Đánh giá hiện trạng xói mòn đất trên địa bàn các huyện thuộc lưu vực sông Sêrêpôk Đăk Nông

HCM ------ VIỆN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ & QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐỀ TÀI: ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG XÓI MÒN ĐẤT TRÊN ĐỊA BÀN CÁC HUYỆN THUỘC LƯU VỰC SÔNG SÊRÊPÔK – ĐĂK NÔNG V

BỘ CÔNG THƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP TP HCM

- -

VIỆN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ & QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI:

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG XÓI MÒN ĐẤT TRÊN ĐỊA BÀN CÁC HUYỆN THUỘC LƯU VỰC SÔNG SÊRÊPÔK – ĐĂK NÔNG VÀ DỰ BÁO HIỆN TƯỢNG XÓI MÒN ĐẤT ĐẾN NĂM 2015

CHUYÊN NGÀNH : QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

ii

LỜI CẢM ƠN

hoàn thành b ă ự sự đã ú o em ó ơ

NHẬN X T C A GIẢNG VIÊN HƯ NG D N

TP Hồ Chí Minh, ngày tháng 06 năm 2012

iv

NHẬN X T C A GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN

TP Hồ Chí Minh, ngày tháng 07 năm 2012

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Nội dung thực hiện 3

5 Ý nghĩa của đề tài nguyên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8

1.1 KHÁI NIỆM XÓI MÒN ĐẤT 8

1.2 CÁC TÁC NHÂN GÂY XÓI MÒN ĐẤT 8

1.2.1 Yếu tố khí hậu 9

1.2.2 Yếu tố thổ nhưỡng 10

1.2.3 Yếu tố địa hình và độ dốc 12

1.2.4 Yếu tố lớp phủ thực vật 13

1.2.5 Yếu tố thủy văn 14

1.2.6 Yếu tố con người 15

1.3 CÁC DẠNG XÓI MÒN 15

1.3.1 Xói mòn do nước 16

1.3.1.1 Cơ chế xói mòn do nước 16

1.3.1.2 Các dạng xói mòn do nước 16

1.3.2 Xói mòn do gió 20

1.4 Tác hại của xói mòn đất 22

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU 23

2.1 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU 23

2.1.1 Vị trí địa lý 23

2.1.2 Đặc điểm địa hình 24

2.1.3 Điều kiện khí hậu – khí tượng, thủy văn 25

2.1.3.1 Khí hậu 25

2.1.3.2 Nhiệt độ 26

2.1.3.3 Mưa, độ ẩm 26

2.1.3.4 Gió 26

vi

2.1.3.5 Bức xạ, nắng 27

2.1.3.6 Thuỷ văn 28

2.1.4 Tài nguyên thiên nhiên 30

2.1.4.1 Tài nguyên rừng 30

2.1.4.2 Tài nguyên đất 31

2.1.4.3 Tài nguyên nước 32

2.1.4.4 Tài nguyên khoáng sản 34

2.1.4.5 Tài nguyên du lịch 34

2.2 ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI 35

2.2.1 Tình hình phát triển kinh tế 35

2.2.1.1 Nông nghiệp 35

2.2.1.2 Công nghiệp và xây dựng 37

2.2.1.3 Sản xuất lâm nghiệp 37

2.2.1.4 Du lịch, thương mại - dịch vụ 37

2.2.1.5 Giao thông vận tải 38

2.2.2 Phát triển các lĩnh vực xã hội 38

2.2.2.1 Thành phần dân tộc và phân bố dân cư 38

2.2.2.2 Giáo dục đào tạo 39

2.2.2.3 Công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe 39

2.2.2.4 Xóa đói giảm nghèo 40

2.2.2.5 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế 40

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 41

3.1 PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ CÁC PHƯƠNG THỨC CANH TÁC TRỒNG TRỌT VÀ HIỆN TRẠNG XÓI MÒN ĐẤT TRÊN CÁC HST NÔNG – LÂM NGHIỆP QUANH LVS SÊRÊPÔK 41

3.1.1 Các phương thức canh tác cây trồng của các hộ dân quanh LVS Sêrêpôk – Đăk Nông 41

3.1.2 Phân tích hiện trạng xói mòn 45

3.1.3 Mô hình đánh giá xói mòn đất tiềm năng 48

3.1.3.1 Phương pháp cầu xói mòn 48

3.1.3.2 Xây dựng bản đồ xói mòn đất tiềm năng 52

3.2 PHÂN VÙNG CẤP XÓI MÒN DỰA TRÊN LƯU VỰC SÔNG SÊRÊPÔK 62

3.3 DỰ BÁO HIỆN TƯỢNG XÓI MÒN ĐẤT ĐẾN NĂM 2015 TRÊN LƯU VỰC SINH THÁI NÔNG – LÂM NGHIỆP 63

3.3.1 Cơ sở lý thuyết dự báo xói mòn đất 63

3.3.2 Dự báo xói mòn đến năm 2015 trên các hệ sinh thái nông lâm –

ngư nghiệp thuộc lưu vực sông Sêrêpôk 69

3.4 ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIẢM THIỂU XÓI MÒN VÀ SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI BỀN VỮNG 72

3.4.1 Giải pháp về cơ chế chính sách 72

3.4.2 Giải pháp về kỹ thuật phòng chống xói mòn 73

3.4.2.1 Tạo các bậc thang, làm đất và trồng cây theo đường đồng mức 73

3.4.2.2 Trồng băng cây xanh làm vật chắn 74

3.4.2.3 Nông lâm kết hợp 75

3.4.2.4 Chắn đất bằng các vật liệu đơn giản và tạo các bẫy đất 76

3.4.2.5 Phương thức trồng không làm đất hoặc làm đất ở mức tối thiểu 76

3.4.2.6 Luân canh làm giảm xói mòn 77

KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ 78

1 Kết luận 78

2 Kiến nghị 79 PHỤ LỤC

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bả 3.16 s ơ ứ đ ợ P

Bả 3.17 Dự b o â ấ d đấ ó mò L S Sêrêpôk – ăk

Bả 3.18 D ấ ó mò ừ ở L S Sêrêpôk

Bả 3.19 So s ợ đấ ( ấ / / ăm) đấ ó độ d 8 -15o 1.1 ế â ó mò đấ

GIS : Geographic Information System

DEM : Digital Elevation Map

USLE : Universal Soil Loss Equation

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

o kỷ đâ , dâ s ế mộ ă đã ú đẩ

ơ ự , ự ẩm, âm sả , k o sả , k m o … ă eo , ị độ ể ó ộ m k ế - kỹ đã

ó o m ự , k để , đ b đấ đ , ừ G ế kỷ X III,

k ừ ế đã bị b , ế o đó d ợ ó mò do ụ d đế m s ảm độ

độ đ m , k ả ă ó mò đấ k ự

ấ

ăk ó b ự s L S , ợ sông Bé và K A ợ s Sêrêpôk o đó L S Sêrêpôk

ấ , ó d 3.600 km2 ả d 5 : C J , ăk G o , ăk , ăk Song, và Krông Nô

ự s L đ m o o đấ , m ảm ă s ấ

â â ả ở ự ế đ s dâ s ự ó riêng v o ỉ ăk ó Sự â ừ ó mò đấ đã để

ấ đ o s dụ đấ b o

ấ đ , đ

m s o sả ấ , đấ ừ đ ợ o độ , ừ

sả ấ k ể ế đ ợ : “Điều tra đánh giá hiện trạng xói

mòn đất trên lưu vực sông Sêrêpôk và dự báo hiện tượng xói mòn đất đến 2015 trên lưu vực sinh thái nông – lâm nghiệp” mộ đ ó ĩ ự ễ ấ

ó đ ợ ơ sở k o để o dự b o ó mò đấ b m L S Sêrêpôk đị b ỉ ăk

Dự b o ợ ó mò đấ LVST nông – âm đế ăm 2015

ấ ả ả , kỹ ế ó mò b m s ảm

ấ ợ đấ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

ợ ứ đấ bị ó mò ế â ó mò : đị , đấ d , , ă ự s Sêrêpôk

b Phạm vi nghiên cứu

ị đ ểm LVS Sêrêpôk d 360,8 km2, ỉ ăk , m Jut, ăk Glong, ăk Mil, ăk Song và Krông Nô

- óm â ự : â ế ự : s , , đ , ú , , đ , , â ừ

- Dự b o mứ độ ó mò dự o ơ mấ đấ ổ dụ (USLE

U e s So Loss E o , bở W s me e Sm , 1965, 1975 1978) ú dự

đo ợ đấ ó mò ( ấ / ăm) dự o â m , đấ , đị , â , b s dụ đấ

- ứ ó mò đấ đ ểm k ; ừ đó đ quy mô, mô

s k đấ , đấ m m s

k , s đó ỉ “b ” mộ k “ m - đấ ” b

đấ , dụ o ứ eo dõ , đ sự s o s h

m đấ ự s Sêrêpôk ỉ ăk

ể â dự ơ , ự m s dụ ợ , ụ

ể b , đ đã d ơ ứ “ Xói mòn bề

mặt đất theo quan điểm hệ sinh thái” ừ đó, â dự m ả ó mò

 Phương pháp khảo sát thực địa

ế đ ể

 Phương pháp mô hình hóa áp dụng cho bài toán xói mòn

đ ợ s dụ USLE ( e U e s So Loss E o ), ò đ ợ

ơ mấ đấ ổ dụ đ ợ W s me e S m d o ằm

đ b ó d s 72,6 feet (22,1 m) đ độ d 9% (≈5o) (kg.h/ KJ.mm)

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 KHÁI NIỆM XÓI MÒN ĐẤT

v n t , ợng dòng chảy

ộ d c, chi u dài

d c, mứ độ phức t …

Xó mò đất Giảm mứ độ

ó mò đất

L p ph thực v t

Tính chất v t

lý, hóa h … Tính chất khoáng v t

h …

Cây tr ng Rừng

s K đ ấ ợ mỗ o đấ (k ả ă ó mò đấ ) o vùng n đ đấ dễ bị ó mò ơ do o ấ o đấ ếm ế

0.11 0.10 0.17 0.09 0.12

0.19 0.17

0.31 0.29

0.20 0.23 0.22 0.20

(Nguồn: Thái Phiên, Nguyễn Trọng Hà, Nguyễn Tử Siêm, 2003)

Năm, địa điểm nghiên cứu

0.23 0.20 0.25 0,16

Đất mùn alit núi cao

0.16 0.14 0.12

eo ễ ỹ, ế độ d ă 2 độ ó mò ă 2- (Bả 1.2) d s d â ả ở đế ó mò

đấ d s ă , k ợ , d , độ

ă ợ dò ả , ó mò đấ ả m

ế ă d s d 2 ó mò đấ ă ừ 2 – 7.5 m ó

¾ ã ổ đ ú , m sông s d đ , s , d , ợ m , 85 – 90% ợ m o m m , do đó ó mò ó đ k ả m

Bảng 1.3 ảnh hưởng của độ che phủ đến xói mòn đất

Bảng 1.4 Lượng đất trôi do xói mòn dưới các thảm thực bì khác nhau

Cây trồng Lượng đất mất

1.2.5 Yếu tố thủy văn

Lự độ dò ả đ ợ eo ứ s

P = ½.m.v2 = ½.γ.l.f.v2 = ½ Q.v2

o đó:

m: Kh ợng dòng chảy γ: độ c

f: Di n tích m t c t ngang c dò c v: V n t c dòng chảy

l: Chi d c chảy : L ợng dòng chảy

y lực v động c a dòng chảy t o ra ó mò đất phụ thuộ o ợng dòng chảy và v n t c dòng chảy, nếu v n t c dòng chả ă 2 n thì lực v n

Hình 1.4 Xói mòn do tác động trực tiếp từ hạt mưa

(Nguồn: Lưu Hải Tùng, 2007)

 Xói mòn do rửa trôi bề mặt (Sheet Erosion)

D ó mò d ễ âm m do ừ đấ m b m bị mấ đ ,

ợ đấ ấ ỉ d ễ o mộ ấ đị k ó b ế D

ế ả b m bằ ẳ ó độ đ đ , ó ơ ấ , ơ o, , bằ ẳ , đ ó ể k ả o mộ d

Hình 1.5 Xói mòn rửa trôi bề mặt

(Nguồn: Lưu Hải Tùng, 2007)

 Rửa trôi bề mặt có rãnh xói (Interrill Erosion)

D ó mò dễ ấ ó mò eo dò ả o ã K

m ơ o dò ả ở s , đấ bị ó mò sẽ k đ ,

m đ ợ ụ dò ả o o ỗ ấ , ã

d d ể d d Dò ả b m d ể o ã , b đ ã ỉ bị sâ e me , s đó ộ sâ ơ o

đế k ú sâ o đấ ứ , b d o ã ơ

L ợ ả o k e ã ó , k

mở ộ

Hình 1.6 Rữa trôi bề mặt có rãnh xói

 Xói mòn khe máng (Gully Erosion)

Xó mò k e ã ả ổ b ế o đ ợ bằ k : A ỹ - , A - wadi, Nam Phi – đo , m ỹ - arroyo, các

ụ , dò mả ụ , dò ả ụ dò b o đó, sự d ể ợ

mả ụ k ể ợ , ò 3 k ể k d dò ả eo B dsde (1979)

k ể d ể k : ở đ , ả , ợ ơ

Hình 1.8 Di chuyển khối

(Nguồn: Lưu Hải Tùng, 2007)

 Xâm thực bờ kênh (Bank Erosion)

D ó mò này b ế d ó mò k e ã ả d eo

b s o s , ị o o s ị m

dò ả bị ẹ Xả k dò ả o dò s ă o k

ự d b s bị ă ợ sẽ đấ b d b

s m o đấ b bị sụ đổ

Hình 1.9 Xói mòn xâm thực bờ kênh

(Nguồn: Lưu Hải Tùng, 2007) 1.3.2 Xói mòn do gió

 Khái niệm và cơ chế

Hình 1.10 Cơ chế xói mòn do gió

 Điều kiện làm tăng độ xói mòn do gió

D ng treo

Nhảy cóc

Lă ò Nhảy cóc

L: b ộ đ : s ự e

 Chú ý: Có mộ đ đ ó mò do ó ó mò do

đấ ó mò do ó m ơ m kế đấ

ấ , m k đấ ó đ k ơ 0.8 mm k bị b o mòn do gió

Sự d ể â đấ đ ợ ả bằ ả ế

Be o K đấ ộ ò d eo b m đấ k oả , ự không k ở đ ợ o ừ ó sự o P đấ , ự

k k , b d đ Kế ả

đấ s ấ bị ảm o k s ấ ở b m d ă Sự k b tro s ấ ĩ o mộ ự â k ó đ để ợ k ợ ,

đ ợ â Sự ó m “ ự â ” ỉ ả ấ m đấ

ế ụ o do b eo d b đ ( ấ dịch

ợ k k ) o k k , ó , bị bở ó, do đó

o k đấ , ó bị ổ Kế ả sự d ể sự ả

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU

2.1 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU

là 18.200 km2, k ó ỉ o ằm o ự

Hình 2.1 Vị trí lưu vực sông Sêrêpôk đoạn thuộc tỉnh Đăk Nông

( Nguồn: Integrated-Water-Resources-Atlas-of-Srepok-basin, năm 2006, Water

SPS)

Bảng 2.1 Đơn vị hành chính cấp huyện của LVS Sêrêpôk - Đăk Nông

 Các v đấ ấ â b d s ng Sêrêpôk, ộ k ự Jut, Krông Nô ó đị ị ơ đ bằ ẳ , e ò đ ,

ợ â b ở k ự r âm ăk , ếm

k oả 7 , 6% d ự

Hình 2.2 Bản đồ độ cao LVS Sêrêpôk

(Nguồn: Viện Địa lý Tài nguyên TP.HCM, 2011)

2.1.3 Điều kiện khí hậu – khí tượng, thủy văn

2.1.3.2 Nhiệt độ

độ b ăm 22-23o , độ o ấ 35o , ó ấ độ ấ ấ 1 o , ấ o 12 ó ăm

ổ s o ăm trung bình 2000 - 2300 ổ cao 8.000o ấ ợ ể â đ â ăm

2.1.3.3 Mưa, độ ẩm

eo kế ả đo đ m k ợ ăk ăm 2010, ợ m

b (L B) ăm ở L S Sêrêpôk k đ â ó õ

eo o ó độ o ấ Jut, Krông Nô, LMTB ăm ấ ỉ ừ

1400 – 1600mm ó L B o ấ o k ự ăk Glong, LMTB lên

đế 2 00mm

m ấ o 8, 9 m ấ o 12,

1 ăm s ó độ ẩm k k b 8 %, độ b ơ m k 1 ,6 – 15,7 mm/ngày, m m 1,5 – 1,7 mm/ ế â eo m , ở ộ ăk , m m ừ 5 đế ế 10 kéo d 6 , m k ừ 11 đế

ăm s ổ ợ m o m k ỉ ếm 13 – 16% ổ ợ m

o ăm, ợ ổ ợ m o 6 m m ếm ừ 8 – 87 % ổ

ợ m o ăm Do ở L S Sêrêpôk, ó mò sẽ d ễ m mẽ ấ o tháng 8

2.1.3.4 Gió

ó ị m m â m, ó ị m k

B , độ ó b â 2,4 -5, m/s , k ó bão k â

ả ở đ â dễ ã , đổ , o s ,

Tháng I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

Bảng 2.2 Diễn biến khí hậu thời tiết Đăk Nông từ 2007 – 2010

150 m ở b m K ả đị b ỉ ăk , do k ế o đị

ấ ứ , ò s ở ẹ d o ĩ, ừ

ó ả đẹ , ừ ó m ă đ m ị k ế ó , D 'L , G Lo , S đ đ ợ đ o

k ụ ụ d ị ể ỷ đ s ăk Gang, ăk Nir, Dray 'L , E o đổ s S s k ộ s s ả ở k ự

B ăk s ăk Ken, ăk Lâu, ăk So đ b

Hình 2.5 Lưu lượng dòng chảy sông Sêrêpôk trong năm 2008

Ti m ă đ n c a h th ng sông Sêrêpôk cao, có tr ă k ế đ ợc

đ k oảng 2.6 tỷ KWh D c theo dòng sông, hi n t đã ó ất nhi u các công trình th y lợi m c lên v i m độ k d đ n Krông Kna (Krông Bông),

th đ B K (K ), ’ 1, ’ 2 ( J ), B o

S (Lăk), Sêrêpôk 3 (B )… trình th y lợ E s ợng, Easup H … ấ o đ ú o n dòng chảy c a sông Sêrêpôk

2.1.4 Tài nguyên thiên nhiên

2.1.4.1 Tài nguyên rừng

ấ âm ở đ ợ đấ ó ừ sả ấ , đấ ó ừ

ò ộ, ở ăk M K ó m ừ đ dụ

o đấ âm ở s

Bảng 2.3 Cơ cấu các loại đất lâm nghiệp các huyện quanh LVS Sêrêpôk

Cư Jut (%) Đăk Mil (%) Đăk Song(%) Krông Nô(%)

âm ’J ộ ăk So , d ích 12,307.8 KB ộ

ã ăk P’ o, ã ăk Som, ăk G o , d 22.103 ó k ừ

s ả , đẹ o ể d ị ấ d

o ò ó K dự m ộ 10.912 ở ã ả Sơ ,

ăk G o ; G Yok ở ã E P Jut

, o ăm đâ , ừ L S Sêrêpôk ngày càng

s ảm s ợ ấ ợ Rừ ở KB m ,

ừ o, ừ o ếm đ s K ự ả K , ăk Som và ăk