, MỘT HIỆN TƯỢNG CÓ TÍNH QUY LUẬT, KHÔNG THỂ KHÁC TRONG HOÀN CẢNH LÚC BẤY GIỜ
TÍNH TẤT YẾU TRÊN ÍT NHIỀU ĐÃ CÓ NGƯỜI ĐỀ CẬP MỘT SỐ NGƯỜI CÓ KIẾN THỨC LỊCH SỬ LẠI CÓ QUAN ĐIỂM HIỆN THỰC CHỦ NGHĨA, KHÔNG THỂ KHÔNG CÔNG KHAI THỪA NHẬN SỰ TỒN TẠI HIỂN NHIÊN CỦA PHẬT GIÁO LÊ QUÝ ĐÔN, NGÔ THÌ NHẬM, PHAN HUY ÍCH THẾ KỶ XVIII ĐỀU THỪA NHẬN MỘT SỐ YẾU TỐ CỦA PHẬT GIÁO THẬM CHÍ LÊ QUÝ ĐÔN CÒN CHO RẰNG CHÊ BAI TIÊN PHẬT LÀ THÁI ĐỘ "HẸP HÒI"
Trang 5VÌ SAO PHẬT GIÁO, MỘT TÔN GIÁO, MỘT TRIẾT THUYẾT TỪ BÊN NGOÀI VÀO LẠI KHẲNG ĐỊNH ĐƯỢC VỊ TRÍ CỦA MÌNH DÀI LÂU TRONG DÂN TỘC NHƯ THẾ?
VỀ VẤN ĐỀ NÀY ĐÃ CÓ NHIỀU GIẢI KIẾN KHÁC NHAU CÓ NGƯỜI CHO RẰNG DÂN TỘC VIỆT NAM VỐN
CÓ TRUYỀN THỐNG BAO DUNG TÔN GIÁO NÊN DUNG NẠP PHẬT GIÁO; CÓ NGƯỜI GIẢI THÍCH RẰNG PHẬT GIÁO LÀ MỘT TRÀO LƯU VĂN HOÁ NÊN SẼ SỐNG MÃI VỚI DÂN TỘC, CÓ NGƯỜI QUAN NIỆM RẰNG PHẬT GIÁO KHÔNG GIÀNH QUYỀN BINH VÀ UY LỰC NGOÀI ĐỜI NÊN NGƯỜI TA TIN THEO NHƯNG TẤT CẢ CÁC LÝ LẼ
ĐÓ ĐỀU KHÔNG SỨC THUYẾT PHỤC
NẾU NÓI RẰNG, NGƯỜI VIỆT NAM CÓ TRUYỀN THỐNG BAO DUNG TÔN GIÁO THÌ KHÔNG THỂ GIẢI THÍCH ĐƯỢC HIỆN TƯỢNG CÁC NHÀ NHO PHÊ PHÁN PHẬT GIÁO VÀ NHỮNG NGƯỜI VÔ THẦN ĐỐI NGHỊCH VỚI PHẬT GIÁO NẾU NÓI RẰNG PHẬT GIÁO LÀ MỘT TRÀO LƯU VĂN HOÁ MỚI THẤY MỘT MẶT CỦA VĂN HOÁ DÂN TỘC: MẶT CHỊU ẢNH HƯỞNG VÀ MANG DẤU
ẤN CỦA PHẬT GIÁO NHƯNG XÉT VỀ BẢN CHẤT THÌ PHẬT GIÁO LÀ MỘT TÔN GIÁO, MỘT LÝ THUYẾT THẦN
BÍ VỀ SỰ GIẢI THOÁT CON NGƯỜI VÀ DO ĐÓ GỌI LÀ MỘT TÔN GIÁO ĐÚNG HƠN LÀ MỘT TRÀO LƯU VĂN HOÁ NẾU NÓI RẰNG PHẬT GIÁO KHÔNG GIÀNH QUYỀN BINH, ĐỊA VỊ NGOÀI ĐỜI THÌ KHÔNG THỂ GIẢI THÍCH ĐƯỢC CÁC HIỆN TƯỢNG LỊCH SỬ, NHƯ CÓ NGƯỜI TIN THEO PHẬT GIÁO ĐỂ MONG GIẦU SANG
Trang 7CHƯƠNG II PHẬT GIÁO LÀ MỘT NHU CẦU TINH THẦN CỦA NGƯỜI
VIỆT NAM TRONG LỊCH SỬ
SỐNG TRONG THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN KHÁC NHAU, NHƯNG ĐỂ SỐNG, Ở HỌ ĐỀU CÓ CHUNG MỘT TÂM LÝ: MONG MUỐN ẤM NO, MẠNH KHOẺ, SỐNG LÂU, GIÀU SANG MONG MUỐN ĐÓ Ở NGƯỜI DÂN VIỆT NAM ĐƯỢC GỬI VÀO HÌNH TƯỢNG "TAM ĐA": PHÚC, LỘC, THỌ ĐÓ LÀ TÂM LÝ, VỪA MANG TÍNH CHẤT TỰ NHIÊN, VỪA MANG TÍNH CHẤT XÃ HỘI, VỪA LÂU DÀI, VỪA CẤP BÁCH NÓ GẮN LIỀN VỚI CON NGƯỜI NHƯ SỰ TỒN TẠI CỦA CHÍNH HỌ
XÃ HỘI PHONG KIẾN LÀ MỘT XÃ HỘI TRÌ TRỆ LÂU DÀI NGƯỜI TA BẰNG LÒNG VỚI NỀN KINH TẾ TỰ CẤP,
TỰ TÚC, VỚI TRI THỨC HẠN HẸP VÀ NẾP SỐNG LÀNG
XÃ KHÉP KÍN NGƯỜI TA KHÔNG THỂ HIỂU ĐƯỢC NHỮNG NGUYÊN NHÂN THỰC SỰ ĐƯA ĐẾN NHỮNG SỐ MỆNH KHÁC NHAU CỦA CON NGƯỜI, KHÔNG THỂ HIỂU ĐƯỢC VÌ SAO Ở NGƯỜI NÀY THÌ CÓ SỐ PHẬN HẨM HIU,
Ở NGƯỜI KHÁC THÌ CÓ SỐ PHẬN MAY MẮN MỖI CON NGƯỜI NGHÈO KHỔ ĐỀU BĂN KHOĂN VÀ MONG MUỐN
CÓ MỘT NGÀY NÀO ĐÓ ĐƯỢC ĐỔI ĐỜI TRONG MỘT CHẾ ĐỘ XÃ HỘI NGƯỜI BÓC LỘT NGƯỜI NHƯ CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN, CON NGƯỜI CHƯA TÌM ĐƯỢC SỨC MẠNH
ĐỂ GIẢI PHÓNG MÌNH Ở CHÍNH BẢN THÂN MÌNH NGƯỜI
Trang 8TA ĐẶT HY VỌNG VÀO MỘT LỰC LƯỢNG SIÊU NHIÊN, ĐẶT NIỀM TIN VÀO TÔN GIÁO
TÍN NGƯỠNG NGUYÊN THUỶ ĐÃ THOẢ MÃN PHẦN NÀO NHU CẦU CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM TRONG LỊCH
SỬ TÍN NGƯỠNG ĐÓ VỚI CÁC NGUYÊN LÝ: THỜ TỔ TIÊN THÌ ĐƯỢC TỔ TIÊN PHÙ HỘ, THỜ THỔ CÔNG THÌ ĐƯỢC THỔ CÔNG CHO PHÚC, THỜ THÀNH HOÀNG THÌ ĐƯỢC THÀNH HOÀNG BẢO VỆ ĐÃ GIEO VÀO LÒNG NGƯỜI NHỮNG NIỀM TIN
NHƯNG TÍN NGƯỠNG THÔ SƠ ĐÓ KHÔNG THOẢ MÃN ĐƯỢC NHU CẦU TÂM LÝ VÀ NHẬN THỨC CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM CÙNG VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI, NGƯỜI VIỆT NAM NGÀY CÀNG MONG MUỐN HIỂU ĐƯỢC Ý NGHĨA CUỘC SỐNG CỦA MÌNH, MUỐN BIẾT SỰ SINH THÀNH CỦA MÌNH, MUỐN BIẾT QUAN HỆ NHÂN QUẢ TRONG CUỘC ĐỜI MÌNH PHẬT GIÁO VỚI LÝ THUYẾT: KHỔ, TẬP, DIỆT, ĐẠO, NGHIỆP, VÔ, THƯỜNG, NGÃ ĐÃ ĐÁP ỨNG ĐƯỢC PHẦN NÀO NHU CẦU ĐÓ PHẬT GIÁO
DO ĐÓ ĐÃ THAY THẾ ĐƯỢC CÁC TÍN NGƯỠNG CỔ TRUYỀN, TRỞ THÀNH TÔN GIÁO CHUNG CỦA NHIỀU ĐỊA PHƯƠNG VÀ CUỐI CÙNG LÀ CỦA CẢ ĐẤT NƯỚC
SỐNG VÀ YÊU CẦU SỐNG KHÔNG ĐƯỢC ĐÁP ỨNG TRONG HIỆN THỰC XÃ HỘI, KHÔNG NHỮNG LÀ ĐIỀU KIỆN CHO PHẬT GIÁO DU NHẬP VÀ THẮNG THẾ, MÀ CÒN LÀ CƠ
SỞ QUI ĐỊNH SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC TÔNG PHÁI PHẬT GIÁO Ở VIỆT NAM, TÔNG PHÁI NÀO CHÚ Ý ĐẾN YÊU CẦU SỐNG CỦA DÂN, ĐẾN CẢNH KHỔ ĐAU THÌ ĂN SÂU PHÁT
Trang 9TRIỂN, TÔNG PHÁI NÀO LÝ LUẬN CAO SIÊU NHƯNG KHÔNG CHÚ Ý MẤY ĐẾN SỰ THOẢ MÃN YÊU CẦU CỦA CON NGƯỜI THÌ DÙ CÓ ĐƯỢC THỊNH HÀNH CŨNG CHỈ LÀ HIỆN TƯỢNG TẠM THỜI TRONG LỊCH SỬ
PHẬT GIÁO TRUYỀN VÀO NƯỚC TA LÀ PHẬT ĐẠI THỪA VỚI CẢ BA TÔNG PHÁI: THIỀN TÔNG, MẬT TÔNG, TINH ĐỘ TÔNG
THIỀN TÔNG VỚI CÁC QUAN NIỆM: PHẬT TẠI TÂM, PHẬT CÓ Ở MỌI NƠI, AI CŨNG CÓ THỂ TRỞ THÀNH PHẬT, CÓ THỂ TRỞ THÀNH PHẬT NGAY TỨC KHẮC ĐÃ NÂNG CON NGƯỜI LÊN TRONG ÁCH KÌM KẸP NẶNG NỀ CỦA TRẬT TỰ PHONG KIẾN VÀ NHO GIÁO NHƯNG THIỀN TÔNG KHÔNG
ĐỀ CẬP ĐẾN NHỮNG NHU CẦU THỰC TẾ, HÀNG NGÀY NÊN CHỈ ĐƯỢC THỊNH HÀNH TRONG MỘT GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ (LÝ - TRẦN)
MẬT TÔNG VỚI THUẬT PHÙ CHÍ, BÙA PHÉP, VỚI PHƯƠNG PHÁP HÀNG LONG PHỤC HỔ, TRẤN TÀ YỂM HUYỆT, TUY THÔ THIỂN VỀ MẶT CÁCH THỨC NHƯNG HỨA HẸN THOẢ MÃN MỘT ĐIỀU GÌ ĐÓ TRONG TÂM LÝ CON NGƯỜI, NÊN ĐƯỢC NHIỀU NGƯỜI TIN THEO NHẤT LÀ QUẦN CHÚNG NGƯỜI NGHÈO KHỔ NHƯNG NỔI HƠN CẢ , CÓ SỨC HẤP DẪN HƠN CẢ PHẢI TÍNH ĐẾN TINH ĐỘ TÔNG
TINH ĐỘ TÔNG VỚI CHỦ TRƯƠNG NIỆM PHẬT A-DI-ĐÀ, VỚI SỰ TÔN THỜ PHẬT QUAN THẾ ÂM, VỚI QUAN NIỆM SỐNG TỪ BI HỈ XẢ, THÌ KHI CHẾT SẼ ĐƯỢC VỀ NƠI TỊNH THỔ, ĐƯỢC LÊN CÕI NIẾT BÀN, ĐƯỢC THOÁT KHỎI CẢNH TRẦM LUÂN KHỔ ẢI Ở KIẾP SAU, ĐÃ ĐÁNH ĐÚNG VÀO YÊU
Trang 10CẦU THOÁT KHỔ THOÁT NẠN CỦA CON NGƯỜI TRẦN GIAN, NÊN ĐÃ CÓ SỨC LÔI CUỐN ĐẶC BIỆT NGƯỜI TA DỐC LÒNG TIN THEO PHẬT QUAN THẾ ÂM NGƯỜI TA CÒN TẠO NÊN PHẬT BÀ QUAN ÂM NGHÌN MẮT, NGHÌN TAY ĐỂ CHỨNG TỔ RẰNG CÓ MỘT VỊ PHẬT CÓ THỂ THẤY ĐƯỢC HẾT KHỔ ẢI CỦA CHÚNG SINH, CÓ THỂ CỨU VỚT ĐƯỢC HẾT MỌI NGƯỜI KHỔ ĐAU CHÍNH DO CHỦ TRƯƠNG CỨU KHỔ, CỨU NẠN, ĐỔI ĐỜI NGƯỜI NHƯ THẾ NÊN TỊNH ĐỘ TÔNG TRỞ THÀNH TÔNG PHÁI CHỦ ĐẠO CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM VÀ XUYÊN SUỐT TRONG LỊCH SỬ
CÓ THỂ NÓI PHẬT GIÁO, NHẤT LÀ TỊNH ĐỘ TÔNG LÀ MỘT PHƯƠNG THỨC THOẢ MÃN NHU CẦU TINH THẦN CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM TRONG LỊCH SỬ CHỪNG NÀO THẾ GIỚI QUAN VÔ THẦN VÀ KHOA HỌC CHƯA ĐỦ ĐIỀU KIỆN
ĐỂ THỐNG TRỊ TRONG ĐẦU ÓC HỌ THÌ NHỮNG VỊ PHẬT DO CON NGƯỜI TẠO RA DÙ ÂM THẦM NGỒI DƯỚI MÁI CHÙA CHẬT HẸP , HAY ĐỨNG PHƠI NGOÀI KHÔNG GIAN RỘNG LỚN VẪN CÒN SỨC HẤP DẪN NHIỀU NGƯỜI
Trang 11CHƯƠNG III PHẬT GIÁO TRONG THẾ GIỚI QUAN CỦA NGƯỜI VIỆT
CÓ TÍNH TOÀN DIỆN VÌ VẬY THẾ GIỚI QUAN VỚI ĐẶC TRƯNG LÀ HÌNH ẢNH CỦA SỰ VẬN ĐỘNG ĐÓ CỦA HỌ CŨNG NGAY TỪ ĐẦU ĐÃ MANG TÍNH CHẤT TOÀN DIỆN
TRONG THỜI KỲ CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI, MẶC DÙ NỀN SẢN XUẤT THẤP KÉM, KHOA HỌC TỰ NHIÊN CHƯA XUẤT HIỆN, CÔNG NGHIỆP KHÔNG CÓ TRÊN ĐẤT VIỆT NAM MẶC DÙ NHỮNG NHẬN THỨC VỀ TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI Ở VIỆT NAM PHẦN NHIỀU CÒN NGÂY THƠ, CHẤT PHÁC, CÒN DỪNG LẠI Ở MỨC ĐỘ TƯ DUY KINH NGHIỆM NHƯNG NHỮNG TÁC PHẨM THÀNH VĂN VÀ HIỆN VẬT GHI CHÉP LẠI ĐÃ CHO THẤY Ở HỌ CÓ MỘT BỨC TRANH TỔNG QUÁT VÀ HOÀN THIỆN VỀ THẾ GIỚI
DO HOÀN CẢNH LỊCH SỬ, CÁC HỌC THUYẾT NHO, PHẬT,, LÃO TỪ BÊN NGOÀI TRUYỀN VÀO NƯỚC TA CÁC HỌC THUYẾT ĐÓ KHÔNG NHỮNG KHÔNG PHÁ VỠ SỰ HOÀN CHỈNH VỐN CÓ CỦA THẾ GIỚI QUAN NGƯỜI VIỆT
Trang 12NAM MÀ CÒN DUNG HOÀ PHÁT TRIỂN TRÊN CƠ SỞ ĐÓ XÉT VỀ MẶT CHẤT THÌ NHO, PHẬT, LÃO CÓ QUAN NIỆM KHÁC NHAU, THẬM CHÍ MÂU THUẪN NHAU VỀ THẾ GIỚI, XÃ HỘI VÀ CON NGƯỜI NHƯNG XÉT VỀ MẶT KẾT CẤU CỦA MỘT THẾ GIỚI QUAN THÌ NHO, PHẬT, LÃO LẠI
LÀ CÁC BỘ PHẬN CẦN THIẾT HỢP THÀNH GIỮA CHÚNG
CÓ MỐI QUAN HỆ HỮU CƠ, CÓ SỰ PHÂN CÔNG TRÁCH NHIỆM, ĐỒNG THỜI CŨNG CÓ SỰ NƯƠNG TỰA VÀO NHAU, BỔ SUNG CHO NHAU LÀM THÀNH MỘT THẾ GIỚI QUAN TOÀN DIỆN, CẦN THIẾT CHO CON NGƯỜI PHONG KIẾN
THỜI KỲ LÝ - TRẦN, CÁC VUA VÀ TRIỀU ĐÌNH CÙNG MỘT LÚC COI TRỌNG CẢ BA ĐẠO, CÙNG MỘT LÚC SỬ DỤNG CẢ NHÀ NHO, NHÀ SƯ VÀ ĐẠO SĨ HỌ ĐÃ
TỔ CHỨC RA CÁC KỲ THI TAM GIÁO VÀ DỰA VÀO THÁI
ĐỘ CỦA HỌ, NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI ĐÃ ĐỀ XUẤT RA CÁC
LÝ THUYẾT "TAM GIÁO ĐỒNG NGUYÊN", "TAM GIÁO ĐỒNG QUY", "TAM GIÁO NHẤT NGUYÊN" LÝ THUYẾT
"TAM GIÁO ĐỒNG NGUYÊN" CÒN ĐƯỢC NÊU LÊN MẠNH
MẼ Ở THẾ KỶ XVIII ĐÓ KHÔNG PHẢI LÀ ĐIỀU NGẪU NHIÊN, MÀ CÓ CƠ SỞ TRONG NỘI DUNG MỖI ĐẠO CŨNG NHƯ VỊ TRÍ MỖI ĐẠO TRONG THẾ GIỚI QUAN NGƯỜI VIỆT NAM
NHO GIÁO, MỘT HỌC THUYẾT ĐƯỢC GIAI CẤP THỐNG TRỊ ĐỀ CAO VÀ THẦN THÁNH HOÁ, NHƯNG NÓ CHỈ LÀ HỌC THUYẾT CHÍNH TRỊ VÀ ĐẠO ĐỨC CỦA GIAI CẤP PHONG KIẾN TRONG NHIỀU PHƯƠNG DIỆN HOẠT
Trang 13ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI, NÓ CHỈ CHÚ Ý TỚI PHƯƠNG DIỆN XÃ HỘI, TRONG NHIỀU MỐI QUAN HỆ XÃ HỘI, NÓ CHỈ CHÚ Ý ĐẾN QUAN HỆ VUA - TÔI, CHA - CON, CHỒNG
- VỢ BƯỚC VÀO LĨNH VỰC KHÁC CỦA ĐỜI SỐNG XÃ HỘI, CỦA SINH HOẠT CON NGƯỜI NÓ BỎ QUA VÀ TỎ RA BẤT LỰC
LÃO GIÁO, MỘT HỌC THUYẾT YẾM THẾ, CHỦ TRƯƠNG XÃ LÁNH SỰ PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI, QUAY
VỀ BẮT TRƯỚC GIỚI TỰ NHIÊN, CÓ VẺ NHƯ MÂU THUẪN VỚI CHỦ TRƯƠNG NHẬP THẾ CỦA NHO GIÁO, VỚI CÁCH SỐNG CỦA NHÀ NHO NHƯNG BAO ĐỜI NAY VẪN ĐƯỢC CON NGƯỜI PHONG KIẾN VIN LẤY, NGÂN NGA TÁN THƯỞNG CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN ĐÃ DẦY VÒ CON NGƯỜI, ĐÃ CHÀ ĐẠP LÊN TÀI NĂNG CỦA CON NGƯỜI KHIẾN CHO NHỮNG CON NGƯỜI TÍCH CỰU NHẤT CŨNG PHẢI RƠI VÀO CẢNH TRẦM LUÂN ĐỂ RỒI PHẢI LẤY ĐẠO LÃO - TRANG LÀM NIỀM AN ỦI CHO MÌNH NGUYỄN TRÃI, NGUYỄN BỈNH KHIÊM, NGUYỄN CÔNG TRỨ V.V TUY CON ĐƯỜNG HOẠN LỘ KHÁC NHAU, ĐÓNG GÓP CHO XÃ HỘI KHÁC NHAU, NHƯNG CÙNG CHUNG MỘT HOÀN CẢNH LÀ HƯỚNG VÀO ĐẠO LÃO LÚC CUỐI ĐỜI
NHƯNG ĐẠO NHO VÀ ĐẠO LÃO - TRANG LẢNG TRÁNH HOẶC CÓ THÁI ĐỘ HƯ VÔ CHỦ NGHĨA ĐỐI VỚI NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI, NHƯ CÁC VẤN ĐỀ: SỐNG CHẾT, THỌ YỂU, PHÚC HỌA, SƯỚNG KHỔ CHỦ NGHĨA TÔN QUÂN CỦA
Trang 14ĐẠO NHO CHO RẰNG CHƯA BIẾT VIỆC SỐNG LÀM GÌ PHẢI BIẾT VIỆC CHẾT, CHO RẰNG THỌ HAY YỂU LÀ DO
SỐ MỆNH, PHÚC HAY HỌA LÀ DO TRỜI CHỦ NGHĨA TƯƠNG ĐỐI CỦA ĐẠO LÃO - TRANG CHO RẰNG SỐNG HAY CHẾT, THỌ HAY YỂU LÀ ĐIỀU TỰ NHIÊN CON NGƯỜI KHÔNG CẦN CAN THIỆP VÀO, CÒN VỀ PHÚC HOẠ THÌ CHO RẰNG TRONG CÁI PHÚC CÓ ẨN NÁU CÁI HOẠ, TRONG CÁI HOẠ CÓ ẨN NÁU CÁI PHÚC TẤT CẢ NHỮNG LÝ LẼ ĐÓ KHÔNG ĐỦ ĐỂ THOẢ MÃN NHỮNG NHU CẦU VỀ MẶT TÂM LÝ CŨNG NHƯ NHẬN THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT NAM ĐẠO PHẬT ĐÃ GIÀNH LẤY MỘT VAI TRÒ TRONG CHỖ TRỐNG ĐÓ TRONG TINH THẦN NGƯỜI VIỆT NAM
SỰ PHÂN CÔNG GIỮA NHO VÀ PHẬT TRONG THẾ GIỚI QUAN NGƯỜI VIỆT HÌNH NHƯ LÀ ĐIỀU TỰ NHIÊN THẾ MÀ ĐIỀU TỰ NHIÊN NÀY LẠI KHÔNG ĐƯỢC MẤY AI SUY XÉT ĐẾN NGỌN NGUỒN TUY NHIÊN TRẦN THÁI TÔNG CŨNG ĐÃ NÓI: "ĐẠI GIÁC CỦA ĐỨC PHẬT LÀ PHƯƠNG DIỆN DẪN DỤ MỌI BẦY MÊ HOẶC LÀ ĐƯỜNG TẮT ĐỂ TỎ RÕ MỌI LẼ TỬ SINH LÀM CÁN CÂN CHO HẬU THẾ, LÀM KHUÔN PHÉP CHO TƯƠNG LAI, ĐÓ LÀ TRỌNG TRÁCH CỦA TIÊN THÁNH."
SỰ LỚN MẠNH CỦA PHẬT GIÁO, SỰ CHI PHỐI ĐỜI SỐNG TINH THẦN TOÀN XÃ HỘI CỦA PHẬT GIÁO ĐÃ KHIẾN NHIỀU NHÀ NHO TRONG LỊCH SỬ KHÔNG HIỂU ĐƯỢC VÀ THẮC MẮC LÊ QUÁT, MỘT NHO SĨ THẾ KỶ
Trang 15XIV PHÀN NÀN RẰNG: " NHÀ PHẬT LẤY HOẠ PHÚC ĐỂ CẢM LÒNG NGƯỜI, SAO ĐƯỢC NGƯỜI TA TIN SÂU BỀN
THẾ? " (ĐẠI VIỆT SỬ KÝ TOÀN THƯ), BÙI HUY BÍCH MỘT
NHO SĨ KHÁC Ở THẾ KỶ XVIII CŨNG PHÀN NÀN RẰNG:
"NHÀ NHÀ MÊ HOẶC VÀO THUYẾT BÁO ỨNG, NGƯỜI Ở
ĐÂU THÌ LỀ PHẬT Ở ĐẤY" ( "LỪ TRUNG TẠP THUYẾT"
CỦA BÙI HUY BÍCH) SỰ KHÔNG HIỂU ĐƯỢC ĐÓ VÌ THÁI
ĐỘ THÀNH KIẾN VÀ THÓI QUEN NHẮM MẮT TRƯỚC HIỆN THỰC CỦA NHÀ NHO
PHẬT GIÁO, NGOÀI VẤN ĐỀ THẾ GIỚI QUAN CỦA GIAI CẤP PHONG KIẾN, CÒN LÀ VẤN ĐỀ CỦA NGƯỜI DÂN BÌNH THƯỜNG, ĐƯỢC QUẦN CHÚNG TỰ NGUYỆN TIN THEO NGOÀI TÍNH GIAI CẤP RA, PHẬT GIÁO CÒN
CÓ TÍNH QUẦN CHÚNG CHÍNH VÌ VẬY, KHI CUỘC CÁCH MẠNG XÃ HỘI NỔ RA THÌ NHO VÀ LÃO - TRANG KHÔNG CÒN CƠ SỞ TỒN TẠI, NHƯNG PHẬT GIÁO VẪN CÒN SỐNG DAI DẲNG