Sáng kiến kinh nghiệm " Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh qua các tiết học vật lí " ppt

Sáng kiến kinh nghiệm Phan Văn Thành Trường THPT Phù cừ – Hưng yên 6 + Khi giảng dạy cỏc khỏi niện vật lý, giỏo viờn phải cho học sinh nắm thật chắc cỏc khỏi niệm vật lý vỡ học sinh c

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Phan V¨n Thµnh

Sáng kiến kinh nghiệm

Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh qua các tiết học vật

lí (Phan Văn Thành, THPT Phù

Cừ, Hưng Yên)

Sáng kiến kinh nghiệm Phan Văn Thành

Trường THPT Phù cừ – Hưng yên 2

MỞ ĐẦU

I.Lí DO CHỌN ĐỀ TÀI

Chỳng ta đang sống trong thế kỷ của trớ tuệ sỏng tạo Đất nước ta đang trong thời kỳ đổi mới,

đú là thời kỳ cụng nghiệp húa, hiện đại húa Phỏt triển giỏo dục và đào tạo là một động lực quan trọng thỳc đẩy sự nghiệp cụng nghiệp húa, hiện đại húa, là điều kiện phỏt huy nguồn lực con người- yếu tố cơ bản để phỏt triển xó hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững Sự nghiệp giỏo dục phải gúp phần quyết định vào việc bồi dưỡng cho thế hệ trẻ tiềm năng trớ tuệ, tư duy sỏng tạo, năng lực tỡm tũi chiếm lĩnh tri thức, năng lực giải quyết vấn đề thớch ứng được với thực tiễn cuộc sống, với sự phỏt triển của kinh tế tri thức Mục tiờu đổi mới này đũi hỏi ở người thầy phải phõn tớch và nhận thức được tầm quan trọng trong cụng tỏc giảng dạy, ngay chớnh trong bản thõn người thầy cũng phải đổi mới về phương phỏp giảng dạy cho phự hợp với thực tiễn đặt ra

Dạy học trước kia mang tớnh chất “độc thoại thụng bỏo, giảng giải ỏp đặt” của sự dạy và

tớnh chất “thụ động chấp nhận, ghi nhớ, thừa hành, bắt buộc” sự học của trũ Kiểu dạy học như

thế khụng thể khớch lệ, phỏt huy được hoạt động tự chủ, tỡm tũi, sỏng tạo giải quyết vấn đề của học sinh trong quỏ trỡnh chiếm lĩnh tri thức Cỏch thức dạy học đú ngày nay khụng cũn phự hợp với xu thế thời đại Kiểu dạy học đú khụng thể tồn tại và chấp nhận được

Trong chương trỡnh Vật lý ở bậc học THPT, định luật vật lý là một trong những nội dung

cơ bản nhất, song song tồn tại với định nghĩa cỏc đại lượng vật lý mà người giỏo viờn cần

truyền đạt cho học sinh Vỡ vậy, việc giảng dạy cỏc định luật vật lý, định nghĩa cỏc đại lượng vật

lý theo phương phỏp đổi mới là rất cần thiết

Từ đú, nảy sinh cho tụi cõu hỏi “ Dạy học như thế nào để bồi dưỡng cho học sinh tiềm

năng trớ tuệ sỏng tạo, tư duy khoa học vật lý, năng lực giải quyết cỏc vấn đề của vật lý” Với

cỏc vấn đề nờu trờn, bài sỏng kiến này đề cập vấn đề: TÍCH CỰC HểA VIỆC HỌC TẬP

CỦA HỌC SINH QUA CÁC TIẾT HỌC

II MỤC ĐÍCH

- Đưa ra cỏc phương phỏp tớch cực húa việc hoc tập của học sinh trờn lớp

- Đưa ra sơ đồ mụ phỏng giải quyết vấn đề xõy dựng kiến thức vật lý

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Phan V¨n Thµnh

- Đưa ra phương pháp giảng dạy các định luật vật lý, các định nghĩa các đại lượng vật lý

- Tích luỹ kinh nghiệm kiến thức cho bản thân trong công tác giảng dạy

III ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

IV NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

- Đảm bảo được sự cân đối dạy tri thức Vật lý và dạy kỹ năng tiếp cận tri thứcVật lý

- Nhận thức rõ cách thực hiện có hiệu quả các chức năng tổ chức, kiểm tra, định hướng hành động học của học sinh

- Khuyến khích trực giác của người học, khuyến khích người học nêu ý kiến của mình

- Cách thức lập sơ đồ mô phỏng tiến trình khoa học giải quyết vấn đề, xây dựng kiến thức cần dạy, từ đó cụ thể hóa tiến trình dạy học cho phù hợp

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thông qua việc nghiên cứu tài liệu và trao đổi với các giáo viên bộ môn

Dự giờ các giáo viên giảng dạy có kinh nghiệm lâu năm trong nghề

Thực hiện qua một số tiết dạy

NỘI DUNG

Sáng kiến kinh nghiệm Phan Văn Thành

Trường THPT Phù cừ – Hưng yên 4

PHẦN MỘT: CƠ SỞ Lí LUẬN

Căn cứ vào mục tiờu của Giỏo Dục&Đào Tạo “Nõng cao dõn trớ, đào tạo nhõn lực, bồi dưỡng nhõn tài, hỡnh thành đội ngũ lao động cú tri thức, cú tay nghề, cú năng lực thực hành, tự chủ, năng động, sỏng tạo, cú đạo đức cỏch mạng, cú tinh thần yờu Nước, yờu CNXH” Trong khi

đú, mụn học Vật lý trong trường THPT là một trong những mụn học cơ bản tạo điều kiện phỏt triển tư duy của học sinh Vật lý cú mối quan hệ chặt chẽ với mụn kỹ thuật, điều đú khẳng định tớnh cần thiết của mụn học Tớnh chất cơ bản của cỏc khỏi niệm vật lý, cỏc định luật vật lý là cỏc luận cứ cơ bản của triết học mang tớnh khoa học biện chứng một cỏch sõu sắc, điều đú càng khẳng định Vật lý cú thế giới quan khoa học cho học sinh

Là một người giỏo viờn giảng dạy bộ mụn Vật lý, tụi nhận thức được nhiệm vụ cơ bản của mỡnh đú là:

 Cung cấp cho học sinh kiến thức phổ thụng cơ bản cú hệ thống và toàn diện về vật lý Hệ thống này phải thiết thực cú tớnh kỹ thuật và phự hợp với quan niệm hiện đại của vật lý học

 Rốn luyện cho học sinh những kỹ năng chủ yếu sau:

- Quan sỏt

- Đo lường

- Sử dụng cỏc dụng cụ mỏy đo phổ biến

- Thực nghiệm, thớ nghiệm vật lý đơn giản

- Giải cỏc bài vật lý phổ thụng

- Vận dụng cỏc kiến thức vật lý để giải thớch hiện tượng đơn giản và ứng dụng của vật lý trong sản xuất

- Sử dụng cỏc thao tỏc tư duy lụgic và cỏc phương phỏp cơ bản về mụn học vật lý

 Gúp phần phỏt triển năng lực tư duy lụgic cho học sinh

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Phan V¨n Thµnh

 Góp phần xây dựng cho học sinh thế giới quan khoa học và giáo dục lòng yêu Nước, yêu chủ nghĩa xã hội khoa học và tinh thần quốc tế vô sản

PHẦN HAI: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

“ TÍCH CỰC HÓA VIỆC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH”

Theo lý thuyết hiểu theo nghĩa hẹp “Tích cực hóa việc học tập của học sinh” là làm thế nào

để học sinh thuộc làu tài liệu ngay trong giờ học trên lớp mà không cần nghiên cứu tài liệu ngoài giờ học Đồng thời, tích cực hóa việc học tập của học sinh là tổ chức, theo dõi sự chú ý của học sinh ở tất cả các giai đoạn, ở các kiểu khác nhau sao cho học sinh thu được kiến thức không phải thụ động mà là trong quá trình làm việc tích cực tự lực muôn hình muôn vẻ

Trên cơ sở lý thuyết và thực tế khi giảng dạy tại trường THPT Phù Cừ tôi nhận thấy để tích cực hóa việc học tập của học sinh trong việc tiếp thu kiến thức bộ môn Vật lý thì người giáo viên cần làm những công việc sau:

I CHUẨN BỊ THIẾT KẾ BÀI GIẢNG

1 Phải nghiên cứu kỹ tài liệu, xác định mục tiêu bài dạy, phần dạy, kiểu bài dạy, kiến

thức của bài dạy, nội dung trọng tâm cần truyền tải tới học sinh

Sau đây sẽ liệt kê một số kiểu bài dạy và phương pháp giảng dạy

1.1 Giảng dạy các khái niệm vật lý

Sáng kiến kinh nghiệm Phan Văn Thành

Trường THPT Phù cừ – Hưng yên 6

+ Khi giảng dạy cỏc khỏi niện vật lý, giỏo viờn phải cho học sinh nắm thật chắc cỏc khỏi niệm vật lý vỡ học sinh cú nắm chắc cỏc khỏi niệm vật lý thỡ mới đi sõu vào bản chất cỏc hiện tượng vật lý và ứng dụng nú trong cuộc sống và trong kỹ thuật

Chỳ ý:

- Khi giảng dạy cỏc khỏi niệm vật lý giỏo viờn phải chỉ rừ cho học sinh nhận thức rừ được những yờu cầu sau

- Đại lượng cú hướng hay đại lượng vụ hướng

- Đại lượng đặc trưng cho tớnh chất gỡ của sự vật hiện

Đại lượng vật lý ấy là tượng vật lý

- Mối liờn hệ định lượng giữa nú với cỏc đại lượng khỏ thể hiện

trong cụng thức nào

- Đơn vị đo,cỏch đo đại lượng đú ra sao

Phương phỏp giảng dạy cỏc khỏi niệm vật lý

Khi giảng dạy cỏc khỏi niệm vật lý người giỏo viờn cần làm theo cỏc bước sau:

Bước 1 : Vạch ra đặc điểm lý tớnh của khỏi niệm mới cần giảng dạy

Bằng cỏc vớ dụ gần gũi hàng ngày, thớ nghiệm mở đầu đơn giản, bài kiểm tra cũ giỏo viờn cho học sinh thấy trong hiện tượng vật lý hay trong cỏc tớnh chất vật thể đang nghiờn cứu xuất hiện những đặc điểm mới mà kiến thức cũ khụng thể đặc trưng hoặc giải thớch được Từ đú giỏo viờn cần xõy dựng một định nghĩa mới mà đặc tớnh của nú cú trong vớ dụ, thớ nghiệm, nội dung kiểm tra ở trờn

Bước 2: Làm sỏng tỏ đặc điểm định lượng của khỏi niệm mới

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Phan V¨n Thµnh

Các đại lượng vật lý có liên quan với nhau bằng nhiều cách khác nhau Trong sách giáo khoa mối liên hệ giữa các đại lượng vật lý thường được xác lập bằng thực nghiệm hoặc biến đổi các biểu thức toán học tìm ra sự phụ thuộc định lượng giữa đại lượng mới và đại lượng cũ Trong bước này giáo viên cần vạch ra, chỉ rõ cho học sinh tìm hiểu quan hệ định lượng giữa đại lượng mới và các đại lượng cũ mà giáo viên đã tổng kết ở bước 1

Bước 3: Định nghĩa khái niệm mới

Giáo viên chỉ thực hiện bước này khi biết học sinh đã nắm chắc bước 2 tổng kết của việc nghiên cứu đúc rút những tri thức đã thu được về khái niệm vào trong một hình thức giản đơn dễ hiểu thông thường ta đưa ra khái niệm mới giản đơn bằng lời

Bước 4 : Xây dựng đơn vị đo

Đơn vị đo thường được suy ra từ công thức của định nghĩa Trong bước này giáo viên yêu cầu học sinh tự xây dựng và đặt câu hỏi về ý nghĩa, định nghĩa đơn vị đo đó cũng là một hình thức giúp học sinh hiểu, nhớ, nắm vũng khái niệm mới

Bước 5: Vận dụng khái niệm mới vào thực tiễn

Trong bước này giáo viên cho học sinh giải thích hiện tượng vật lý đơn giản hoặc giải bài tập đơn giản ngay tại lớp học và cuối cùng giao bài tập về nhà cho học sinh vận dụng

Chú ý:

Đến bước 3 giáo viên chỉ cần học sinh hiểu, nhớ khái niệm mới chứ chưa cần đòi hỏi ở học sinh nắm vững kiến thức đã học Khi giảng dạy giáo viên hay bỏ qua bước 4, bước 5 mà đã đòi hỏi ở học sinh nắm vững kiến thứclà một điều vô lý

1.2 Giảng dạy các định luật vật lý

Đặc điểm:

+ Định luật vật lý là bước tiếp theo của việc phát triển cao hơn sau khái niệm vật lý Nó thiết lập mối quan hệ chặt chẽ sâu sắc các hiện tượng vật lý

Sáng kiến kinh nghiệm Phan Văn Thành

Trường THPT Phù cừ – Hưng yên 8

+ Định luật vật lý cú tớnh tất yếu, phổ biến, tức là trong điều kiện nhất định nú cú tỏc dụng bất

kỳ ở đõu và ở chỗ nào Vỡ thế, mỗi khi loài người phỏt hiện ra một định luật vật lý thỡ trỡnh độ con người phỏt triển cao hơn

+ Khỏc với cỏc quy luật của thực tế khỏch quan khụng thay đổi và tồn tại độc lập với ý thức con người, thỡ định luật vật lý là kết quả của tư duy khoa học khi nhận thức về tự nhiờn, nhận thức của con người cao hay thấp mà định luật vật lý phản ỏnh đỳng thực tế khỏch quan nhiều hay ớt

+ Thực nghiệm “Thớ nghiệm, quan sỏt, đo lường” là phương tiện cơ bản của vật lý, hầu hết cỏc định luật vật lý đều rỳt ra từ thực nghiệm cho nờn nú thể hiện tớnh khoa học, tớnh thực tiễn cao

Chớnh bởi cỏc đặc điểm trờn mà khi học sinh cần nắm vững một định luật vật lý cần biết cỏc yờu cầu sau

Định luật vật lý:

- Phản ỏnh được mối quan hệ giữa cỏc hiện tượng ra sao

- Nội dung định luật được phỏt biểu như thế nào

- Biểu thức toỏn học của định luật (nếu cú)

- Ứng dụng của định luật (nếu cú)

- Giới hạn ỏp dụng định luật

- Cỏch thức, quỏ trỡnh hỡnh thành định luật

Phương phỏp giảng dạy cỏc định luật vật lý

Khi giảng dạy cỏc định luật vật lý giỏo viờn cần thực hiện cỏc bước sau

Bước 1 : ễn tập những khỏi niệm cũ cú mặt trong định luật

Trong bước này giỏo viờn cần kiểm tra nhận thức của học sinh về cỏc khỏi niệm cũ cú mặt

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Phan V¨n Thµnh

trong định luật mà học sinh đã học Tuy nhiên không phải ôn lại tất cả những gì có liên quan tới nội dung của định luật mà người giáo viên cần hướng học sinh vào những nội dung khái niệm cơ bản Nếu khái niệm đó là quá khó hoặc học sinh đã học ở THCS mà học sinh chưa nhớ thì giáo viên có thể dành hẳn một khoảng thời gian củng cố lại các khái niệm đó trước khi vào mục mới

Chỉ sau khi biết chắc học sinh hiểu rõ bản chất của khái niệm liên quan, giáo viên mới bước vào giảng phần đó

Bước 2 : Định hướng sự chú ý của học sinh vào mối liên hệ các hiện tượng, sự vật trong tự nhiên cần nghiên cứu, vạch rõ các đại lượng sắp nghiên cứu

Để thực hiện bước này giáo viên cần lấy các ví dụ đơn giản về các hiện tượng vật lý gần gũi với đời sống hàng ngày hoặc các thí nghiệm định tính đơn giản

Chú ý: Trong bước này khi phân tích các hiện tượng, các ví dụ đã chọn, giáo viên cần

hướng học sinh vào phạm vi giới hạn của các đại lượng liên quan tới định luật vì giữa các mặt của sự vật hiện tượng cũng có nhiều mối quan hệ qua lại phức tạp, nếu không hạn chế phạm vi học sinh sẽ không hiểu mục đích nghiên cứu Mục đích cuối cùng của bước này là học sinh chỉ

ra được các đại lượng liên quan tới định luật và mối quan hệ qua lại định tính giữa chúng

Bước 3 : Tìm nội dung định luật hay tìm mối liên hệ qua lại giữa các đại lượng

Trong SGK nhìn chung các định luật vật lý được xây dựng từ thí nghiệm, hoặc các bài toán định lượng Đối với kiểu bài xây dụng bằng thí nghiệm, giáo viên cần chú ý chuẩn bị thí nghiệm kỹ vì khi tiến hành trên lớp cần chính xác thành công ngay Từ nội dung kết quả của thí nghiệm, giáo viên hướng dẫn cho học sinh phân tích hoặc dẫn dắt học sinh biện luận tìm mối quan hệ định lượng giữa các đại lượng, khái niệm liên quan trong thí nghiệm và kết thúc bằng việc học sinh tự tổng kết phát biểu thành nội dung của định luật cần học, biểu thức liên quan

Bước 4 : Vận dụng định luật vào giải các bài tập liên quan, giải thích các hiện tượng trong tự nhiên

Trong bước này giáo viên cho học sinh giải bài tập đơn giản hoặc giải thích một số hiện tượng vật lý xẩy ra trong cuộc sống hàng ngày mục đích của bước này giúp học sinh củng cố lại nội dung định luật, hiểu và nắm vững định luật

Sáng kiến kinh nghiệm Phan Văn Thành

Trường THPT Phù cừ – Hưng yên

10

Bước 5 : Nờu vị trớ, giới hạn ỏp dụng của định luật

Với cỏc định luật cần thiết, giỏo viờn cho học sinh thấy vai trũ của định luật và phạm vi ỏp dụng của định luật, giới hạn của định luật Điều này chứng minh cho học sinh thấy khoa học là

vụ tận, tri thức của con người khụng ngừng nõng cao, từ đú giỳp học sinh nhỡn nhận khoa học vật lý một cỏch đỳng đắn hơn

1.3 Giảng dạy cỏc bài cú thớ nghiệm

+ Thớ nghiệm vật lý là mụi trường, là chõn lý kiểm nghiệm cỏc định luật vật lý

Phương phỏp giảng dạy

Khi giảng dạy cỏc bài cú thớ nghiệm vật lý giỏo viờn cần thực hiện cỏc bước sau

Bước 1 : Giới thiệu dụng cụ làm thớ nghiệm

Trong bước này giỏo viờn vừa ụn tập, kiểm tra học sinh trờn cỏc dụng cụ làm thớ nghiệm học sinh đó biết và giới thiệu tỏc dụng của cỏc dụng cụ mới, cỏch đo Đồng thời nhắc nhở học sinh cỏc điểm chỳ ý về việc an toàn trong khi làm thớ nghiệm

Bước 2 : Tiến hành thớ nghiệm

Khi tiến hành thớ nghiệm, giỏo viờn cần chỳ ý làm chậm, làm mẫu, khi đó tiến hành xong giỏo viờn yờu cầu học sinh mụ tả lại, sau đú yờu cầu học sinh tự làm Việc tiến hành thớ nghiệm

Sáng kiến kinh nghiệm Phan Văn Thành

Trường THPT Phù cừ – Hưng yên

ở đõy cần trỡnh tự từ việc lắp cỏc dụng cụ thớ nghiệm, tiến hành thớ nghiệm

Bước 3 : Kết quả thớ nghiệm

Kết quả thớ nghiệm, hiện tượng xảy ra hoặc số liệu của phộp đo bằng sự quan sỏt của mắt thường thụng qua cỏc dụng cụ đo hoặc kết quả của phộp đo trực tiếp giỏo viờn cho học sinh quan sỏt, đo lường và rỳt ra hiện tượng, hay đọc kết quả đo qua dụng cụ đo

Bước 4 : Phõn tớch kết quả thớ nghiệm

Từ kết quả thớ nghiệm với kiến thức học sinh đó cú trong phần trước đú, giỏo viờn dẫn dắt học sinh suy nghĩ tỡm mối quan hệ qua lại, sự phụ thuộc lẫn nhau trong nội dung bài học để phõn tớch định tớnh hay định lượng rỳt ra định nghĩa mới hoặc nội dung của một định luật nào đú

2 Xõy dựng phương ỏn dạy học kiến thức cụ thể

2.1 Lập sơ đồ mụ phỏng tiến trỡnh khoa học giải quyết vấn đề xõy dựng kiến thức vật lý cần

dạy

Bước tiếp theo sau khi xỏc định được mục tiờu bài dạy, ta cần thiết kế tiến trỡnh hoạt động dạy học cho một kiến thức vật lý cụ thể Chỳng ta phải lập một sơ đồ mụ phỏng tiến trỡnh khoa học giải quyết vấn đề, xõy dựng hoặc kiểm nghiệm, vận dụng kiến thức Vật lý cụ thể Hiểu theo một cỏch đơn giản là chỳng ta cần xõy dựng một con đường của sự lụgic để học sinh tiếp cận kiến thức mới nhanh nhất, dễ hiểu nhất và cú sự lụgic với nhau trong mọi quỏ trỡnh của bài dạy

Để làm được việc này người giỏo viờn phải phõn tớch được tiến trỡnh khoa học xõy dựng kiến thức mới đú là:

- Kiến thức cần xõy đựng là điều gỡ ?

- Kiến thức đú được diễn đạt thế nào ?

- Nú là cõu trả lời rỳt ra được từ việc giải bài toỏn cụ thể nào ?

- Kiến thức đú xuất phỏt từ cõu hỏi nào ?