VĂN HỌC ẤN ĐỘ, NHẬT BẢN LÀO, CAMPUCHIA, Ả RẬP - CHƯƠNG 5. TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN ẤN ĐỘ pot

Ngay từ trước công nguyên cho đến về sau trải qua hàng thế kỷ, truyện kể Ấn Độ đã được ghi chép, được biên soạn lại thành nhiều hợp tuyển bằng nhiều thứ ngôn ngữ khác nhau rất có giá trị

CHƯƠNG V – TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN ẤN ĐỘ

1 Khái quát

Nói Ấn Độ là kho tàng cổ tích giàu nhất trên thế giới điều đó rất đúng Kho tàng

đó, từ thế hệ này đến thế hệ khác khai thác không bao giờ hết Đó là thành quả tuyệt diệu của sự thông minh, đầy mưu trí, giàu óc tưởng tượng của nhân dân Ấn Độ

Ngay từ trước công nguyên cho đến về sau trải qua hàng thế kỷ, truyện kể Ấn Độ

đã được ghi chép, được biên soạn lại thành nhiều hợp tuyển bằng nhiều thứ ngôn ngữ khác nhau rất có giá trị và được lưu hành khắp đất nước Ấn Độ và trên thế giới, đặc biệt ở Đông Nam Á và Trung - cận Đông

Cũng vì sự giàu có và được lưu hành rộng rãi như vậy mà có nhiều nhà học giả nghiên cứu về văn học dân gian trên thế giới cho rằng một số truyện dân gian được lưu hành trên thế giới có những môtíp giống nhau đều bắt nguồn từ Ấn Độ

Điều này đã gây ra những cuộc tranh luận sôi nổi và đầy lý thú trong lĩnh vực nghiên cứu folklore học

Do qua tay nhiều người sao chép, biên soạn ở nhiều thời đại khác nhau mà làm cho truyện cổ Ấn Độ mang những đặc điểm sau đây:

Trong một số truyện có thay đổi ít nhiều cốt truyện, đôi khi hai ba truyện gộp lại thành một truyện, có khi một truyện được phân ra thành hai ba truyện riêng biệt

Ngay trong một số hợp tuyển người biên soạn cũng như người phiên dịch ra các tiếng dân tộc khác nhau, nhiều lúc cũng tự ý thêm bớt đôi chỗ làm cho truyện hoàn chỉnh thêm nhưng lại mất đi tính chất nguyên thuỷ của nó

Có những cốt truyện bị thay đổi thành nhiều dị bản, lại có truyện xen kẽ truyền thuyết, thần thoại, lại có truyện mang dáng dấp truyện ngắn hiện đại, v.v

Mặc dù trải qua nhiều sự biến đổi về nội dung và hình thức, mặc dầu khoác tấm áo khác nhau của nhiều thời đại, nhưng truyện cổ Ấn Độ căn bản vẫn giữ được cái vẻ trẻ

trung, hồn nhiên, chân thực, hóm hỉnh, đầy tính lạc quan của nó

2 Nội dung và ý nghĩa truyện cổ tích

Nhìn vào kho tàng truyện cổ Ấn Độ chúng ta thấy nhân vật của truyện khá phong phú Mỗi loại nhân vật đều đại biểu cho mỗi giai cấp trong xã hội Ấn Độ Đó là các

vị vương hầu công tước, các tu sĩ Ba-la-môn, các vị quan toà, các quan hành chính, thầy

cò, thầy kiện, các hiền triết, các ẩn sĩ, người đi buôn, kẻ ăn mày, người thợ cày, người thợ thủ công, v.v

Bên cạnh lại có cả một thế giới súc vật được xây dựng theo sự tưởng tượng của con người, dùng làm tượng trưng, ám chỉ, ngụ ý, ẩn dụ, v.v Những con vật đó đều giữ đúng đặc tính của nó, ví như rắn độc ác, lừa ngu dốt, cáo ranh mãnh

Xây dựng những nhân vật đó các tác giả dân gian muốn phê phán thói hư tật xấu của con người và sự bất công trong xã hội

Truyện cổ tích Ấn Độ cũng giống như các truyện cổ của các dân tộc khác đều phản ảnh hiện thực cuộc sống xã hội Thói hư tật xấu của con người bao giờ cũng bị đả kích, bị trừng phạt, lòng tốt bao giờ cũng được phát huy và ca ngợi Thiện bao giờ cũng thắng ác, chính nghĩa bao giờ cũng thắng hung tàn và bạo ngược Các truyện đều ngụ ý giáo dục và khuyên răn người đời

Kẻ mạnh bao giờ cũng chiến thắng kẻ yếu, nhưng không hẳn như vậy nếu kẻ yếu biết dùng mưu trí, biết đoàn kết tương trợ với nhau thì nhất định chiến thắng được kẻ mạnh

Chẳng hạn trong truyện “ Đoàn kết thì sống” miêu tả lũ nhái, ong vò vẽ và chim đã đoàn

kết đánh chết được voi

Qua truyện “Nhà vua biết giá mình như thế nào”, chúng ta sẽ hiểu rằng giá nhà vua không đáng một trinh, hoặc trong truyện “Nhà vua với quan đại thần” thì những người tuỳ tùng đối với vua tốt hơn là vua đối lại với họ Trong truyện “Nhà vua với tên cướp”

tên cướp đã ví mình như nhà vua, nhưng tội của y còn nhẹ hơn tội của nhà vua vì nhà vua đi cướp đất đai của thiên hạ

Nhiều truyện đã giễu cợt bọn tu sĩ Trong thực tế tu sĩ Ấn Độ không phải đều là những kẻ tu hành chân chính, ngược lại có một số khoác áo thầy tu để lừa phỉnh, dụ dỗ dân lành để trục lợi và làm những điều xằng bậy Có truyện châm biếm tu sĩ lừa đảo kẻ khác để

cướp vợ, có tu sĩ lòng tham vô đáy Truyện “Tu sĩ và bốn tên lưu manh” đã giễu cợt sự

cuồng tin và ngu ngốc của bọn tu sĩ Truyện “Đôi chim sẻ với tu sĩ” có kèm theo một

đoạn nhận xét, bình luận sâu sắc vạch trần sự ti tiện, nhỏ nhen của giới tu sĩ Truyện “Con

mèo ngoan đạo”, dưới hình thức loài vật đã chỉ trích ra bản chất “khẩu phật tâm xà” của

giới tu sĩ

Đối với các vị quan toà, quan hành chính, những kẻ cầm cân nảy mực, điều khiển công lý trong xã hội bị lên án, bị vạch mặt là những kẻ tham lam, bóc lột rất thậm tệ Có tên quan toà lợi dụng quyền hành của mình lập mưu cướp đoạt người đàn bà đẹp có tên ăn hối lộ căn cứ vào lời khai dối trá của tên lái buôn để kết tội người thợ cạo như trong truyện

“Gã lái buôn với người thợ cạo”

Truyện “Lão ăn mày và đàn chuột” đã vạch trần bản chất lừa đảo, hống hách, đểu

trá của những tên thủ quỹ, những tên xã trưởng ở nông thôn Ấn Độ

Một đối tượng khác thường được tác giả những truyện cổ tích tập trung đả kích là bọn phú thương, bọn lái buôn gian xảo, lắm mánh khoé trục lợi, lừa mua rẻ bán đắt, như

trong truyện “ Gã lái buôn với người bạn của y”, truyện “Nhà hiền triết, nhà vua và

người bán hương trầm”

Nhân dân lao động, những người cùng đinh thường đóng vai trò quan trọng trong truyện cổ tích Ấn Độ Trước hết truyện thường tập trung ca ngợi, đề cao nghèo khổ nhưng không hề chịu khuất phục, không hề luồn cúi, họ căm phẫn, và phản kháng những kẻ chuyên ức hiếp và áp bức họ

Truyện “Ngựa và trâu” đã nói lên chân lý: “Ai có lao động đều mang lại lợi ích

cho loài người” Cánh tay rám nắng vì lao động của cô gái nông dân nghèo đẹp hơn là

những cánh tay nõn nà của những cô gái quý tộc như trong truyện “Ba cô gái qúy tộc và

bà lão ăn mày ”

Nhân dân lao động trong truyện bao gồm nhiều thành phần như thợ mộc, thợ nề, thợ dệt, thợ may, thợ đồ gốm, thợ cạo, người đi săn, kẻ đốn củi, v.v Họ được miêu tả như là những người thợ lành nghề, thông minh và giàu trí tuệ, cần mẫn, chân thực, khéo tay và tháo vát

như trong truyện “Tu sĩ, người thợ kim hoàn, thợ mộc và thợ may”

Các tay thợ vàng bạc vốn là những tên khét tiếng hám tài, xảo quyệt, lừa lọc là đối tượng thường bị đả kích không thương tiếc

Hoàn cảnh nghèo khổ của những con người lao động sống trong xã hội phong kiến thường được miêu tả một cách sâu sắc và cảm động Truyện thường bắt đầu bằng cảnh những người nghèo đói lang thang rời bỏ quê hương làng mạc đi kiếm ăn ở nơi khác Sâu sắc

nhất là truyện người thợ Dari trong truyện “Người thợ dệt không may” Mặc dầu có tài, Dari

sống trong kinh thành của mình không tìm được cách bán những tấm vải đắt tiền vì người nghèo không có tiền mua

33

Truyện cổ Ấn Độ còn nêu lên những bài học xử thế trong quan hệ bạn bè, anh em, quan hệ giữa người với người, nhằm giáo dục những đức tính tốt chống lại những thói kiêu căng, tự cao tự đại, ích kỷ, hẹp hòi, ti tiện, lừa thầy phản bạn, v.v

Truyện “Vua Xuhayman và con sếu” tập trung ca ngợi tình bạn, nếu không có

bạn bè thì cuộc sống không có ý nghĩa Bạn bè phải chia bùi xẻ ngọt với nhau, vui buồn có

nhau như trong truyện “Hai người bạn và túi tiền” Sự cãi cọ, mâu thuẫn lẫn nhau chia rẽ

nhau sẽ không đem lại lợi ích gì cho nhau, chỉ khiến cho kẻ khác “đục nước béo cò” mà

thôi, như trong truyện “Của tôi và của cô”, “Chó, mèo và khỉ.” Tình nghĩa bạn bè có sâu đậm là do tính trung thực, chung thuỷ và biết yêu thương nhau Truyện “Người thợ

kim hoàn và thợ mộc” đã lên án những kẻ phản bội lại tình bạn vì hám lợi Truyện

“Tính vênh váo” vạch trần những kẻ khi đã có địa vị danh vọng trong xã hội rồi thì lên

mặt, khinh thường bạn bè, quên cả cảnh sống thuở hàn vi với nhau

3 Nghệ thuật truyện cổ Ấn Độ

Nhìn chung kết cấu truyện cổ Ấn Độ thường chặt chẽ cô đọng, súc tích, ngắn gọn

Có truyện vẻn vẹn 5, 6 dòng

Thông thường có 2 cách bố cục:

Một là, bố cục thường bắt đầu cốt truyện chính, sau đó để nhân vật chính trong truyện kể, ngừng kể là kết thúc Cuối truyện thỉnh thoảng có những câu thơ bình luận ngắn, hoặc ngụ ngôn, hoặc châm ngôn, hoặc một lời bình rút ra cho người đọc một bài học kinh nghiệm

Cách bố cục thứ hai, thường mở đầu bằng lời giới thiệu của người kể truyện về đề tài chuyện, người kể chuyện có thể là một con vật hay người Sau đó là cốt truyện, kết thúc truyện có thể là cảm tưởng của người nghe, hay lời bình về thái độ và tâm trạng của người nghe Nếu người nghe yêu cầu kể tiếp thì truyện lại được nối tiếp bằng một truyện khác

Về ngôn ngữ thì lời ít ý nhiều, lời lẽ giản dị, dễ hiểu có lúc bóng bảy, hóm hỉnh hài hước tạo ra một mỹ cảm sảng khoái, lạc quan Văn chương thường uyển chuyển và sinh động

Có nhiều truyện, nhân vật được khắc hoạ thành những nhân vật điển hình tạo nên ấn tượng sâu sắc cho người đọc, người nghe

Giàu chất triết lý, dồi dào trí tuệ, nhiều ngụ ngôn là đặc điểm nổi bật trong truyện cổ

Ấn Độ Điều này cũng phản ảnh rõ đặc tính dân tộc Ấn Độ

Tuy vậy, truyện cổ Ấn Độ cũng bộc lộ một số nhược điểm của nó, có nhiều truyện mang nặng màu sắc huyền bí, chịu ảnh hưởng nhiều tư tưởng tôn giáo đặc biệt là Phật giáo làm cho một số truyện kém phần giá trị hiện thực của nó

4 GIỚI THIỆU MỘT SỐ TẬP TRUYỆN CỔ

Truyện Con Vẹt

Quá trình hình thành truyện Con Vẹt

Đây là truyện cổ tích cỡ dài nổi tiếng của Ấn Độ Nhiều nhà nghiên cứu của Ấn Độ

và thế giới cho rằng tập truyện này có từ lâu, phổ biến rộng rãi nhất vào thế kỷ XII

Soạn giả đầu tiên là ai không rõ, nhưng trải qua nhiều thế kỷ đã có nhiều bàn tay sưu tập, chọn lọc, sao chép bổ sung nhiều lần làm mất dần nội dung của nguyên bản

Dù vậy, đến nay tác phẩm vẫn còn giữ nguyên vẹn giá trị của nó, được nhiều người

ưa thích, được lưu hành rộng rãi trên thế giới Truyện đã được dịch ra tiếng Nga, Afghanixtan, Anh, Pháp, Đức, v.v

Truyện Con Vẹt bắt nguồn từ tập Sucaxaptati gồm 70 truyện tập này in ra không bao lâu, bị thất lạc, sau này Nahsabi biên soạn lại lấy tên là Tutinan vào năm 1330 bằng tiếng Iran Có nhiều chỗ khác xa tập Sucaxaptati, số truyện rút lại còn 52

Sau đó được Môhamet Cadiri, nhà văn Ấn Độ ở thế kỷ XVIII cải biến lại lấy tên là

“Quyển sách của Con Vẹt” nổi tiếng từ đó Số truyện rút lại còn 38

Tiếp sau Cadiri lại có bản của Haidabase Haidari soạn lại năm 1801 đến năm 1803 xuất bản ở Calcuta lấy tên Tôtaxơhani (Con Vẹt) Tập truyện này tuy vẫn giữ nguyên các cốt truyện trước, nhưng soạn giả chú trọng xây dựng tính cách và lời đối thoại giữa con Vẹt và nàng Hudaxta sinh động hơn Vẹt thì mang tính cách ranh mãnh, tinh khôn, nàng Hudaxta thì nhẹ dạ, bồng bột si tình Truyện có nhiều chi tiết và phong phú hơn Soạn giả còn biết vận dụng nhiều phương ngôn, tục ngữ, cách ngôn, đoạn thơ mở đầu và kết thúc Chuyện kể rất hấp dẫn và lý thú Kết cấu chặt chẽ

Nhờ tài năng của Haidari mà truyện Con Vẹt được nhiều người biết tới và ưa thích Truyện được lưu truyền khắp trên đất nước Ấn Độ và thế giới, trở thành tác phẩm văn học dân gian có giá trị

Tóm tắt cốt truyện

“Ngày xưa có ông vua tên là Ahơmat giàu có và quyền thế, hiềm một nổi là không

có con trai nối dõi tông đường nên hoàng hậu phải đến các chùa chiền cầu tự May sao sau

đó vua sinh ra được một hoàng tử khôi ngô tuấn tú đặt tên là Maimun Lớn lên nhà vua cưới cho hoàng tử một cô vợ nhan sắc lộng lẫy tên là Huđaxta Đôi vợ chồng sống rất hạnh phúc, không hề rời nhau một bước

Nhân một hôm Maimun cưỡi ngựa ra khỏi kinh thành ghé vào xem chợ, bắt gặp một người đang xách chiếc lồng có con vẹt muốn bán Maimun hỏi mua, nhưng giá ngàn đồng quá đắt, vừa tiếc tiền, vừa muốn mua vẹt, đang đắn đo ngập ngừng thì bỗng vẹt ta lên tiếng bảo với chàng rằng sắp tới sẽ có một toán lái buôn giàu có đến kinh thành tìm mua quế Hoàng tử nên mua tất cả quế tích trữ vào kho, khi họ đến mua các cửa hàng bán quế không

có quế để bán cho họ, lúc bấy giờ buộc họ phải tìm mua quế của hoàng tử, hoàng tử muốn

bán giá cao bao nhiêu họ cũng phải mua, như vậy hoàng tử sẽ có một món tiền to Maimun nghe vậy thích chí quá bỏ ngay ngàn đồng để mua Vẹt

Đúng như lời Vẹt nói, Maimun làm theo và quả thật thu được một món tiền lãi kếch

xù làm cho hoàng tử thêm giàu có, từ đó Maimun càng tin con Vẹt

Được ít lâu, Maimun tạm biệt vợ đi chu du khắp các đô thành Trước khi đi dặn vợ lại nếu ở nhà muốn điều gì, cần hỏi cái gì thì hỏi ý kiến Vẹt Xa chồng đã lâu, Huđaxta thấy buồn phiền, nhớ nhung, cô đơn, nhân có một chàng công tử qua lại trước kinh thành thấy nàng đẹp, tìm cách rủ rê nàng Huđaxta vốn si tình nên phải lòng chàng công tử này Đêm nào nàng cũng trang điểm thật đẹp để đi đến với nhân tình Vẹt biết vậy, cho nên mỗi lần nàng cất bước ra đi Vẹt ta lại gọi nàng lại kể cho nàng nghe một câu truyện thật lý thú và hấp dẫn

Mỗi lần Hudaxta nghe kể nàng lấy làm thích thú không muốn rời bước Nếu muốn rời bước thì chuyện cũng đã kết thúc và trời cũng đã sáng rồi

Cứ như vậy trong 38 đêm liền, mỗi đêm một chuyện Vẹt giữ chân nàng Huđaxta si tình này lại cho đến lúc người chủ của mình là Maimun trở về”

Jataka

(Những truyện tiền kiếp của đức Phật)

Đây không chỉ là quyển sách kinh điển viết về đạo Phật của người Ấn Độ mà còn là một tác phẩm văn học có giá trị mang nhiều yếu tố hiện thực đầy sinh động

Nội dung gồm 547 câu truyện kể lại cuộc đời của Phật, từ khi Phật sinh ra đi t ìm đạo để cứu nhân độ thế cho đến lúc lên chốn cực lạc Nhân vật trong truyện xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau, khi súc vật, khi con người khi thần thánh Mỗi nhân vật đều có một cuộc đời riêng biệt Trong câu chuyện kể bao giờ cũng có mặt của Phật, có lúc Phật là một nhân vật chính diện, có lúc là thứ yếu, có lúc là người đứng chứng kiến câu chuyện ấy

Trong số trên 547 câu chuyện được ghi lại trong Giataca có truyện rất xưa, có thể ra đời vào thế kỷ IV trước công nguyên Truyện khá phong phú, súc tích, uẩn khúc, bóng bảy Hình thức thường là truyện kể, thần thoại, cổ tích, ngụ ngôn Phần nhiều các truyện đó có giá trị về văn hoá nghệ thuật rất lớn, nhưng về sau đạo Phật đã lợi dụng nó, cải biến một số nội dung cho phù hợp với giáo lý và tư tưởng của đạo Phật để làm phương tiện truyền bá đạo Phật…

Nguyên do trong phong trào đấu tranh của nhân dân Ấn Độ thời cổ đại từ thế kỷ VI trước công nguyên, chống chế độ đẳng cấp xã hội, phê phán đạo Ba-la-môn, đả kích triết lý huyền bí của đạo ấy, người ta đã vận dụng văn học dân gian đặc biệt là truyện cổ tích và ngụ ngôn để minh hoạ lý thuyết, tránh dùng hình ảnh khô khan trừu tượng, làm cho tư tưởng dễ thâm nhập vào lòng người

Phật giáo nguyên thủy chống đạo Ba-la-môn đã thể hiện rõ tính chất nhân dân qua các phong trào ấy Cách truyền đạo của Phật từ những chuyện đời cụ thể qui nạp thành lời khuyên răn luân lý

Bản thân truyện dân gian có giá trị phê phán xã hội, văn học Phật giáo đã chịu ảnh hưởng dân gian về nội dung và hình thức Nhưng phần kết luận của các truyện Phật giáo lại thường theo quan điểm đạo đức tôn giáo, xuyên tạc ý nghĩa khách quan của các truyện dân gian như ngụ ngôn mà nó dùng để minh hoạ Nội dung đó đã tạo nên một lối bố cục đặc biệt của các truyện trong tập Giataca

Cách bố cục trong mỗi truyện gồm ba phần:

1 Phần mở đầu, kể về tiền kiếp của Phật:

Bồ tát (bôđhisatva) xưa sống lẫn với người, cây cỏ súc vật, qua nhiều kiếp nên