Chống Duyhring I - Chương 8: Chân lý vĩnh cửu pdf

Những chân lý đặc thù - trong quá trình phát triển, ý thức đạo đức đầy đủ hơn, và có thể nói là lương tâm, được hình thành nên từ những chân lý đó - có thể, trong chừng mực chúng được n

Chuong 8: Chân lý vĩnh cửu

Chúng tôi không đưa ra đây những mẫu lẫy từ cái mớ hỗn độn của những lời ba hoa nhạt nhẽo và những câu sắm hỗ đó, rởm lại là từ những lời nhảm nhí thuần tuý

mà suốt trong năm mươi trang sách ông Đuy-rinh hiến cho độc gia của mình, coi

đó là một khoa học sâu đến tận gốc về những yếu tố của ý thức Chúng tôi chỉ dẫn

ra đoạn sau đây:

"Kẻ nào chỉ có khả năng suy nghĩ bằng ngữ ngôn thôi thì kẻ đó chưa bao giờ cảm

thay được tư duy trừu tượng, tu duy thực sự 1a gi."

Theo đó thì súc vật là những nhà tư tưởng trừu tượng nhất, thực sự nhất, vì tư duy

của chúng không bao giờ bị vẫn đục bởi sự can thiệp rây rà của ngữ ngôn ca Dau sao, xét theo những tư tưởng của ông Đuy-rinh và thứ ngữ ngôn mà Ong ta dung

để diễn đạt những tư tưởng đó, thì người ta thấy rằng những tư tưởng ấy ít thích hợp đến mức nào với bất cứ một ngữ ngôn nào và ngôn ngữ Đức cũng ít thích hợp đên mức nào với những tư tưởng ây

Cuối cùng, với một cảm giác nhẹ nhõm, chúng ta có thể chuyển sang phân thứ tư, phân này, ngoài cái mơ hồ lớn những lời lẽ mơ hỗ đó ra thì ít nhất cũng còn trình bảy được đây đó một điều gì có thể hiểu được vẻ vẫn đề đạo đức và pháp quyên Lân này, ngay từ đầu, chúng ta đã được mời đi du hành trên các thiên thể khác: những yêu tô của đạo đức cũng phải

"biểu hiện một cách trùng hợp ở tất cả những sinh vật không phải loài người, những sinh vật mà lý tính tích cực của chúng phải sắp xếp một cách có ý thức

những biểu hiện bản năng của sự song Va lai, su quan tam cua chung ta dén

những kết luận như thế vẫn không lớn lắm Nhưng ngoài ra đó vẫn là một ý kiến

mở rộng một cách bô ích tâm mặt của chúng ta, nêu như chúng ta hình dung được

rằng trên những thiên thể khác, đời sống cá nhân và đời sống tập thể đều nhất thiết phải xuất phải từ một sơ đồ không thể gạt bỏ hay bỏ qua cái tổ chức cơ bản chung của một sinh vật hành động theo lý tính”

Nếu như ở đây, hiệu lực của những chân lý của ông Đuy-rinh ngay cả đối với mọi

thế giới khác có thể có, lại được nêu lên với tư cách là một ngoại lệ ngay từ dau, chứ không phải ở cuối chương thì điều đó có lý do đầy đủ của nó Một khi đã xác định trước hết răng những quan niệm của ông Đuy-rinh về đạo đức và chính nghĩa

là có hiệu lực đối với tất cả các thế giới, thì người ta lại càng dễ mở rộng một cách

bồ ích hiệu lực ấy cho tất cả các thời đại Và ở đây cũng vẫn là những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng, không hơn không kém

Thế giới đạo đức "cũng như thế giới của trí thức phố biến có những nguyên tắc vĩnh hằng và những yếu tô giản đơn của nó", những nguyên tắc đạo đức "đứng

trên lịch sử và trên cả những sự khác biệt hiện nay về tính chất đấu tranh Những

chân lý đặc thù - trong quá trình phát triển, ý thức đạo đức đầy đủ hơn, và có thể nói là lương tâm, được hình thành nên từ những chân lý đó - có thể, trong chừng

mực chúng được nhận thức đến tận những cơ sở cudi cùng của chúng, đòi hỏi có

một hiệu lực và một tầm quan trọng giống như những chân lý của toán học và những sự vận dụng toán học Những chân lý thật sự thì nói chung không biến đổi thành thử thật là điên rồ nếu hình dung răng sự đúng đắn của nhận thức phải tuỳ

thuộc vào thời gian và những sự thay đồi hiện thực" Vì vậy, tính xác thực cua tri

thức nghiêm túc và sự vừa tầm của nhận thức thông thường - khi ở trong một trạng

thái minh mẫn, -không cho phép chúng ta được hoài nghi hiệu lực tuyệt đối của

các nguyên tắc của trí thức "Ngay cả bản thân sự hoài nghi dai dăng cũng đã là

một trạng thái yếu đuối bệnh tật, và chăng qua chỉ là biểu hiện của một sự lẫn lộn không thể cứu vãn được, một sự lẫn lộn đôi khi tìm cách tạo ra cái vẻ bề ngoài vững chắc nào đó bằng cách nhận thức một cách có hệ thống về sự vô gia tri cua

mình Trong các vân đề đạo đức, đê phủ nhận những nguyên tặc phô biên, người ta

bám vào tính chất nhiều vẻ về mặt địa lý va lịch sử của những phong tục và những nguyên tắc và chỉ cần khoác cho nó cái tinh tat yêu không thể tránh khỏi của cái xấu và cái ác, là nó đã có thể hoàn toàn bác bỏ ý nghĩa nghiêm túc và hiệu quả thực tế của những động cơ đạo đức trùng hợp Cái chủ nghĩa loài nghi ăn mòn đó - một chủ nghĩa không nhằm chống lại những học thuyết giả cá biệt nào, mà là chống lại chính cái khả năng của loài người vươn lên tới đạo đức tự giác, - cuối

cùng sẽ trở thành cái hư vô thực sự, thậm chí trở thành một cái gì còn tệ hơn chủ

nghĩa hư vô đơn thuần Trong cái đống hỗn độn mơ hồ những quan niệm đạo đức

đã tan rã, nó tự an ủi bằng cái hy vọng là có thể thống trị dễ dàng và mở toang tất

cả các cửa cho sự tuỳ tiện vô nguyên tắc Nhưng nó đã lầm to: vì chỉ cần vạch ra những số mệnh không tránh khỏi của lý tính trong sai lầm và trong chân lý, để thông qua riêng sự so sánh ấy cũng có thể thấy rõ răng khả năng mắc sai lầm có tính chất quy luật tự nhiên không gạt bỏ khả năng thực hiện cái đúng"

Cho đến nay, chúng ta vẫn bình tĩnh tiếp nhận tất cả những câu nói hoa mỹ đó của ông ĐÐuy-rinh về những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng, về quyên tối cao của tư duy,

về tính xác thực tuyệt đối của của nhận thức, v.v bởi vì vẫn đề đó chỉ có thể giải

quyết được ở cái điểm mà hiện giờ chúng ta đã đến Cho đến nay chỉ cần nghiên

cứu xem những lời khăng định cá biệt của triết học hiện thực đã nói một " gia tri tối cao” và một "quyền tuyệt đối về chân ly" đến mức nào, là đủ; còn bây giờ chúng ta

đi đến vẫn đề xét xem liệu những sản phẩm của nhận thức của con người nói chung có thể có được giá trị tối cao và quyên tuyệt đối về chân lý hay không, và nếu có thì đó là những sản phẩm nào Khi tôi nói: "nhận thức của con người", thì tôi nói như vậy không phải với ý định làm mắt lòng những dân cư trên các thiên

thể khác mà tôi không có hân hạnh được biết mà chỉ vì súc vật cũng nhận thức,

mặc dù không có gì là tối cao cả Con chó nhận thức người chủ của nó là thượng

đề của nó, mặc dâu người chủ này có thê là một thăng đêu cáng nhât

Tư duy của con người có phải là tối cao hay không? Trước khi trả lời là phải hay không phải, trước hết phải nghiên cứu xem tư duy của con người là gì đã Nó có phải là tư duy của một cá nhân không? Không phải Nhưng nó vẫn chỉ tồn tại với

tư cách là tư duy cá nhân của hàng tỷ người trong quá khứ, hiện tại và tương lai Song nếu tôi nói rằng tư duy của tất cả những con người ấy, kế cả của những con

người tương lai nữa, được tổng hợp lại trong quan niệm của tôi, là tư duy tối cao,

rằng nó có khả năng nhận thức được thế giới hiện có trong chừng mực mà nhân loại tồn tại đủ lâu dài và trong chừng mực mà nhận thức ấy không bị giới hạn bởi những những khí quan nhận thức và bởi những đối tượng nhận thức - thì như thế

là tôi đã nói một điều khá tầm thường, hơn nữa khá vô bố Vì kết quả quý báu nhất của điều đó chỉ có thể là làm cho chúng ta hết sức hoài nghi nhận thức hiện nay của chúng ta, bởi lẽ chắc chắn răng chúng ta hầu như chỉ mới ở bước đầu của lịch

sử nhân loại, và những thế hệ sau này sẽ uốn nắn lại chúng ta, tất phải đông hơn

rất nhiều so với những thế hệ mà nhận thay hiện phải được chúng ta uốn nắn lại -

lắm lúc với một thái độ khá khinh miệt

Bản thân ông Đuy-rinh cũng tuyên bó điều sau đây là một tất yếu: ý thức, và do đó

cá tư duy và nhận thức, chỉ có thể biểu hiện ở một loạt sinh vật cá biệt thôi Chúng

ta chỉ có thể gán quyên tối cao cho tư duy của mỗi cá nhân ấy trong chừng mực chúng ta không thấy có một quyền lực nào có thể dùng bạo lực áp đặt cho cá nhân

ây - trong trạng thái khoẻ mạnh và tỉnh táo - một tư tưởng nào đấy Còn về giá trị

tối cao của những nhận thức mà tư duy của mỗi cá nhân đạt được thì tất cả chúng

ta đều biết rằng không thể nói như thế được, rằng căn cứ vào vào tất cả kinh

nghiệm từ trước đến nay của chúng ta thì những nhận thức ấy, không trừ một kinh nghiệm nào, bao giờ cũng chứa đựng những yếu tố có thể cái tiến được nhiều hơn nhiều so với những yếu tố không cần một sự cải tiền như thế, hay những yếu tố đúng đắn

Nói một cách khác: tính tối cao của tư duy chỉ được thực hiện trong một loạt

người tư duy cực kỳ không tối cao; nhận thức có quyên tuyệt đối năm chân lý thì

được thực hiện trong một loạt những sai lầm tương đối: cả hai đều không thể thực

hiện được đây đủ băng cách nào khác ngoài cách thông qua một dẫy dài vô tận của

nhân loại

O day, chung ta lai thay cũng cái mâu thuẫn đã gặp ở trên kia, giữa cái tính chất

nhất thiết phải được coi là tuyệt đối của tư duy con người, với tính hiện thực của

nó trong những cá nhân có tư duy hạn chế!?Ÿ! một mâu thuẫn chỉ có thể giải quyết

được trong quá trình tiễn lên vô tận, trong sự nỗi tiếp trên thực tế là vô hạn - ít

nhất là đối với chúng ta - của các thế hệ loài người Theo ý nghĩa đó thì tư duy của con người vừa là tối cao vừa là không tối cao, và khả năng nhận thức của con

người vừa là vô hạn vừa là có hạn Tối cao và vô hạn - xét theo bam tinh, str ménh, khả năng và mục đích lịch sử cuối cùng; không tối cao và có hạn - xét theo sự thực hiện cá biệt và thực tế trong mỗi một thời điểm nhất định

Về những chân lý vĩnh cửu thì cũng vậy Nếu nhân loại đạt tới chỗ chỉ vận dụng toàn những chân lý vĩnh cửu, những kết quả của tư duy có giá trị tối cao và có quyền tuyệt đối năm chân lý, thì điều đó có nghĩa là nhân loại đã tới một điểm mà

tính vô tận của thế giới tri thức đã cùng kiệt xét về mặt hiện thực cũng như về mặt tiềm năng và như thế là đã thực hiện được cái điều thần kỷ nổi tiếng là đếm được

sự hăng hà vô sô

Nhưng, chăng phải là vẫn có những chân lý được xác lập một cách vững chắc đến mức là đối với chúng ta, mỗi một sự nghỉ ngờ chúng đều có nghĩa là một sự điên

rô, đó sao? Như hai lần hai là bốn, ba góc của một hình tam giác thì bằng hai góc

vuông, thành Pari là ở Pháp, người ta không ăn thì chết, v.v., đó sao? Như vậy,

chăng phải là vẫn có những chân lý vĩnh cửu, những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng

đó sao?

Cố nhiên là có Theo phương pháp cũ mà mọi người đã biết từ lâu, chúng ta có thể

chia toàn bộ lĩnh vực nhận thức ra làm ba phần lớn Phần thứ nhất bao gồm tất cả

những khoa học nghiên cứu về giới tự nhiên vô sinh và ít nhiều có thể xử lý được

bằng toán học: toán học, thiên văn học, cơ học, vật lý học, hoá học Nếu có người nào thích vận dụng những từ lớn vào những sự vật rất đơn giản thì cũng có thể nói

rằng một số kết quả của những khoa học đó là những chân lý vĩnh cửu, những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng: chính vì vậy mà người ta gọi đó là những khoa học chính xác Nhưng hoàn toàn không phải tất cả các kết quả đều như thế Khi áp dụng những số biến và mở rộng tính biến đối của chúng đến số vô cùng nhỏ và số

vô cùng lớn thì toán học, thường vốn có đạo đức nghiêm khắc là thé, cũng đã sa

vào tội lỗi: nó đã căn vào trái cây tri thức và điều đó đã mở đường cho nó đi đến những thành tựu hùng vĩ nhất, nhưng đồng thời cũng mở đường cho nó đi đến những sai lầm Trạng thái trinh tiết của giá trị tuyệt đối, của sự chứng minh không

thể bác bỏ được của tất cả cái gì là toán học đã vĩnh viễn đi vào quá khứ; thời đại

của những bất đồng đã đến, và chúng ta đi tới chỗ là phần lớn những người dùng tính vi phân hay tích phân, không phải vì họ hiểu việc họ làm, mà chỉ vì lòng tin đơn thuân, vì cho đến nay kết quả đạt được bao giờ cũng đúng Trong thiên văn

học và cơ học, tình hình còn tôi tệ hơn nữa, và trong vật lý học và hoá học thì

người ta đang đứng giữa những giả thuyết như đứng giữa một đàn ong Vả lại, cũng không thể nào khác thế được Trong vật lý học, chúng ta phải nghiên cứu vận động của các phân tử; trong hoá học phải nghiên cứu sự hình thành của phân tử từ nguyên tử, và nều sự giao thoa của những làn sóng ánh sáng không phải là một câu

chuyện bịa đặt thì chúng ta tuyệt đối chang bao giờ có hy vọng được tận mắt nhìn

thấy những điều lý thú đó Ở đây, những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng ngày càng

trở nên hiềm có một cách lạ lùng

Tình hình lại càng tôi tệ hơn nữa trong địa chất học, theo bản chất của nó, khoa

học này nghiên cứu chủ yếu những quá trình không những chúng ta, mà nói chung không có một người nào chứng kiên cả Vì vậy, ở đây việc thu được những chân lý

tuyệt đỉnh cuôi cùng găn liên với những công sức rât lớn, còn kết quả của nó thì lại hêt sức nghèo nàn

Loại khoa học thứ hai là loại bao gồm việc nghiên cứu những cơ thể sống Trong lĩnh vực này, tính chất nhiều vẻ của những quan hệ qua lại và quan hệ nhân quả phát triển đến mức là chăng những mỗi một vẫn đề đã được giải quyết lại làm nảy sinh vô số vấn đề mới, mà mỗi vấn đề cá biệt cũng chỉ có thể được giải quyết phần lớn là từng mẫu một, băng một loạt công trình nghiên cứu thường đòi hỏi hàng thế kỷ; đồng thời; nhu cầu nắm một cách có hệ thông những quan hệ qua lại cũng luôn luôn buộc chúng ta phải dựng lên cả một rừng giả thuyết dày đặc xung quanh những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng Cần phải có một chuỗi nắc trung gian dài biết

bao từ Galen đến Malpighi để xác định được một cách chính xác một điều đơn

giản như tuân hoàn của máu trong cơ thể loài có vú ! Chúng ta biết ít biết bao về nguôn gốc của huyết cầu, và hiện nay chúng ta còn nhiều biết bao nhiêu là khâu trung gian để xác định mối quan hệ hợp lý, chăng hạn, giữa những triệu chứng của một bệnh với những căn nguyên của bệnh ấy! Hơn nữa, thường lại còn có những

phát hiện, thí dụ như sự phát hiện ra tế bào, buộc chúng ta phải xem xét lại toàn bộ

những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng đã được xác lập từ trước đến nay trong lĩnh vực sinh vật học và loại bỏ vĩnh viễn hàng đồng những chân lý ấy Vì vậy những

ai 0 day muốn dựng lên những chân lý thực sự, bất biến, thì người đó sẽ phải tự

bằng lòng với những điều nhàm tai như: mọi người đều phải chết, tất cả những vật

có vú thuộc giống cái đều có tuyến sữa, v.v ; người ấy thậm chí cũng sẽ không

thể nói được rằng động vật cấp cao thì tiêu hoá bằng đạ dày và ruột chứ không

phải bằng đầu, bởi vì hoạt động thân kinh tập trung trong đầu là cần thiết cho sự tiêu hoá

Nhưng tình hình của những chân lý vĩnh cửu lại còn tôi tệ hơn nữa trong loại khoa

học thứ ba, tức là những khoa học lịch sử, chúng nghiên cứu những điều kiện sinh

hoạt của loài người, những quan hệ xã hội, những hình thức pháp quyền và Nhà

nước với kiến trúc thượng tầng tư tưởng của chúng gồm triết học, tôn giáo, nghệ thuật, v.v., trong trình tự lịch sử và trạng thái hiện nay cua chung Trong gidi tự nhiên hữu cơ, ít ra chúng ta cũng còn thấy được một chuỗi quá trình nối tiếp nhau, diễn đi diễn lại khá đều đặn trong những giới hạn rất rộng trong chừng mực chúng

ta trực tiếp quan sát chúng Từ thời Aristoteles đến nay, nói chung các loài hữu cơ

vẫn không thay đôi trái lại, trong lịch sử xã hội, một khi chúng ta vượt quá trạng thái nguyên thuỷ của nhân loại, vượt quá cái gọi là thời đại đồ đá thì sự lập lại các trạng thái chỉ là ngoại lệ chứ không phải là thường lệ; và ở nơi nào có sự lập lại

như vậy thì điều đó cũng không bao giờ xảy ra trong những tình hình hệt như cũ

Ví dụ, chế độ công hữu nguyên thuỷ về đất đai ở tất cả các dân tộc văn minh và

hình thức tan rã của chế độ ay Vi vay, trong linh vuc lich su nhan loai, khoa hoc của chúng ta còn lạc hậu hơn trong lĩnh vực sinh vật học rất nhiều Thêm nữa: nếu,

trong trường hợp ngoại lệ, người ta nhận thức được mỗi liên hệ bên trong của những hình thức tôn tại xã hội và hình thức tôn tại chính trị của một thời kỳ lịch sử nhất định, thị thường thường đó là vào lúc mà các hình thức ấy đã sống được một nửa thời gian của chúng, vào lúc chúng đã đi vào chỗ suy tàn Cho nên ở đây sự nhận thức về cơ bản là tương đối, vì nó chỉ giới hạn trong việc làm sáng tỏ những mỗi liên hệ và những hậu quả của một số hình thức xã hội và Nhà nước chỉ tồn tại

và một thời gian nhất định ở những dân tộc nhất định, và xét theo bản chất thì có

tính chất nhất thời Vì vậy mà trong lĩnh vực này, kẻ nào đi tìm những chân lý

tuyệt đỉnh cuối cùng, những chân lý thật sự, nói chung không biến đổi, thì kẻ đó sẽ

chăng kiếm được là bao, ngoài những điều nhạt nhẽo và những điều nhàm tai loại tốt nhất, ví dụ như: nói chung không có lao động thì người ta không thể không

sống được, người ta cho đến nay thường chia ra thành kẻ thống tri va ke bi tri,

Napoléon chết ngày mong 5 tháng năm 1821, v.v

Nhung, điều đáng chú ý là chính trong lĩnh vực này, chúng ta lại thường rất hay gặp những cái gọi là những chân lý vĩnh cửu, những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng

v.v Những sự thật như hai lần hai là bốn, chim thì có mỏ, và những sự thật khác

cùng loại như thế chỉ được tuyên bó là chân lý vĩnh cửu bởi người nào có ý định, tir su ton tai của những chân lý vĩnh cửu nói chung rút ra cái kết luận nói răng

trong lĩnh vực lịch sử nhân loại cũng có những chân lý vĩnh cửu, - đạo đức vĩnh cửuu, chính nghĩa vĩnh cửu, v.v - đòi có một giá trị mà một lĩnh vực hoạt động tương tự như gia tri va lĩnh vực hoạt động của chân lý và sự ứng dụng của toản

học Và khi đó, chúng ta có thể tin chắc răng cũng chính anh bạn ấy của nhân loại,

hễ có dịp là sẽ tuyên bố với chúng ta răng tất cả những người trước đây chế tạo ra những chân lý vĩnh cửu đều ít nhiễu là những con lừa và kẻ bịp bợm, tất cả đều mắc sai lầm, đều phạm khuyết điểm; song những sai lâm của họ và khuyết điểm

của họ là một điều hợp với quy luật của tự nhiên và chứng minh rang chan ly va cái dung chi có ở anh ta; và anh ta, nhà tiên tri vừa mới xuất thé, đã có sẵn chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng, đạo đức vĩnh cửu, chính nghĩa vĩnh cửu trong túi của mình

Tắt cả những điều đó đã xảy ra hàng trăm và hàng ngàn lần khiến cho người ta không khỏi ngạc nhiên khi thấy rằng vẫn còn có những người khá cả tin để tin vào điều đó, không phải khi nói đến người khác, ồ không! mà là khi nói đến chính họ Tuy vậy, ở đây, ít ra chúng ta cũng đang đứng trước một trong những nhà tiên trì như thế, một nhà tiên tri cũng nổi ngay cơn thịnh nộ hết sức đạo đức - như người

ta vẫn thường làm trong những trường hợp như vậy - khi những người khác phủ

nhận khả năng một cá nhân nào đó có thể tìm ra được chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng Phủ nhận như thế, thậm chí chỉ hoài nghi thôi, cũng đều là dẫu hiệu của sự yếu đuối, là một sự lầm lẫn không sao cứu vãn được, là hư vô, là chủ nghĩa hoài

nghỉ ăn mòn, còn tôi tệ hơn cả chủ nghĩa hư vô đơn thuân, là sự hỗn độn mơ hồ và những điều đáng yêu khác cùng một loại Cũng giỗng như mọi nhà tiên tri khác, ở đầy ông Đuy-rinh không xem xét và nhận định một cách khoa học và phê phán,

mà chỉ đùng đùng nồi giận một cách đạo đức mà thôi

Trên đây, đáng lẽ chúng ta còn có thể nhắc đến những khoa học nghiên cứu quy luật tư duy của con người: lôgIic học và phép biện chứng Nhưng ở đây, tình hình của những chân lý vĩnh cửu cũng không có gì tốt đẹp hơn ông Đuy-rinh tuyên bố

phép biện chứng theo đúng nghĩa của nó là một điều thuần tuý vô nghĩa, va rat nhiều sách đã được viết hay sẽ còn được viết về lôg¡ch học, đều chứng tỏ đây đủ rằng trong những sách đó, những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng rất hiếm thấy chứ không như nhiêu người vân tưởng

Vả chăng, chúng ta chăng việc gì phải hoảng sợ khi thấy răng trình độ nhận thức của chúng ta hiện nay cũng vẫn chưa phải đã là tột đỉnh hơn so với tất cả những

trình độ trước đây Trình độ hiện nay đã bao quát được một khối lượng vật liệu nhận thức to lớn và đòi hỏi một sự chuyên môn nghiên cứu rất sâu đối với mỗi một người nào muốn thật sự năm được một ngành khoa học nào đó Còn kẻ nào đem vận dụng tiêu chuẩn của một chân ly that su, bat bién, tuyét dinh cudi cung,

vào những tri thức do chính bản chất của chúng mà hoặc vẫn phải mang tinh chat tương đối đối với một chuỗi dài những thế hệ và phải được hoàn thiện dần từng mảnh một, hoặc thậm chí - như trong thiên thể học, địa chất học, lịch sử nhân loại

- phải mãi mãi là thiếu sót và không hoàn thiện chỉ vì một lý do là thiếu tài liệu lich sử, - thì kẻ đó chỉ chứng tỏ sự ngu dốt và thiếu hiểu biết của bản thân, ngay cả khi như trường hợp ở đây, cái tham vọng cho mình là không thể sai lâm không phải là nguyên nhân thật sự của tất cả những điều đó Chân lý và sai lầm, cũng giống như tất cả những tính quy định của tư duy!'! đang vận động trong những mặt đối lập hoàn toàn, chỉ có giá trị tuyệt đối trong một phạm vi cực kỳ hạn chế; như chúng ta vừa thấy điều đó và như ông Đuy-rinh cũng có thể biết được nếu ông ta làm quen chút ít với những yếu tô sơ đăng nhất của phép biện chứng, những yếu tố này chính là nói đến tính không day đủ của tất cả những đối lập hoàn toàn Một khi chúng ta đem ứng dụng sự đối lập giữa chân lý và sai lầm ra ngoài phạm vi chật hẹp mà chúng ta đã chỉ ra ở trên, thì sự đối lập ấy trở thành tương đối và do

đó không thích hợp với phương thức biểu hiện khoa học chính xác; nhưng nếu chúng ta có ứng dụng sự đối lập ấy ra ngoài lĩnh vực nói trên như là sự đối lập

tuyệt đối thì chúng ta sẽ hoàn toàn thất bại; một cực trong hai cực của mặt đối lập

ay sẽ biên thành cái đôi lập với nó, chân lý sẽ trở thành sai lâm va sai lâm sẽ trở