Trong cuốn “Bàn về nghệ thuật sân khấu” Natyashâstra do Bharata soạn trước Kalidasa chừng một thế kỷ đã nói đến nghệ nhân đấu tranh với thần thánh, đòi phải đem người phụ nữ vào cung đì
Trang 1CHƯƠNG VI KỊCH THƠ SAKUNTALLAH
1 Sơ lược nghệ thuật kịch cổ điển Ấn Độ
Kịch cổ điển Ấn Độ còn gọi là kịch cung đình Kịch yêu cầu phải thể hiện cho được triết lý tôn giáo Bà la môn , phải tôn trọng sự phân biệt đẳng cấp ( Varna) Biên gtới của đẳng cấp là không thể xâm phạm Karma ( nghiệp báo)
là luật thần thánh , ban thưởng kẻ có công và những tâm hồn biết chịu đựng khổ đau, trừng phạt kẻ tội lỗi ở trần gian Karma là quyền lực vạn năng của định mệnh Kịch còn phải thể hiện cho được quan niệm Maya ( ảo tưởng) Maya bao trùm thế giới ngoại cảnh và nội tâm Cuộc đời trước mắt là bể khổ nhưng cũng là huyền ảo Cần phải vựơt qua ảo tưỏng để hoà hợp với thần linh mới tìm được Chân- Thiện -Mỹ Nghệ thuật phải giáo dục con gnười những tư tưởng và quan niệm kể trên Kịch phaỉ thể hiện sự yêu ghét rõ ràng
Về mặt hình thức, tuồng, kịch Ấn Độ chưa phân ranh giới rõ ràng giữa các thể loại, nhưng đã có mầm mống bi kịch và hài kịch
Cách bố cục chưa thật chặt chẽ lắm, có phần giáo đầu tiếp theo có nhiều hồi, thông thường có 7 hồi, có hồi chia hai cảnh Ý niệm về màn lớp chưa rõ ràng Giáo đầu giống bi kịch Hy Lạp có đối thoại giữa diễn viên để giới thiệu tác giả Trong kịch không chú ý tính thống nhất về thời gian và địa điểm như luật tam duy nhất của Aritxtôt
Nhân vật chính phải là con người lý tưởng, kiểu quân vương, anh hùng võ sĩ
và thần thánh có đủ ba tiêu chuẩn: tình yêu, anh hùng và cao thượng
Ngôn ngữ của nhân vật được qui định rõ ràng, nhân vật đàn ông phải dùng tiếng nói bác học Xăngcơrit, đàn bà dù quý tộc cũng vậy phải dùng tiếng Pracơrit, là
Trang 2khẩu ngữ thông thường của nhân dân Khi nhân vật đối thoại với nhau thì dùng văn xuôi, độc thoại dùng văn vần Ca múa đóng vai trò phụ hoạ trong kịch Dùng vai hề để gây cười làm cho không khí của sân khấu thêm vui Hội hoạ cũng được
sử dụng để trang trí sân khấu Y phục của nhân vật lại loè loẹt và cầu kỳ Nhân vật, thường dùng động tác, cử chỉ, dáng điệu để minh hoạ ý của mình, điều này khiến cho người xem phải dùng sức tưởng tượng để hiểu hoàn cảnh hoạt động của nhân vật Kịch thường đem diễn ở trong cung đình hay ở trong sân nhà của kẻ giàu sang, chưa chú trọng xây dựng rạp hát
Đó là những quy phạm sân khấu triều đình
Bên cạnh đó, hình thức kịch dân gian ra đời từ lâu cũng được phát triển Đặc biệt hình thức kịch Natraka bắt nguồn từ những điệu múa ca ngợi thần Siva, loại Datara bắt nguồn từ lối kể chuyện đối đáp về đời sống thần Kritxna, hoặc loại tuồng theo hình thức sân khấu tự nhiên gọi là Lila diễn tả kỳ tích anh hùng Rama trong Ramayana
Trong cuốn “Bàn về nghệ thuật sân khấu” (Natyashâstra) do Bharata
soạn trước Kalidasa chừng một thế kỷ đã nói đến nghệ nhân đấu tranh với thần thánh, đòi phải đem người phụ nữ vào cung đình, đem sinh hoạt và tiếng nói của tầng lớp dưới đáy xã hội lên sân khấu
Kịch cổ Ấn Độ kết hợp quy phạm sân khấu triều đình và sân khấu dân gian rất
nhuần nhuyễn
2 Cuộc đời của nhà thơ Kalidasa
Cho đến nay vẫn chưa có tài liệu đầy đủ và chính xác về thân thế Kalida – nhà thơ vĩ đại của nền văn học cổ điển Ấn Độ Theo ước đoán của các nhà nghiên
Trang 3cứu Ấn Độ và Châu Âu, Kalidasa sống vào triều đại Goupta (320-530) đầu thế
kỉ V , đây là triều đại phong kiến lẫy lừng nhất của lịch sử Ấn Độ Ông được nhà vua phong là “một trong chín viên ngọc quý” của cung điện vua Vilramaditya (380-413)“ Truyền thuyết về ông khá nhiều ở Ấn Độ
Theo truyền thuyết, Kalidasa mồ côi cha mẹ từ sớm , được một người chăn
bò nuôi nấng, lớn lên tính tình đần độn nhưng khoẻ mạnh, mặt mày sáng sủa khôi ngô , chàng được một công chúa xinh đẹp đem lòng yêu mến công chúa xin vua cha cho cưới chàng Kalidasa Vua cha ưng thuận, nàng lại cầu xin nữ thần Kali - thần trí tuệ , truyền trí thông minh cho chàng , từ đó chàng được gọi là
“ Kalidasa “ nghĩa là” nô lệ của thần Kali “ Kalidasa tiếp xúc với cuộc sống sôi nổi của “ thời đại hoàng kim” - thời đại nền kinh tế và văn hoá Ấn Độ phát triển rực rỡ trong thời kì phong kiến đang thịnh đạt Tiếp thu cảm hứng dồi dào
từ các bộ kinh Veđa , thần tích Purama , các sử thi Ramayana và Mahabharata và kho tàng văn hcọ dân gian khác của Ấn Độ mà Kalidasa đã sáng tạo nên những tác phẩm bất hủ tiêu biểu cho nền văn học nghệ thuật Ấn Độ Ông để lại nhiều tác phẩm hnư :
03 vở kịch , Urvasi, Mallahvika và Sakuntallah , hai tập trường ca và một số thơ trữ tìnhtrong đó nổi bật là bài thơ Megaduta ( Sứ mây) Đặc biệt vở kịch thơ Sakunt allah nổi tiếng khắp thế giới
Mười lăm thế kỉ đã trôi qua, Kalidasa vẫn chiếm địa vị độc tôn “ chúa Thơ” của nền văn học Ấn Độ Nhà thơ đã vận dụng và phát triển cao độ tính hình ảnh và uyển chuyển của thơ ca Sanskrit và văn chương dân gian Ấn Độ đến cao độ để ca ngợi tình yêu lứa đôi, tình yêu thiên nhiên và đất nước Ấn Độ
Với thành tựu rực rỡ về nghệ thuật và tầm cao tư tưởng , Kalidasa xứng đáng là bông hoa tươi đẹp của nghệ thuật nhân loại , niềm tự hào lớn lao sâu sắc của nhân dân Ấn Độ và nhân dân châu Á
3 Vở kịch Sakuntallah
Trang 43.1 Cốt truyện
Vở kịch bắt nguồn từ mảng truyện kể dân gian trong bộ sử thi Mahabharata, được nhà thơ cải biên chi tiết cho phù hợp với qui phạm sân khấu cung đình , đồng thời phát triển chủ đề tình yêu
Nhân vật thứ nhất là Dusanta , vị vua trẻ tuấn tú một ngày kia vào rừng sâu săn bắn
, tình cờ lạc vào vườn tu của đạo sĩ Kanwa Đạo sĩ đi vắng , vua trẻ chỉ gặp nàng
SakuntAllah nữ tu trẻ con nuơi của đạo sĩ Trước sắc đẹp rực rỡ của nữ tu , nhà vua say mê
khơng thể bỏ đi Sakuntallah e thẹn nhưng ngọn lửa tình đầu đã bừng cháy Họ tỏ tình với nhau Nàng dùng mng1 tay đề thơ trên lá sen để thổ lộ tâm tình Hai người ưng thuận kết hơn theo tục lệ Gandarva ( phong tục một số vùng núi phía bắc – trai gái tự ý kết hơn, sau mới thơng báo với gia đình) Trước khi từ biệt về kinh đơ theo tin nhắn của hồng hậu và triều đình, Dusanta cùng nàng thề thốt chung thuỷ, vua tặng nàng chiếc nhẫn khắc tên Dusanta làm tin , hẹn sẽ cho sứ giả đến đĩn nàng vào cung điện làm hồng hậu Tháng ngày trơi qua , nàng chờ đợi tin vua nhưng vẫn biệt tăm , nàng nhớ nhung sầu muộn, biếng ăn biếng ngủ , xao lãng cơng việc chăm sĩc vừon tu Một hơm cĩ vị đại đạo sĩ tên Durava đi hành hương ngang qua vườn ghé vào xin nghỉ trọ Vì đang ngẩn ngơ buồn rầu, Sakuntallah vơ tình khơng chào hỏi đĩn tiếp vị đại thánh Durava Durava là một đạo sĩ khĩ tính đến độ khắc nghiệt đã nổi cơn giận dữ kết tội ànng vơ lễ Đạo
Trang 5sĩ đọc thần chú nguyền rủa người yêu của nàng sẽ bị mất trí nhớ, quên hẳn Sakuntallah Hai ngưòi bạn nữ tu của Sakuntallah đến van xin đạo sĩ rút lại lời nguyền mà giảm tội cho nàng Đạo sĩ bằng lòng sửa lại lời nguyễn rủa :nếu người yêu của nàng nhìn thấy lại chiếc nhẫn kỉ niệm thì trí nhớ sẽ được phục hồi Hai bạn gái cho Sakuntallah biết điều đó thì nàng càng thêm sầu muộn , lúc này nàng biết mình đã có thai Ở triều đình, quả nhiên vua trẻ Dusanta đã quên lãng người yêu nơi rừng núi
Đạo sĩ Kanwa trở về vừon tu, thiên thần báo cho ông bhiết rằng nàng Sakuntallah đã được đấng tối cao Brahma cho kết duyên với vua Dusanta và sẽ sinh hoàng tử vinh quang sau này Theo tục lệ tôn giáo, con gái đã kết hôn thì không được ở lại nhà mình mà phải đến ở nhà chồng, đạo sĩ Kanwa buộc lòng phải phái sư nữ Gotami và hai môn đệ trẻ dẫn nàng Sakuntallah về triều đình tìm chồng
Buổi chia tay giữa nữ tu Sakuntallah với cỏ cây muông thú, ngưòi thân trong rừng
tu là một trường đoạn trữ tình cảm động lưu luyến lạ lùng
Sakuntalah cùng đoàn đã đến triều đình, xin vào gặp nhà vua Mặc
dù nàng đã trình bày hết mọi chuyện nhưng nhà vua trẻ Dusanta không nhận ra nàng Hai bạn gái nhắc nàng rút chiếc nhẫn kỉ vật trao cho vua Nhưng khi nàng tìm chiếc nhẫn thì mới hay đã bị rơi khi qua sông Hằng Nhà vua nổi giận, càng nghi ngờ, nàng đành cố kể lại những lời riêng tư họ nói với nhau lúc tự tình trong rừng với bao xấu hổ, nhưng vẫn vô hiệu Nhà vua còn xỉ mắng nàng là kẻ gian trá Thanh danh bị xúc phạm nặng nề, nàng đã không kìm nén được nữa Nàng đứng lên dõng dạc giữa triều thần kết tội tên vua bội bạc tráo trở Các nữ tu khuyên ngăn, bảo nàng đã lấy chống thì sống chết theo chồng như tục lệ tôn giáo, vẫn phải ở lại hoàng cung Họ bỏ nàng ở lại một mình, quay lại rừng tu Trong cảnh đơn
Trang 6độc tuyệt vọng, Sakuntallah kêu khóc thảm thiết , nàng cầu thiên thần cho nàng lên chốn vĩnh hằng Một đám mây mù hạ xuống đón nàng đi
Ít lâu sau có người dân chài đem một con cá lớn bán ở kinh thành, khi mổ
cá bán , ông thấy chiếc nhẫn, cũng rao bán luôn Lính triều đình nhìn thấy nhẫn có khắc tên vua liền bắt ông chài vào triều Nhà vua thấy hnnẫ thì phục hồi trí nhớ nhớ ngay Sakuntallah Lòng hối hận và thương nhớ càng dày vò nhà vua trẻ , cho người đi tìm kiếm khắp các rừng nhưng vô hiệu Buồn rầu, vua cố vẽ một bức tranhvề nàng Sakuntallah để xem ngắm cho khuây Bảy năm sau, Dusanta theo lệnh Đấng tối cao đem quân đi đánh bọn ma quỷ thắng lợi , được Đấng tối cao cho hai vợ chồng đoàn tụ chốn thiên đường Nàng và đứa con trai theo vua về vương quốc Con trai đặt tên là Bharata sau lên nối ngôi cha cai trị đất nước
3.2 Kalidasa đã kế thừa và phát huy truyền thống kịch cổ điển qua
vở kịch
“Sakuntallah” nổi tiếng của mình
Kalidasa vốn là tín đồ và chịu ảnh hưởng sâu sắc triết lý Ba-la-môn, và nhà soạn kịch cung đình này ít nhiều cũng chịu ảnh hưởng quan điểm nghệ thuật của giai cấp thống trị quý tộc, ông cũng không thể xa rời được quy phạm khe khắt của thơ ca và sân khấu triều đình Tuy thế tinh thần nhân đạo, nghệ thuật kịch dân gian của Ấn Độ đã có ảnh hưởng rất lớn đến thiên tài của Kalidasa
Kalidasa đã tuân thủ quy phạm và hình thức trên đây để thể hiện một hình tượng
Dusanta mang đầy đủ lý tưởng của thời đại
Chính trong lúc tuân thủ những quy phạm đó mà ngòi bút hiện thực
Trang 7tài tình của Kalidasa đã len lỏi vào làm rạn nứt những quy phạm cứng nhắc, thậm chí biến yếu tố thần linh làm phương tiện để biểu hiện cuộc sống sôi động của xã hội
3.3 Tập trung ca ngợi tình yêu chân thực và trong sáng
Tình yêu phần nhiều trở thành đề tài chủ yếu trong các vở kịch cổ Ấn
Độ mà
Sakuntallah là tiêu biểu
Sakuntallah tuy sống cuộc đời khổ hạnh ở trong rừng, ngày ngày lễ bái, tụng niệm, ăn hoa quả, mặc áo vỏ cây, uống nước suối theo đúng lễ giáo nhưng lại không hề vướng mùi khổ hạnh Tình yêu của nàng đã phá tan thành quả tu luyện khắc khổ của nàng
Gặp Dusanta, một ông vua sùng đạo, nhưng lại là chàng trai khôi ngô tuấn
tú, bỗng trong lòng mình rực lên ngọn lửa tình, ngọn lửa đó đã đốt cháy cái hàng rào đẳng cấp, địa vị đang ngăn cách nàng với vị vua, nàng quên hẳn những lời tâm niệm của nàng trước vị thần khổ hạnh, giờ đây nàng chỉ biết trái tim của nàng
đã thuộc về Dusanta Nàng chỉ biết rằng trong khu rừng già yên tĩnh này chỉ có nàng và một chàng trai trẻ Dusanta đang yêu nhau
Dusanta cũng yêu Sakuntallah một cách tự nhiên và chân thành Mặc dù trong đầu óc của Dusanta đang bị bóng ma tôn giáo và đẳng cấp ám ảnh, miệng luôn luôn thanh minh với anh hề là không yêu, nhưng trái tim thì lại quá rạo rực, quá khao khát với tình yêu như
“Kim chỉ nam sáng suốt đưa đường vào chân lý” và sẵn sàng “Hoan nghênh cái chết miễn là chính người yêu của mình sẽ tuân lệnh thần ái tình làm người đao phủ”
Tình yêu hồn nhiên, sáng chói đó, được thiên nhiên ấp ủ, được lòng người che chở, đã sưởi ấm cái không khí lạnh lẽo âm u trong cái vườn tu này
Trang 8Đẳng cấp, nghiệp báo, ảo tưởng, những đòi hỏi đó trong qui tắc của nội dung kịch đã bị Kalidasa hạ xuống hàng thứ yếu trong vở kịch để làm nổi bật lên
sự chiến thắng của tình yêu, một hiện thực rất sinh động
Xung quanh Sakuntallah là một cảnh tượng ma quỉ rùng rợn, tác oai tác quái, xác rắn quấn quanh vòng ngực, chim muông và kiến làm tổ trên tóc, những tu sĩ Ba-la-môn, nhưng tất cả không làm giảm vẻ đẹp của Sakuntallah và khung cảnh của tình yêu, nàng vẫn nở nụ cười tươi trẻ trong cuộc sống khổ hạnh:
“Bên những ẩn sĩ u uất đó
Nàng như nụ tươi thắm giữa lá vàng khô”
Kalidasa đã đưa cái chất trữ tình đó vào kịch để làm nổi bật ý nghĩa đối lập giữa tình yêu và tôn giáo
3.4 Tố cáo uy quyền của chế độ và lễ giáo phong kiến
Kalidasa đã dựng lên một cuộc đấu lý rất sinh động giữa Dusanta với Sakuntallah ở màn V Nhà vua bị phê phán là người giả dối, đổi trắng thay đen, nuốt mất lời hứa Đó là những lời tố cáo làm lay động địa vị và uy quyền của nhà vua giữa chốn cung đình uy nghiêm tưởng như không bao giờ có thể xảy ra những cơn sóng gió đó được
Sakuntallah đã dũng cảm vạch trần giọng lưỡi của các thầy tu bênh vực nhà vua, bênh vực uy quyền của lễ giáo Ba-la-môn:
“Con người võ sĩ suy bụng ta ra bụng người Thật không có gì nham hiểm cho bằng, cứ đứng trơ trơ như con ong núp trong áo đạo đức và tôn giáo để đánh lừa thiên hạ như cái miệng hầm sâu há hốc che đậy bằng những chùm hoa tươi chúm chím”
Trang 9Nhà vua cự tuyệt tình yêu vì địa vị của mình, hai tu sĩ trẻ và Gôtami cùng đi với nàng sau khi giúp nàng đấu tranh với nhà vua không được, họ chán chường và bất lực quay trở về chốn rừng già, bắt buộc nàng phải ở lại với chồng,
vì nàng đã có chồng, không có quyền bỏ về nhà cha mẹ được, lễ giáo đã quy định như vậy:
“Nếu đúng như nhà vua đã kết tội
Thì thân phụ không thể nào cho chị về nhà
Vì bằng lương tâm chị
Có thể chứng giám cho tâm hồn chị
trong trắng Thì dù chồng có bắt làm
nô lệ Cũng vui cười mà chịu đựng chị
ơi?
Đã là người của nhà chồng phải thế”
Đó là sợi dây oan nghiệt của luật lệ hôn nhân phong kiến đã ràng buộc SakuntAllah, cái đạo “tòng phu” của chế độ phụ quyền ấy nàng nghe đến phải run
sợ, nàng không dám chạy theo đoàn thân nhân của mình Nàng đứng đơn độc khóc than thảm thiết giữa chốn cung đình
Số phận nàng đã quyết định, nàng phải rời bỏ cái trần thế độc ác đã giày xéo lên hạnh phúc của nàng, nàng kêu gọi thiên thần hãy cứu nàng, trả nàng trở
về nơi mẹ nàng đã sinh ra nàng Thiên thần xúc động trước tiếng khóc nức nở và
mở rộng lòng đón nàng Đời nàng đến đó là hết, nhưng tâm hồn nàng thì sống mãi
Sự thực làm gì có chuyện Dusanta lên xứ sở thiên thần dẹp loạn sau 7 năm quay về tái ngộ với vợ con Đó là quan niệm nghiệp báo (Karma) của tôn giáo Ba-la-môn buộc Kalidasa phải tuân thủ
Trang 10Tuy phục tùng cái hậu ấy nhưng Kalidasa đã chen cái hiện thực vào Trong truyện dân gian không có chuyện Đurava đọc thần chú bắt vua phải quên Sakuntallah mà nhà vua quên thực sự Kalidasa thêm chi tiết này vào để tránh kết
án nhà vua và tăng thêm kịch tính tạo ra sự hấp dẫn của kịch
Chiếc nhẫn bị đánh rơi cũng vì số mệnh, may thay một người chài lưới cùng đinh bắt được, đem trả lại cho vua, trí nhớ vua được phục hồi, tình yêu đã trở lại với Dusanta, hạnh phúc của Sakuntallah được khôi phục Rõ ràng ở đây nhân định thắng thiên, mặc dầu định mệnh là quyền lực vạn năng không sao cưỡng nổi những khát vọng và ước mơ của con người đã chiến thắng
Kalidasa đã đưa hình ảnh người cùng đinh lên sân khấu để đề cao tâm hồn cao đẹp của họ Đó là hình ảnh đối lập với thói khinh miệt, hám tiền, hám của,
xu nịnh của bọn quần thần trong cung đình, nó có ý nghĩa phê phán và tăng thêm giá trị hiện thực thể hiện tinh thần nhân đạo và tư tưởng tiến bộ của Kalidasa
3.5 Kín đáo châm biếm vua chúa và quần thần một cách sâu sắc
Chịu ảnh hưởng tính lạc quan, yêu đời, cách giễu cợt hóm hỉnh trong các truyện dân gian Ấn Độ, Kalidasa đã xây dựng vai hề, nữ tỳ, hai người bạn gái, người chài lưới, v.v và qua tính cách và hành động của họ để châm biếm vua, các quần thần một cách sâu sắc và kín đáo
Lời lẽ Dusanta đẹp thật, nhưng nhiều khi mất hết chân thực và nghiêm chỉnh bên cạnh những câu pha trò đùa cợt của anh hề
Ở hồi II, V, VI, anh hề đã gây ra những chuyện xích mích, chuyện ghen tuông giữa cung thần mỹ nữ khiến chúng ta nghĩ đến vua là con người chỉ biết hưởng lạc nhiều hơn là chân thành yêu một sơn nữ
Trong hồi VI, nhà vua khóc than kể lể tỏ ra thương thân trách phận mình