Cơ sở cho sự tồn tại thị trường này là quyền tự chủ của các doanh nghiệp Trung Quốc cho phép các nhà xuất khẩu được được giữ một phần ngoại hối, nhằm khuyến khích tăng khả năng hoạt động
Trang 1thức ít biến động nhưng lại có mức phá giá nhanh khi biến động, bên cạnh đó sự phát triển của thị trường ngoại hối đã tạo nên sự biến đổi mạnh mẽ của tỷ giá Ra đời từ đầu những năm 1980 ở Trung Quốc, thị trường ngoại hối phát triển rất nhanh từ sau năm
1986 dẫn tới hình thành một mạng lưới thanh toán dựa vào thị trường Cơ sở cho sự tồn tại thị trường này là quyền tự chủ của các doanh nghiệp Trung Quốc cho phép các nhà xuất khẩu được được giữ một phần ngoại hối, nhằm khuyến khích tăng khả năng hoạt động xuất khẩu Với sự hiện diện của thị trường này, đã làm cho tỷ giá trao đổi từng bước được dao động tự do hơn
Chính sách tỷ giá trong thời kỳ này đã giúp Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu, giảm thâm hụt cán cân thương mại, cán cân thanh toán và đưa đất nước ra khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế Nếu như năm 1978 tổng kinh ngạch xuất nhập khẩu chỉ đạt 20,64 tỷ USD bằng 9,8% GDP, đứng thứ 27 trên thế giới về buôn bán đối ngoại
và cán cân thương mại là -15.002 triệu USD thì nhờ thương mại phát triển đến năm 1990 cán cân thương mại là 8.646 triệu USD Sau những điều chỉnh thử nghiệm thành công ban đầu, chính phủ Trung Quốc tiếp tục điều chỉnh chính sách tỷ giá theo hướng đã vạch ra
Cho nên, đầu những năm 90 (1991- 1993), Trung Quốc chính thức công bố áp dụng một tỷ giá thả nổi Trong giai đoạn này, tỷ giá trao đổi của đồng NDT thường xuyên dao động, đồng NDT hầu
Trang 2như hạ giá Nhờ tăng tỷ lệ ngoại hối phân bổ thông qua tương tác giữa cung và cầu trên thị trường, những hoạt động kiểm soát về ngoại hối đã giảm dần, trong khi đó các lực lượng thị trường được tính đến nhiều hơn trong các quyết định liên quan đến tỷ giá Sau khi tỷ giá được điều chỉnh tương đối sát với biến đổi của thị trường
và sức mua thực tế của đồng NDT, tỷ giá danh nghĩa giữa đồng NDT với USD tương đối ổn định ở mức 5,2 -> 5,8 NDT/USD Tuy nhiên, mức điều chỉnh này được dựa vào mức giá giữa Trung Quốc
và Mỹ đã làm cho lạm phát cao ở Trung Quốc tác động xấu tới mục tiêu tăng trưởng và thúc đẩy xuất khẩu của nền kinh tế Như
từ mức thặng dư thương mại là 9.165 triệu USD với tốc độ lạm phát 3,06% năm 1990 thì đến năm 1993 cán cân thương mại bị thâm hụt –10.654 triệu USD và tốc độ lạm phát là 14,58%
Có thể nói đây là những bước đầu tiên của quá trình chuyển đổi tỷ giá hối đoá và chính sách tỷ giá ở Trung Quốc, là giai đoạn
để cho tỷ giá ấn định trước đây được thả nổi theo sát với những diễn biến của thị trường
2.1.2 Thời kỳ phá giá mạnh đồng NDT và thống nhất hai tỷ giá hướng tới một đồng NDT có khả năng chuyển đổi (1994- 1997)
Nhận thấy nguy cơ đồng NDT có khả năng trở lại tình trạng
bị đánh giá cao so với sức mua thực tế, chính phủ Trung Quốc đã quyết định chuyển hướng điều chỉnh chính sách tỷ giá hối đoái Ngày 1-1-1994, đồng NDT chính thức bị tuyên bố phá giá mạnh từ
Trang 35,8 NDT/USD xuống 8,7 NDT/USD, và thống nhất các mức giá thành một tỷ giá chung Tuy nhiên, tỷ giá danh nghĩa bắt đầu lên giá chậm chạp và cuối cùng ổn định ở mức 8,3NDT/USD Để giảm bớt tác động của sự thay đổi trong chính sách tỷ giá lên thị trường tiền tệ, vào thời kỳ này chính phủ Trung Quốc đã ban hành một loạt những biện pháp hỗ trợ và quản lý ngoại hối như : thực hiện chế độ ngân hàng kết hối, xoá bỏ sự găm giữ ngoại tệ và tăng giá ngoại hối của các công ty, xây dựng thị trường giao dịch ngoại
tệ liên ngân hàng; cải tiến cơ chế hình thành tỷ giá hối đoái; xoá bỏ
kế hoạch mang tính mệnh lệnh đối với thu chi ngoại hối… kết hợp với kiểm soát chặt chẽ của ngân hàng trung ương Trung Quốc Đối với công ty nước ngoài, Trung Quốc yêu cầu phải có bảng cân đối ngoại tệ hàng năm Đối với các doanh nghiệp liên doanh với nước ngoài phải có giấy phép đổi ngoại tệ mạnh sang NDT Còn đối với doanh nghiệp nhà nước, yếu cầu phải nộp 100% ngoại tệ thu được thay vì 50% trước đây Tuy nhiên, Trung Quốc đã có những điều chỉnh quản lý ngoại hối lỏng hơn như: cho phép các công nước ngoài từng bước được giao dịch, mua bán ngoại tệ mạnh, tạo điều kiện để đồng NDT xâm nhập mạnh hơn vào thị trường tiền tệ, tài chính thế giới…
Kết quả của điều chỉnh và phá giá mạnh đồng NDT trong thời kỳ này của Trung Quốc đã giúp nước này không chỉ thu được những lợi ích trong ngắn hạn, nhanh chóng đẩy mạnh xuất khẩu,
Trang 4chiếm lĩnh nhiều thị phần quan trọng trên thị trường quốc tế, mà còn tạo cơ sở để Trung Quốc duy trì chính sách tỷ giá ổn định trong một thời gian dài, giảm thiểu những rủi ro hối đoái và tạo môi trường hấp dẫn thu hút mạnh các nguồn đầu tư nước ngoài.:
Năm 1994 1995 1996 1997 FDI- tỷ
USD
33,79 35,84 40,18 44,23
Lạm phá (%)
24,2 16,9 8,3 8,3
XK- tỷ USD
121,0 148,8 151,2 182,9
NK- tỷ USD
115,7 129,1 138,9 142,2
Nguồn chính IMF International Financial Statistics T5/2001
2.1.3 Chính sách tỷ giá duy trì ổn định đồng NDT yếu nhằm thúc đẩy xuất khẩu, tăng trưởng kinh tế cao và giảm những cú sốc từ bên ngoài (1997-nay)
Dưới tác động của cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm
1997, môi trường kinh tế quốc tế đã có nhiều biến động đáng kể Các nước bị khủng hoảng rơi vào tình trạng suy thoái, mức sống của người dân bị sụt giảm đáng kể Cuộc khủng hoảng này đã làm
Trang 5cho tốc độ tăng trưởng kinh tế và thương mại toàn cầu chậm lại Trung Quốc không phải là một ngoại lệ Xuất khẩu và đầu tư nước ngoài giảm mạnh Vấn đề sản xuất dư thừa ngày càng trở nên trầm trọng trong các ngành công nghiệp chế biến Giá thị trường liên tục giảm xuống và dần dần xuất hiện những dấu hiệu giảm phát
Trước tình hình đó, chính phủ Trung Quốc đã có chủ trương không phá giá đồng NDT, tỷ giá vẫn giữ ở mức 8,3NDT/USD, với biên độ giao đông là nhỏ Nhờ đó mà những tác động của cuộc khủng hoảng khu vực Châu Á đối với nền kinh tế Trung Quốc và
cả nền kinh tế thế giới đã ít nghiêm trọng hơn
Để bảo vệ đồng NDT trước tác động của cuộc khủng hoảng tài chính khu vực, năm 1998 Trung Quốc đã quay trở lại kiểm soát chặt chẽ thị trường ngoại hối, giảm nguy cơ đầu cơ và găm giữ ngoại tệ, tăng dự trữ ngoại tệ Thu nhập ngoại tệ của các doanh nghiệp bắt buộc phải bán cho những ngân hàng đã được chỉ định trước, việc bán ngoại tệ cũng phải có hoá đơn theo quy định mới được rút, thậm chí các nhà đầu tư nước ngoài cũng phải bán ngoại
tệ cho các ngân hàng Trung Quốc để đổi lấy một lượng NDT nhất định sử dụng trong lãnh thổ nước này Song song với việc quản lý chặt chẽ thị trường ngoại hối, để giảm bớt sức ép đối với xuất khẩu
và sự tăng trưởng của nền kinh tế, Trung Quốc còn phối hợp với các chính sách kinh tế như nới lỏng chính sách tiền tệ và kích cầu Trong năm này, Trung Quốc đã liên tiếp 3 lần hạ lãi suất tiền cho
Trang 6vay và tiền gửi bằng đồng NDT, lãi suất chiết khấu cũng giảm 1,91%, đồng thời với việc giảm cả lãi suất với các loại tiền gửi bằng ngoại tệ, hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp, kích thích tiêu dùng ở các tầng lớp dân cư Với cơ chế quản lý rất chặt chẽ như vậy, tỷ giá giữa đồng NDT và USD vẫn cố định là 8,3NDT/USD cho tới ngay nay
Theo các chuyên gia hàng đầu về kinh tế thì cho rằng với tỷ giá hiện nay đồng NDT đã bị đánh giá thấp khoảng 30% so với các đồng tiền khác,theo nhận định của Mỹ là 40% và theo EU thì tỷ lệ này là 20% Theo họ với tỷ giá thấp, đã tạo ra những lợi thế thương mại bất bình đẳng cho hàng Trung Quốc tràn ra thị trường quốc tế, làm suy yếu sức cạnh tranh của các nhà xuất khẩu khác Cùng với những lợi thế về tài nguyên và nhân lực, việc duy trì tỷ giá hối đoái không cân đối giữa NDT và USD trong lúc USD đang giảm đi tương đối so với các đồng tiền khác đang giúp các nhà xuất khẩu của Trung Quốc có lợi thế trong cuộc chiến giá cả và nâng cao tính cạnh tranh thu hút đầu tư của nước này
Còn về quan điểm của phía Trung Quốc lại trái ngược với các nước, họ cho rằng đồng NDT không những không giảm giá mà trái lại còn đang lên giá so với các đồng tiền khác Theo nhận định của Trung Quốc thì về danh nghĩa trong giai đoạn 1994-2002, đồng NDT đã tăng 5,1% so với đồng USD, tăng 17,9% so với đồng Euro và tăng 17% so với đồng yên Nhật, nếu tính đến yếu tố
Trang 7lạm phát thì mức tăng thực tế của đồng NDT so với các đồng tiền này là 18,5%, 39,4%, 62,9% Mặc dù có những quan điểm trái ngược nhau, thực tế đã cho thấy cho tới nay việc điều chỉnh tỷ giá
và chính sách tỷ giá trong thời gian qua đã tạo ra khả năng góp phần giảm tác động trước những cú sốc từ bên ngoài và đạt được thành tựu to lớn kể từ năm 1997
Trong năm 2002, tổng doanh số thương mại của Trung Quốc đạt 620,79 tỉ USD, trong đó xuất khẩu tăng 22,3%, đạt 325,57 tỉ USD; nhập khẩu tăng 21,2%, đạt 295,22 tỉ USD Thặng dư thương mại đạt 30,33 tỉ so với 22,6 tỉ USD trong năm 2001 Dự trữ ngoại
tệ đạt mức cao kỷ lục là 286,4 tỉ USD Tốc độ tăng trưởng trung bình của nền kinh tế Trung Quốc là 8%/năm, và cao nhất trên thế giới
Mặt khác, đồng NDT hiện đang mạnh lên so với đồng USD Tuy chưa phải là đồng tiền có thể chuyển đổi hoàn toàn, nhưng nó đang ngày càng được sử dụng nhiều ở bên ngoài biên giới Trung Quốc, đặc biệt là dọc biên giới Trung Quốc với các nước Đông Nam Á Theo tính toán hiện có khoảng 30 tỷ NDT đang lưu hành
ở bên ngoài Trung Quốc, điều này chứng tỏ niềm tin của quốc tế vào kinh tế Trung Quốc Và đồng NDT được dự đoán là sẽ đóng vai trò khu vực lớn hơn đồng Eruo, có thể trở thành đồng tiền dự trữ thay thế các đồng tiền quốc tế khác ở Châu Á
Trang 8Bên cạnh những thành tựu đạt được một phần là nhờ vào chính sách tỷ giá hiện nay, thì vẫn còn những hạn chế Khi mà đồng tiền giảm giá, nó làm cho các khoản vay bằng ngoại tệ của nước đó và rủi ro của đầu tư trong tương lai tăng lên khi các nhà đầu tư dự kiến tăng về tính không ổn định của tỷ giá hối đoái Hiện nay, nợ quá hạn của Trung Quốc đã lên đến mức 1.800 tỷ nhân dân
tệ, tương đương 140% GDP so với mức 88% trong năm 1996 Và những khoản nợ khó đòi tập trung ở bốn ngân hàng lớn của Trung Quốc- đó là những ngân hàng hiện nay mất khả năng thanh toán xét trên phương diện kỹ thuật Kể từ 1998 đến nay, Trung Quốc đã
bỏ ra 200 tỷ USD để tái cấp vốn và mua lại các khoản nợ khó đòi của các ngân hàng Mặc dù hiện nay Trung Quốc đang phải đối mặt với tình hình tài chính bất ổn, nhưng chính phủ Trung Quốc vẫn hết sức thận trọng tránh làm tổn hại đến xuất khẩu Theo cảnh báo của các nhà nghiên cứu kinh tế, rằng việc điều chỉnh giá trị của đồng nhân tệ có thể làm cho kinh tế Trung Quốc "mất ổn định" do khuyến khích các luồng vốn đầu tư, làm tăng sư phụ thuộc của nền kinh tế vào yếu tố bên ngoài nhất là khi hiện nay có tới 50% hàng xuất khẩu là của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài Đây chính là sự mâu thuẫn mà việc lựa chọn chính sách tỷ giá phải đối mặt
Tóm lại: Đầu những năm 1980, khi Trung Quốc bước vào công cuộc cải cách và mở cửa kinh tế, Trung Quốc ấn định mức tỷ
Trang 9giá 2,4 NDT/USD Tới những năm 1990, khoảng 10 năm sau cải cách, nền kinh tế Trung Quốc có những bước phát triển mạnh mẽ thể hiện ở xuất khẩu và tốc độ tăng trưởng kinh tế Các nhà quản lý
ở Trung Quốc hiểu rằng một tỷ giá hối đoái cố định sẽ không giúp kích thích tăng trưởng và xuất khẩu
Do vậy Trung Quốc bắt đầu hướng tới một cơ chế tỷ giá mềm dẻo với sự tham gia nhiều hơn của yếu tố thị trường nhưng vẫn có sự kiểm soát của nhà nước Tỷ giá đồng NDT vào khoảng 5,8 - 5,9 NDT/USD những năm 1990-1993 Đến cuối năm 1993, đầu năm 1994, để kích thích xuất khẩu hơn nữa, Trung Quốc đã quyết định chuyển tỷ giá lên 8,7 NDT/USD Sau nhiều lần điều chỉnh, tỷ giá này dừng ở mức khoảng 8,2 - 8,3 NDT/USD và duy trì từ năm 1994 tới nay
2.2 Tác động chính sách tỷ giá TQ tới thương mại một số nước
Tác động tới Mỹ
Từ năm 1993, Trung Quốc và Mỹ đã mở rộng quan hệ buôn bán Năm 2000, Mỹ chiếm 20,9% kim ngạch xuất khẩu và trở thành đối tác quan trọng số một trong xuất khẩu hàng hoá của Trung Quốc, xuất khẩu hàng hoá của Trung Quốc sang Mỹ đạt 103,3 tỷ USD, chiếm 8,2% giá trị nhập khẩu của Mỹ Trung Quốc trở thành đối tác nhập khẩu lớn thứ 5 của Mỹ Thương mại của Mỹ
Trang 10với Trung Quốc đã tăng 50% Tuy nhiên, trong những năm qua Mỹ chủ yếu bị thâm hụt thương mại với Trung Quốc
Năm 2002, thâm hụt thương mại của Mỹ vào khoảng 500 tỷ USD thì có tới 103 tỷ USD là thâm hụt với Trung Quốc Trong 8 tháng đầu năm 2003, xuất siêu của Trung Quốc sang Mỹ lên tới
120 tỷ USD, trong khi nhập khẩu tăng không đáng kể, chỉ nhích từ
13 lên 19 tỷ USD
Mỹ cho rằng việc Trung Quốc kìm giữ tỷ giá giao dịch đồng NDT trong một biên độ hẹp khoảng 8,3 NDT/USD trong một thời gian dài đã giúp các nhà xuất khẩu Trung Quốc có được lợi thế cạnh tranh không công bằng trên thị trường thế giới và ngay cả trên thị trường Mỹ, khiến nhiều việc làm Mỹ trong khu vực sản xuất khàng xuất khẩu bị cắt giảm Trong những năm vừa qua, do buôn bán bất lợi với Trung Quốc, Mỹ đã mất đi khoảng 2,6 triệu công ăn việc làm chiếm 10% trong tổng số người thất nghiệp vì các cơ sở sản xuất ở Mỹ khó lòng cạnh tranh với chính sách về giá đối với các hàng nhập khẩu của Trung Quốc Hơn nữa, có một đồng NDT rẻ đã khiến môi trường đầu tư của Trung Quốc hấp dẫn
và các nhà đầu từ Mỹ đã và đang chuyển sang đầu tư sản xuất ở Trung Quốc
Do những nguyên nhân trên, Mỹ đang gia tăng sức ép với Trung Quốc trong vấn đề điều chỉnh chính sách tỷ giá Một loạt
Trang 11chính quyền ông Bush với Trung Quốc diễn ra gần đây nhằm gây
áp lực để Trung Quốc chấm dứt tình trạng can thiệp vào tiền tề và
để thị trường quyết định tỷ giá giữa nhân dân tệ và đô-la Tuy nhiên, cũng có thể Mỹ chỉ gây sức ép để Trung Quốc điều chỉnh chút ít giá trị nhân dân tệ để tránh gây thiệt hại lớn về xuất khẩu cho Trung Quốc Cong nếu Mỹ buộc Trung Quốc phải nhanh chóng điều chỉnh giá trị NDT như là một thủ đoạn chính trị thì sẽ dẫn đến cuộc tranh chấp thương mại giữa hai bên
Tác động tới Nhật Bản
Sự tăng trưởng chậm chạp của nền kinh tế Nhật hơn một thập
kỷ qua đã buộc chính phủ nước này cần can thiệp mạnh mẽ vào thị trường ngoại hối, cố gắng duy trì đồng yên yếu để tăng trưởng xuất khẩu nhằm khôi phục nền kinh tế Chỉ chiếm 12% GDP của Nhật, nhưng xuất khẩu hiện là nguồn động lực tăng trưởng duy nhất hữu hiệu hiện nay Ngoài ra, một đồng yên yếu còn giúp đẩy giá hàng hoá nhập khẩu lên cao, đặc biệt là hàng hoá từ Trung Quốc, nhờ đó trợ giúp được các nhà sản xuất trong nước và đẩy chỉ số giá cả lên cao Cho nên chính sách của Trung Quốc hiện nay có thể làm tổn hại tới xuất khẩu của Nhật Bản
Trước hết, để đối phó với thâm hụt thương mại ngày càng lớn một phần là do thâm hụt thương mại với Trung Quốc ngày càng tăng, chính phủ Mỹ đã theo đuổi chính sách đồng USD yếu Điều