Nhận Xét Về Sự độc đáo Của Thời Gian Và Không Gian potx

Nhận Xét Về Sự độc đáo Của Thời Gian Và Không Gian Nghệ Thuật Nam Cao Thời gian và không gian trong sáng tác của Nam Cao cũng như mọi hiện tượng của thế giới khách quan, khi đi vào ngh

Nhận Xét Về Sự độc đáo Của Thời

Gian Và Không Gian Nghệ Thuật

Nam Cao

Thời gian và không gian trong sáng tác của Nam Cao cũng

như mọi hiện tượng của thế giới khách quan, khi đi vào

nghệ thuật được soi rọi bằng tư tưởng tình cảm, được nhào

nặng và tái tạo trở thành một hiện tượng nghệ thuật độc

đáo thấm đẫm cá tính sáng tạo của nhà văn Cảm quan về

thời gian và không gian gắn liền với cảm quan về con người

và cuộc đời, gắn bó với mơ ước và lí tưởng của nhà văn

Cho tới nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu công phu,

nghiêm túc về Nam cao Tuy nhiên, phương diện thời gian

và không gian nghệ thuật chưa được chú ý và xem xét

riêng

Những nhân vật của Nam Cao sống, như thường lệ, trong

thời gian hiện thực Một trong những nét đặc sắc của thời

gian nghệ thuật trong sáng tác của Nam Cao là đã tạo ra

một kiểu thời gian hiện thực hằng ngày, trong đó các nhân

vật của ông dường như bị giam hãm, tù túng, luẩn quẩn

trong vòng những lo âu thường nhật (nhà cửa, miếng cơm,

manh áo, thuốc men…) Các nhân vật đau buồn của Nam

Cao bị hành hạ, bị giày vò, bị ám ảnh bởi cái đói, “lúc nào

cũng lo chết đói, lúc nào cũng lo làm thế nào cho không

chết đói” Cả thế giới nhân vật “bị áo cơm ghì sát đất” của

ông như xuội đi trong cái vòng luẩn quẩn của thời gian hàng

ngày mòn mỏi

Thời gian, trong nhiều tác phẩm của Nam Cao như là đông

đặc lại Nó tù đọng, đóng kín, xoay theo cái quỹ đạo tưởng

chừng như không thay đổi Thế giới bên ngoài dường như

không bị thống trị bởi nó Có thể nói, cùng với việc phác hoạ

những chi tiết chân thực, khắc hoạ những tính cách điển

hình, mô tả những quan hệ nhân sinh, Nam Cao đã sáng

tạo ra trong những tác phẩm của ông một kiểu thời gian

hiện thực hàng ngày luẩn quẩn với những lo âu về sinh kế,

mòn mỏi về tinh thần, góp phần tạo nên hình ảnh một cuộc

sống mòn bế tắc, ngột ngạt khá điển hình

Trong nhiều tác phẩm của mình, Nam Cao đã sử dụng

phạm trù hồi tưởng như là một yếu tố của thời gian nghệ

thuật Như mọi người đều biết, hồi tưởng thường xuất hiện

trong quá trình sáng tạo tác phẩm theo quy luật tương phản

hoặc theo nguyên tắc liên tưởng Trong thế giới nghệ thuật

của Nam Cao, hồi tưởng hiện ra từ từ, không cố ý, ngỡ như

vô tình, thậm chí ngay cả khi nhà văn chủ tâm đi vào thế

giới hồi tưởng của nhân vật Nó không tồn tại một cách độc

lập mà trong mối liên hệ thường xuyên, chặt chẽ với hệ

thống thời gian nghệ thuật Hồi tưởng không đơn giản đẩy

lùi ra những phạm vi thời gian của sự trần thuật, trái lại, nó

tạo ra khả năng đối chiếu giữa quá khứ và hiện tại và có thể

nhìn thấy những viễn cảnh và những chu tuyến của tương

lai

Trong sáng tác của Nam Cao, những kỉ niệm cũ hiện lên

thông qua sự hồi tưởng của nhân vật có thể trong sáng ấm

áp, nhưng bao giờ cũng gợi lên một nỗi buồn Đó là “một

buổi chiều có sương bay” ngày dì Hảo đi lấy chồng (Dì

Hảo) Đó là nỗi nhớ bà cô phúc hậu, mù loà, bị lãng quên,

bỗng trào lên trong tâm trí đứa cháu giữa một đêm vui –

đêm tân hôn - với một niềm day dứt, ân hận (Chuyện buồn

giữa đêm vui)

Điền trong Trăng Sáng, Hộ trong Đời thừa, Thứ trong Sống

mòn cũng thường quay về với quá khứ, với những hồi ức

của mình Đối với họ, những cảnh vật ngày hôm nay như

khêu gợi những kỉ niệm của ngày qua Và những kỉ niệm cũ

hiện về chỉ làm tăng thêm nỗi buồn chán khổ đau trước mắt

Thời gian như là người bạn đường của sự khổ đau Có thể

nói, trong nhiều sáng tác của Nam Cao, nhân vật vô hình

chủ yếu chính là thời gian đã mất Hầu như trong mỗi tác

phẩm của ông đều tồn tại “nhân vật” vô hình này, hoặc là

hàm ý sự có mặt của nó Với tư cách là nhà văn hiện thực,

Nam Cao ý thức sâu sắc được tính không đảo ngược của

thời gian Nhiều nhân vật thuộc những tầng lớp xã hội khác

nhau của ông đều nhìn thấy thời gian trôi đi một cách tàn

nhẫn Họ suy ngẫm về thời gian với sự xúc động, với niềm

nuối tiếc, với tình cảm cay đắng của sự mấtmát không gì bù

đắp nổi Đối với Điền (Trăng Sáng), Hộ (Đời Thừa), Thứ

(Sống mòn) thời gian như là chiếc bào bào mòn những mơ

ước Đối với Chí Phèo (Chí Phèo) thời gian không chỉ tàn

phá nhân hình mà còn huỷ hoại cả nhân tính, cả tâm hồn

con người “Bây giờ thì hắn đã thành người không tuổi rồi

Ba mưoi tám hay ba mươi chín ? Bốn mươi hay là ngoài

bốn mươi ? Cái mặt hắn không trẻ cũng không già ; nó

không còn phải là mặt người : nó là mặt một con vật lạ

Nhìn mặt những con vật có bao giờ biết tuổi ?” Những cơn

say vô tận, những việc “ức hiếp, phá phách, đâm chém,

mưu hại, người ta giao cho hắn làm là chính cuộc đời hắn ;

cuộc đời mà hắn cũng chả biết đã dài bao nhiêu năm rồi.”

Hắn đã mất ý thức về thời gian Nhưng sau lần gặp thị Nở,

tình cảm tự nhiên và sự săn sóc tận tình của người đàn bà

tội nghiệp này đã góp phần đánh thức ý thức về nhân phẩm

và cùng với nó là ý thức về thời gian của Chí Phèo : “Tỉnh

dậy hắn thấy hắn già mà vẫn còn cô độc Buồn thay cho đời

! Có lí nào như thế được ? Hắn đã già rồi hay sao ?”

Trong một vài tác phẩm, Nam Cao đã miêu tả viễn cảnh của

tương lai Hiện tại tối tăm, ảm đạo, còn tương lai cũng

nhuốm màu xám xịt Tương lai của dì Hảo (Dì Hảo) là sự cô

đơn nghèo đói và bệnh tật Tương lai của Chí Phèo còn

khủng khiếp hơn hiện tại : “Chí Phèo hình như đã trông thấy

trước tuổi già của hắn, đói rét và ốm đau, và cô độc, cái này

còn đáng sợ hơn đói rét và ốm đau” Đối với nhân vật người

kể chuyện trong Mua nhà, tương lai bị giày vò bởi một nỗi

niềm ân hận Hiện tại đối với Thứ thật là mòn mỏi, nhưng

tương lai còn thê thảm hơn nhiều “Nhưng nay mai mới thật

buồn Y sẽ chẳng có việc gì làm, y sẽ ăn bám vợ! Đời y sẽ

mốc lên, sẽ rỉ đi, sẽ mòn, sẽ mục ra, ở một xó nhà quê

Người ta khinh y, vợ y sẽ khinh y, chính y sẽ khinh y Rồi y

sẽ chết mà chưa làm gì cả, chết mà chưa sống.” (Sống

mòn)

Song tương lai trong sáng tác của Nam Cao không hoàn

toàn tuyệt vọng Trong cái thế giới nghệ thuật nhuốm màu

ảm đạm của ông đôi khi cũng bất chợt loé lên những tia hi

vọng Kết thúc truyện Điếu văn, Nam Cao viết : “Sự đời

không thể cứ mù mịt mãi thế này đâu Tương lai phải sáng

sủa hơn Một rạng đông đã báo rồi Một mặt trời mới sẽ mọc

lên bên trên nấm mồ anh và bên trên đầu hai đứa con côi

anh để lại Một bàn tay bè bạn sẽ nắm lấy bàn tay chúng và

dắt chúng cùng đi tới một cuộc đời đẹp hơn.” Ở đoạn kết

của Sống mòn, Thứ cũng hi vọng vào một sự đổi thay :

“Lòng Thứ đột nhiên lại hé ra một tia sáng mong manh :

Thứ lại thấy hi vọng một cách vu vơ Sau cuộc chiến này, có

lẽ cuộc sống sẽ dễ dàng hơn, công bằng hơn, đẹp đẽ hơn.”

Thời kỳ này, Nam Cao cùng với những nhà văn trong nhóm

Văn hoá cứu quốc hay nói tới tương lai với những tâm trạng

náo nức và hi vọng, trong khi văn chương lãng mạn lúc bấy

giờ thì âm hưởng chủ đạo là bi quan, tuyệt vọng với những

“chiều mồ côi”, “chiều tận thế” Những yếu tố lạc quan chủ

nghĩa của dòng văn học hiện thực phê phán như thổi một

luồng sinh khí mới vào nền văn học dân tộc Đó là những

yếu tố lạc quan cách mạng, “một đặc điểm có tính lịch sử

độc đáo” của xu hướng văn học hiện thực phê phán Việt

Nam Song những tia sáng lạc quan cách mạng ấy, nhìn

chung, còn rất mong manh, chưa có cơ sở chắc chắn trong

thế giới quan của nhà văn, thường được “lắp ghép” một

cách ngẫu nhiên vào tác phẩm, và vì thế không đủ sức xua

tan không khí bi quan, ảm đạm bao trùm toàn bộ tác phẩm

Cũng như thời gian trong thế giới quan, thời gian nghệ thuật

trong sáng tác của Nam Cao là một tập hợp của nhiều thời

gian riêng biệt Bên cạnh dòng thời gian thường nhật, sáng

tác của Nam Cao còn có thêm một dòng thời gian tâm

trạng Đối với cô bé Ninh (Từ ngày mẹ chết), thời gian ngót

ba năm là quá nặng nề, là dài dằng dặc vì nó mang theo

một nỗi mất mát không gì bù đắp nổi : “Bu chết đã ba năm

Thầy bảo thế Thì ra ba năm cũng dài lắm nhỉ Ninh cứ

tưởng bu chết đã lâu lắm rồi” Có khi thời gian mang đậm

màu sắc ấn tượng : “Người u em đang ngồi vá áo dưới đất,

ngay chỗ cửa ra, ngẩng mặt lên một thoáng rồi lại cúi mặt

xuống im lặng vá Thứ có cảm tưởng như thị vá, chỉ vì đêm

dài quá, không sao ngủ hết, cũng như bà ngoại y thường

bắt rận vào những đêm trời rét, vì không ngủ được !” (Sống

mòn) Nói chung, dòng thời gian tâm trạng trong sáng tác

Nam Cao thường nặng nề, chậm chạp, gây cảm giác lâu

hơn, dài hơn so với thời gian khách quan vì gắn liền với tâm

trạng đau buồn và bi kịch của nhân vật

Các thời gian riêng biệt nói trên liên hệ với nhau, tạo nên

nhịp điệu chung của sự vận động trong tác phẩm Nam Cao

- một nhịp điệu chậm chạp, nặng nề, nhàm chán, mòn mỏi

Trong cái nhịp điệu chung ấy, đời sống các nhân vật của

ông như bị tù đọng, ứ lại Từ cảnh sống nặng nề, u uất của

những Thứ, những Hộ, những Điền, những Hài… đến cảnh

sống đoạ đày khốn khổ cùa dì Hảo, lão Hạc… đến cảnh

sống đơn điệu, tẻ ngắt, nhàm chán của gia đình ông Học,

tất cả hiện lên giống như những đường, những nét tạo

thành một bức tranh tổng hợp về một lối sống mòn vừa

đáng thương mà lại vừa đáng giận

Trong hiều tác phẩm của Nam Cao, quá khứ hội tụ trong

hiện tại, và hiện tại như gợi lại những hình ảnh của quá

khứ Ở đây, hiện tại và quá khứ soi sáng cho nhau, tạo nên

sự cộng hưởng về cảm xúc và ấn tượng cho người đọc

Những tiếng dùi đục kêu chan chát, ghê rợn của bọn thợ dở

nhà gợi lại trong tâm trí trẻ thơ của bé Ninh nỗi đau thương

cũ : “Ninh đã được nghe những tiếng dùi đục ấy một lần rồi,

vào cái ngày mẹ chết Người ta đóng chiếc săng của mẹ.”

(Từ ngày mẹ chết) Sự đối chiếu so sánh những cảm giác

của cô gái trong quá khứ và hiện tại làm tăng thêm tính chất

bi thảm của sự việc đang diễn ra Ở đoạn kết của tác phẩm

Chí Phèo, khi nghe tin Chí Phèo chết, thị Nở nhìn nhanh

xuống bụng, trong óc thị thoáng hiện ra cái lò gạch cũ bỏ

không, xa nhà cửa và vắng người qua lại Ở đây, quá khứ,

hiện tại và tương lai như hoà nhập làm một

Đôi khi Nam Cao dường như kéo căng hoặc rút ngằn thời

gian hành động được miêu tả Bữa cỗ thịt chó của người

cha (có khác chi loài cầm thú) trong truyện ngắn Trẻ con

không được ăn thịt chó càng dềnh dàng bao nhiêu thì sự

chờ đợi, cơn đói cồn cào của lũ trẻ tội nghiệp càng bị kéo

căng ra bấy nhiêu Thời gian ở đây bị kéo dài ra một cách

quá quắt, nhấn mạnh thêm cái dư vị đắng cay của tình

huống Thời gian trong Một bữa no như cũng bị chùng

xuống, trong tình huống bữa ăn chực của bà lão khiến

người đọc thêm thấm thía cái cảnh ngộ trớ trêu và nỗi tủi

nhục của bà già khốn khổ

Quá trình học quét nhà của bé Hồng trong Bài học quét nhà

được mô tả tỉ mỉ chậm rãi giống như những thước phim

quay chậm, trong đó mỗi thước phim đều in đậm những tình

cảm nhân văn

Nhiều sự kiện trong sáng tác của Nam Cao thường xảy ra

trong thời gian ốm đau của trẻ em, trong những buổi chiều

mùa đông lạnh lẽo, trong mưa bão hoặc những sự kiện xảy

ra lúc ban đêm Ông thường quay về với quá khứ, lươt qua

những năm tháng trong cuộc đời nhân vật của mình và chỉ

dừng lại ở những thời điểm, những giai đoạn có ý nghĩa

nhất Nam Cao chú ý đặc biệt tới thời gian hiện tại, một cái

thời gin hiện tại không bị chìm đi trong quá khứ, cũng không

bị mờ đi vì ảo ảnh của tương lai mà hiện ra rõ ràng hơn, cụ

thể hơn, sinh động hơn, sâu sắc hơn, vì mang theo cả cái

chiều dài và bề sâu thăm thẳm của quá khứ, hiện tại và

tương lai cộng lại Biết dừng ở thời điểm hiện tại của các sự

kiện, khám phá tính chất phong phú, đa dạng của nó, điều

đó gắn liền với sở trường của bút pháp Nam Cao – khám

phá thế giới bên trong, thế giới tâm hồnnhân vật và lối kể

chuyện theo quan điểm của nhân vật

Nam Cao khai thác không gian nghệ thuật – cái có liên quan

tới quan niệm và cảm quan của ông về thời gian, trong quá

trình khám phá những tính cách, những tình huống trong

đường đời của nhân vật Trong không gian nào những hằng

số thời gian này tồn tại, những lãnh địa nào phù hợp với

chúng ? Thiếu câu trả lời về vấn đề này, khó có thể hiểu sâu

sắc những đặc điểm của chủ nghĩa hiện thực và quan niệm

về cuộc đời và con người của Nam Cao

Không gian trong sáng tác của Nam Cao trước hết là vùng

nông thôn, những căn nhà nơi thôn dã, những con đường

làng… Trong những mối liên hệ của thời gian và không

gian, làng quê, ngôi nhà, con đường hoá ra là cơ bản và

quan trọng nhất : tất cả những mối liên hệ còn lại hoặc bị

chúng cuốn hút, hoặc là trở thành thứ yếu trong thế giới

nghệ thuật của nhà văn

Thành phố không phải một lần được nhắc đến, nhưng nó

chỉ thoáng hiện ra như là một cai gì xa lạ, bí ẩn Người ta

hướng tới nó niềm hi vọng tìm thấy một lối thoát cho cuộc

sống cùng quẫn, buồn chán và tẻ nhạt ở nhà quê Trong

sáng tác của Nam Cao, Hà Nội, Sài Gòn là nơi mà các nhân

vật của ông gửi biết bao hi vọng háo hức, nhưng rồi bị chết

dần, chết mòn những mơ ước ở đó, cuối cùng, như một quy

luật họ buộc phải quay về quê hương đem theo cả sự

nghèo đói, cả suy sụp về tinh thần lẫn thể xác

Thường xuyên hơn cả, ta bắt gặp trong sáng tác của Nam

Cao cái làng Vũ Đại (chính là cái làng Đại Hoàng quê

hương ông), ngoại ô làng Thuỵ (Sống mon, nơi có cái

trường tư Thứ dạy thuê để kiếm sống cùng với xóm Bài

Thơ (Truyện người hàng xóm) với “những mái lá xác xơ

trông tiều tuỵ như những cái nón rách trên gáy những người

ăn mày ngồi xúm xít với nhau, ngủ gục cho đỡ lạnh” hiện ra

như là những bức phối cảnh của làng Vũ Đại

Khác với cái làng Đông Xá huyên náo, dồn dập tiếng trống

thúc sưu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, nông thôn trong tác

phẩm của Nam Cao có cái vẻ vắng lặng, hoang vu của một

vùng quê xác xơ vì nghèo đói “Một cái làng quê u tịch đôi

khi chết lặng vì cái nắng trưa gay gắt của mùa hè, xao xác

vào những ngày cuối chu, tả tơi vào những mùa mưa bão,

quạnh vắng vào những đêm trăng.” (1) Không gian ở đây

“yên tĩnh quá” đến nỗi người ta có thể nghe thấy “tiếng thở

ra u ám” của những “giậu tre rậm như rừng”, thậm chí có

thể nghe thấy cả “tiếng kêu rầm rĩ của những thớ gỗ trong

cái kèo cái cột, hình như chúng tê mỏi mà vươn mình hay

sốt ruột mà rên lên” (Nửa đêm) Cái không gian vắng lặng

ấy đôi khi cũng bị khuấy lên bởi những tiếng hờ, tiếng khóc,

tiếng chửi trời chửi đất, sau đó, cả làng quê lại như chìm

lặng đi trong đói khát, ốm đau và tủi nhục

Không gian trong sáng tác của Nam Cao ít được sử dụng

làm nền cho những xung độ xã hội mà chủ yếu là không

gian riêng tư, cá nhân, không gian sinh tồn của một làng

quê cổ hủ Trong cái không gian tù hãm như bị vây bọc bởi

những luỹ tre xanh, biết bao nhân vật của Nam Cao bị cầm

tù, bị đày ải, nếu không cam phận sống thệit thòi, tủi nhục

như một kẻ tôi đòi (Ở hiền) thì cũng sống âm thầm nhẫn nai

trong đắng cay, chua xót (dì Hảo), nếu không bị chết vì đói,

vì bệnh tật (Ngèo, Điều văn) thì cũng chết khốn khết khổ vì

bả chó (Lão Hạc) hay bội thực vì “Một bữa no” quá hiếm hoi

(Một bữa no…)

Không gian nhà ở, căn buồng là không gian trugn tâm trong

sáng tác của Nam Cao Không gian nghệ thuật của ông

được mở ra trước hết và chủ yếu ở cái không gian đời tư,

gia đình này, có thể nói, không gian nhà ở, căn buồng như

một áp lực thu hút các nhân vật của ông

Chính không gian nhà ở, căn buồng (tương ứng với nó là

thời gian cá nhân hàng ngày) đã tạo ra điều kiện thuận lợi

cho Nam Cao khai thác triệt để cái hàng ngày của đời sống

Đời sống thật của các nhân vật hiện lên cụ thể, chân thật,

sinh động trong cái không gian riêng tư, gia đình của chính

mình Trong rất nhiều tác phẩm của am Cao, những biến

cố, sự kiện, những hành động, suy nghĩ v.v… của nhân vật

chủ yếu diễn ra trong không gian đó (Trăng sáng, Nghèo,

Từ ngày mẹ chết, Bài học quét nhà, Con mèo v.v… )

Trong không gian nhà ở, căn buồng, các nhân vật của Nam

Cao đã phải đối diện với các chất văn xuôi tầm thường