Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx - Phần Mười: Triết học duy vật Pháp thế kỷ XVIII ppt

Giai cấp tư sản Pháp lúc bấy giờ đã có năng lực lên nắm chính quyền, do đó nó đã xây dựng được một hệ thống tư tưởng trực tiếp đối lập với truyền thống tôn giáo cựu truyền, nghĩa là trực

Phần Mười: Triết học duy vật Pháp

thế kỷ XVIII

I - BỐI CẢNH LỊCH SỬ:

Tình hình đấu tranh giai cấp ở Pháp thế kỷ XVIII:

Đối tượng cách mạng là chế độ phong kiến quý tộc

Phong trào tiến bộ thì bao gồm những thành phần phức tạp

Trên có tư sản quý tộc hóa và đại tư sản Tư sản quý tộc là những nghị sĩ do mua

chức tước mà được quyền vị Nghị viện Pháp lúc đó là toà [01] án thượng cấp có

ít nhiều quyền chính trị Đại tư sản là bọn thầu thuế với nhả vua để kiếm lãi, ngân hàng và bọn kinh doanh lớn

Đại biểu cho tư sản quý tộc hóa là Montesquieu [02]

Đại biểu cho đại tư bản là Voltaire [03]

Những người này có tính chất tiến bộ, nhưng họ cũng đã có nhiều đặc quyền về chính trị và kinh tế, liên quan với chế độ quân chủ

Sau đến là tư sản thường tức là tư sản công thương, đại biểu là những nhà duy vật

chủ nghĩa: Lamettrie [04], Helvétius [05], Diderot [06], Holbach [07] Holbach là một người Đức sang Pháp rồi Pháp hóa, đã mang cho tư tưởng Pháp một tính chất khoa học của tư tưởng Đức, tuy có phần nặng nề nhưng có hệ thống và chính xác

Dưới tư sản là đại bộ phận tiểu tư sản, đối lập với chế độ phong kiến, nhưng thực

tế không có điều kiện để nắm chính quyền, trong khi đó lại bị phương thức sản xuất tư sản đe dọa, đi đến phá sản Tiểu tư sản đối lập với chiều đi lên của lịch sử

Tư sản lên, làm tiểu tư sản phá sản, do đó mà họ có hướng đi tới cộng sản chủ nghĩa Đại biểu cho tầng lớp tiểu tư sản là Rousseau [08], Mably [09], Morelly [10]

Ngoài những nhà văn học, triết học trên, còn có một học thuyết kinh tế học đại biểu cho tư sản địa chủ hóa (mua ruộng đất, khai thác theo kiểu tư sản) Đại biểu cho tầng lớp này là những nhà tư tưởng thuộc phái kinh tế học “tự nhiên chủ” [11], nghĩa là lấy tự nhiên làm chủ; tự nhiên đây là ruộng đất Nên địa chủ này tiến bộ

vì kinh doanh theo kiểu tư sản, nó có tính toán, có tổ chức sản xuất, khác với địa chủ cũ chỉ biết thu tô Đại biểu cho phái “tự nhiên chủ” là Quesnay [12], Turgot [13]

Nói chung, về mặt đấu tranh xã hội thì chế độ phong kiến là kẻ thù chủ yếu, nhưng riêng về mặt tư tưởng thì kẻ thù trực tiếp chính là Giáo hội, vì Giáo hội là tổ chức

tư tưởng để phục vụ, bảo vệ chế độ phong kiến Chống Giáo hội theo lập trường nào thì do thành phần giai cấp quyết định

Phái kinh tế học “tự nhiên chủ”, đại biểu cho tư sản địa chủ, bộc lộ rõ ràng mục đích thiết thực của cuộc đấu tranh lúc bấy giờ của giai cấp tư sản nói chung Phái này có tính chất hai mặt: một mặt là phong kiến tư sản hóa, một mặt là tư sản phong kiến hóa Nội dung của phái kinh tế học có tính chất tiến bộ ở chỗ nó đã đặt vấn đề tính toán nguyên liệu, nhân công, vốn, lãi trong nông nghiệp Ngày trước nông dân thì chưa biết tính toán Địa chủ phong kiến thì chỉ biết lấy tô Trái lại, đây là lần đầu tiên giai cấp tư sản địa chủ hóa đặt vấn đề tính toán trong nông nghiệp Hạng này bóc lột bằng cách thuê nhân công, hoặc cho thuê ruộng cho bọn quản lý phú nông thuê nhân công Trong sản xuất, bỏ vốn ra thì có lãi Lãi ấy ở đâu mà ra

Trả lời là do tự nhiên, do đất mà ra Vì lẽ đó mà gọi là “tự nhiên chủ” Cái lãi đó

có tính chất tư sản, vì cũng chính là thặng dư giá trị Nó tư sản ở chỗ có tính toán

Nó tiến bộ vì nó có tổ chức sản xuất, nâng cao năng suất trong nông nghiệp

Nhưng nó phong kiến hơn ở chỗ nó nhận định rằng lãi đó là do ở đất mà ra

Với ta, thì món lãi đó là do sức lao động làm nên Nhưng với bọn tư sản thì không cho như thế Theo chúng, lãi đó là do ở lao động trí óc, do tính toán giỏi mà có

Đó cũng là chỗ khác với tư sản phong kiến hóa

Phái “tự nhiên chủ” thì chủ trương rằng lãi đó là do đất mà ra, nên đối với họ các nghề công thương căn bản là không có lời, do đó họ chủ trương rằng Nhà nước không có quyền đánh thuế công thương Chỉ có quyền đánh thuế ruộng đất mà thôi Ý nghĩa của chủ trương đó là: đánh thuế ruộng đất thì bọn địa chủ quý tộc thiệt, vì chúng không có tổ chức sản xuất, nên năng suất kém Do đó, không đủ tiền đóng thuế thì phải bán ruộng đất cho hạng tư sản địa chủ hóa Trái lại, bọn địa chủ tư sản nhờ có tổ chức sản xuất để tăng năng suất được thì dù có phải đóng thuế cũng không can gì Mặt khác, công thương không phải đóng thuế thì tư sản lại càng dễ dàng phát triển mạnh

Chủ nghĩa kinh tế học về “tự nhiên chủ” là thuyết đầu tiên có tính chất tư bản chủ nghĩa hẳn hoi, vì trước kinh tế học mới có tính chất thương nghiệp chủ nghĩa Tầng lớp tư sản địa chủ hóa có tính chất tiến bộ, vì nó có tác dụng chống lại quí tộc Nhưng về mặt chính trị, nó cũng chưa đặt vấn đề đánh đổ nhà vua, vì nó còn cần mua ruộng đất Thực tế, nó mới chỉ muốn cải tiến phần nào chế độ quân chủ bằng cách chỉ đánh đổ bọn quý tộc cũ: mục đích đấu tranh của tầng lớp này được thể hiện và phát triển trong phạm vi tư tưởng, đại biểu là Montesquieu và Voltaire Montesquieu đứng trên lập trường một nhà luật học, tức là một nghị sĩ để đấu tranh Voltaire thì đại biểu cho bọn tư sản, đứng về phương diện văn học, triết học

để tranh đấu

Trên cơ sở luật học, đối tượng đấu tranh là chế độ độc đoán của bọn quí tộc chung quanh nhà vua Trong chế độ quân chủ độc đoán có hai mặt:

- Bộ máy hành chính do tư sản xây dựng thì có tính chất tiến bộ, tuy cũng dựa vào nhà vua

- Tiêu biểu cho mặt phản động là bọn quí tộc ăn bám bằng cách dựa vào thế lực nhà vua Montesquieu kịch liệt công kích, đấu tranh chống bọn này Ông chủ trương dứt khoát với chế độ độc đoán, xây dựng một chế độ quân chủ trong đó bộ máy hành chính tư sản được đề cao Moutesquieu nhằm xây dựng một chế độ quân chủ đúng đắn, có kỷ luật (tất nhiên là theo quan niệm Montesquieu), khác với chế

độ quân chủ độc đoán đương thời

II - TƯ TƯỞNG DUY VẬT PHÁP THẾ KỶ XVIII

Chủ nghĩa duy vật Pháp do La Mettrie (1709-1751), Holbach (1732-1789),

Diderot (1713-1784), Helvétius (1715-1771) là đại biểu, tiêu biểu cho tư tưởng giai cấp tư sản Pháp Giai cấp tư sản Pháp lúc bấy giờ đã có năng lực lên nắm chính quyền, do đó nó đã xây dựng được một hệ thống tư tưởng trực tiếp đối lập với truyền thống tôn giáo cựu truyền, nghĩa là trực tiếp đối lập với tư tưởng của chế độ phong kiến Nhưng sự đối lập ấy thể hiện trong thế giới quan thì lại không hoàn toàn trong nhân sinh quan và đặc biệt trong những chủ trương chính trị, vì giai cấp tư sản lúc ấy tuy đã có thể nắm được chính quyền, bảo đảm chính quyền, nhưng với lực lượng bản thân của nó, nó lại không có đủ năng lực để đánh đổ chế

độ phong kiến Chủ lực quân đánh đổ chế độ phong kiến là nhân dân, đa số gồm nông dân, công nhân, tiểu công, tiểu thương, dân nghèo Quyền lợi của giai cấp tư sản không phù hợp với những tầng lớp này; nó lại còn đối lập với quần chúng nữa Cho nên chủ trương chính trị và xã hội của giai cấp tư sản Pháp đã mất lập trường duy vật, chuyển sang duy tâm, thậm chí lại có hướng phần nào dựa vào phong kiến Quá trình Cách mạng Pháp từ 1789-1802 (khi Nã - phá - Luân [14] lên cầm quyền) đã chứng minh điều đó: đối với cách mạng tư sản Pháp nói chung do giai

cấp tư sản Pháp lãnh đạo, nhưng lúc gay go nhất, lúc thử thách quyết định (đánh

đổ nhà vua chẳng hạn) thì tư sản không lãnh đạo được mà phải có bộ phận tiểu tư sản, gần quần chúng hơn, huy động quần chúng mới đánh đổ được chế độ quân chủ

Tính chất không triệt để của cách mạng tư sản Pháp đã thể hiện trong triết học thế

kỷ XVIII như thế nào?

- Một mặt, vũ trụ quan của triết học là duy vật nhưng máy móc;

- Mặt khác, nhân sinh quan (tư tưởng đạo đức, chính trị, xã hội) có phần máy móc, lại có phần duy tâm

A - Vũ trụ quan của các nhà duy vật Pháp

l - Về vũ trụ quan, các nhà duy vật Pháp có quan niệm duy vật Đó là quan niệm vật chất của Descartes, nhưng có cải tiến nhờ những phát minh khoa học ở thế kỷ XVIII, do đấy vật chất không thể định nghĩa đơn thuần bằng tính căng dãn và vận động trong căng dãn, mà bằng bản chất của nó là nguyên tử và phân tử Cái mà Descartes gọi là thể chất tinh thần hay linh hồn, thì cái ấy trong vũ trụ quan duy vật máy móc được quan niệm là do một cấu tạo đặc biệt của vật chất gây ra Tư tưởng của ta có thể so với một bài nhạc do một cây đàn tự nhiên gẩy Sự gẩy này

là do ảnh hưởng của những vật xung quanh đàn tác động làm đàn gẩy (sự vật khách quan tác động cho ta cảm giác, và trong óc ta nảy ra tư tưởng) Đàn gẩy có thể có những bài hay và không hay Đứng về phương diện này, Diderot giải thích

tư tưởng duy tâm chủ quan của Berkeley, cho tư tưởng ấy là hoàn toàn do bộ óc của người ta mà ra Berkeley cho rằng tư tưởng của các nhà duy vật cũng là do chủ quan (điểm cao nhất của triết học duy tâm chủ quan) Nhưng Diderot lại quan niệm rằng có những bản đàn do cấu tạo nội bộ mà có, cho những âm điệu của bài đàn là hoàn toàn do bản thân nó mà có Nó không phản ánh một tí khách quan nào hết, những bài đàn có ý nghĩa là hoàn toàn tự túc (tự ngã), như thế là đã giải thích

tư tưởng duy tâm của Berkeley (cảm giác, tư tưởng hoàn toàn chủ quan) cũng do một cái máy (dàn máy tự nhiên) sản sinh ra Đó là mức cao nhất của duy vật máy móc, giải thích tư tưởng duy tâm trên cơ sở duy vật máy móc Đó là phần tích cực của nó

2) Phần tiêu cực: đã nhận rằng vận động là thuộc tính căn bản và tự nhiên của vật chất, nhưng không quan niệm vận động đi từng bước từ thấp lên cao, có những trình độ khác nhau, mà chỉ quan niệm có biến lượng không có biến chất Do đó, nó quan niệm quan hệ giữa tinh thần và vật chất không có đến một giải pháp duy vật, nói rằng cảm tính, ý thức là một thuộc tính của vật chất, nhưng lại quan niệm duy vật một cách máy móc, không phân biệt được trình độ biến chuyển của vật chất, cho nên cho rằng từ vật vô cơ đến hữu cơ, đến người đều có cảm tính Nó không quan niệm cảm tính là do một sự xuất hiện đột biến trong quá trình tiến triển của vật chất mà có, mà nó cho bất cứ một vật chất nào cũng có cảm tính Nó vô tình đi đến duy tâm, vì chỉ phân biệt mơ hồ giữa tinh thần và vật chất, cho rằng cái gì cũng có tinh thần cả

B - Quan niệm về xã hội - chính trị của các nhà duy vật Pháp

l - Đi sâu vào vấn đề tư tưởng thì lý luận máy móc của chủ nghĩa duy vật thế kỷ XVIII lại càng chuyển sang duy tâm Ví dụ:

- Tư tưởng người ta ở đâu mà ra?

- Vì sao mà người ta xấu hay tốt?

Trên lập trường duy vật máy móc, các nhà duy vật Pháp cho là do ảnh hưởng khách quan, do điều kiện xã hội, do sự giáo dục mà ra Đó là vì họ quan niệm ảnh hưởng một cách máy móc, thành ra không nắm được cái cơ sở và cái thực chất của cái ảnh hưởng ấy Họ có mộng ảo nếu thay đổi phương pháp giáo dục người ta sẽ tốt, cho nên muốn làm cách mạng chỉ cần đấu tranh tư tưởng và giáo dục tư tưởng thì thay đổi con người Thay đổi được con người thì thay đổi được xã hội Mác đã phê bình những nhà duy vật Pháp: Nói người ta là do ảnh hưởng của giáo dục, nhưng vấn đề là ai giáo dục những nhà giáo dục? Đặt vấn đề như vậy, vì thực ra chính những nhà giáo dục ấy đã được chế độ ấy giáo dục Các nhà triết học Pháp không nắm được điểm này, vì tư tưởng của họ xuất phát từ quyền lợi của giai cấp

tư sản Họ có thể thay đổi được sự cần thiết thay đổi phương pháp giáo dục, nhưng không thể thay đổi được cơ sở của phương pháp giáo dục

2) Cũng do quan điểm duy tâm trên mà các nhà tư tưởng Pháp đã phê bình các nhà

tư tưởng phong kiến một cách máy móc, cho cái gì của phong kiến cũng là tuyệt đối xấu: tôn giáo là hoàn toàn mê tín, do ở tình trạng ngu dốt mê muội của nhân dân và thủ đoạn lừa dối của bọn thống trị mà ra Họ duy tâm vì họ không thấy cơ

sở của tôn giáo của xã hội phong kiến nó có một khách quan nào đấy xây dựng

Đó là do quyền lợi giai cấp trong xã hội mà nó phải bảo vệ Cho nên cũng có những người rất thành thực đã hy sinh cho tôn giáo Những nhà duy vật Pháp không hiểu như thế mà cho là tính điên của con người

3) Họ có những chủ trương duy tâm và máy móc Chế độ mới có tính cách duy lý,

xã hội bảo vệ cá nhân, bảo vệ tự do và hạnh phúc cho mỗi người Quan niệm ấy như một lý tưởng mà giáo dục cho mỗi người thấm nhuần là thực hiện được thôi

Họ không thấy một chủ trương xã hội phải căn cứ vào quyền lợi giai cấp, chứ không do một trí óc thông minh nào đấy có chủ trương giáo dục khôn khéo Xét về nội dung, họ khởi điểm từ quyền lợi cá nhân Mọi người đều ham muốn khoái lạc

cá nhân, đều tha thiết đến hạnh phúc của mình Nếu người ta hiểu được rằng chỉ có giúp đỡ lẫn nhau mới thực hiện được nguyện vọng đó, hiểu rằng lợi ích của mình liên quan đến lợi ích xã hội, mà giúp đỡ nhau thực hiện, mỗi người đều góp phần xây dựng một xã hội tự do hạnh phúc, thì hạnh phúc cá nhân được bảo đảm Như thế là duy tâm, vì thực tế những lợi ích cá nhân cộng lại thì không xây dựng được hạnh phúc xã hội, mà cũng không phải là cứ nói cho mỗi cá nhân hiểu như thế mà

họ hiểu và thực hiện quyền lợi xã hội

4) Về phần chính trị: họ hy vọng ở một minh quân lấy quyền độc tài mà giáo dục nhân dân, xây dựng một xã hội tốt đẹp

Nói tóm lại, tư tưởng duy vật Pháp là duy vật máy móc Họ có dứt khoát về mặt

vũ trụ quan, nhưng về mặt nhân sinh quan họ không triệt để Sở dĩ họ có cái mâu thuẫn ấy là vì quyền lợi giai cấp của tầng lớp công thương Pháp bấy giờ có tính chất đối lập với quyền lợi giai cấp phong kiến, nhưng một mặt khác, bản thân nó lại không đủ sức đánh đổ phong kiến; mà đối với nhân dân, động lực của cách mạng, quyền lợi của nó lại đối lập Cho nên đối với nhân dân, nó chỉ có những quan niệm, những chủ trương duy tâm thôi Muốn thực hiện một xã hội mới mà không dựa vào nhân dân, thì chỉ còn dựa vào minh quân mà thôi

III - CÁC HƯỚNG TƯ TƯỞNG KHÁC TRONG THẾ KỶ XVIII CỦA PHÁP

Về tư tưởng, có 3 hướng:

l) Hướng tự nhiên thần luận có tính chất tư sản (Montesquieu, Voltaire);

2) Hướng vô thần (duy vật máy móc) của tư sản;

3) Hướng bình quân chủ nghĩa đi đến xã hội chủ nghĩa không tưởng của tiểu tư

sản, Rousseau, Mably, Morelly Hướng này, về mặt vũ trụ quan thì trở lại tự nhiên thần luận, nhưng về nhân sinh quan và cả chủ trương về xã hội, nó đối lập với Voltaire Chủ trương của Rousseau là chủ trương của những người tiểu nông, tiểu công phát triển đều đều, tự túc, không bóc lột ai Hướng này chống sự bóc lột,

nhưng chỉ đi đến lý tưởng bình quân, chưa phải là xã hội không tưởng Nó chủ trương sản xuất cá thể, cho nên nó được phản ánh trong vũ trụ quan tự nhiên thần luận Vì sao lại thế: vì ai phối hợp những sản xuất cá thể? Trên cơ sở tiểu tư sản, không có một cái căn bản nào để phối hợp các cá thể ấy, cho nên phải quan niệm một ông Thượng đế Nhưng đứng về mặt đấu tranh giai cấp trong toàn bộ xã hội, thì chính tầng lớp tiểu tư sản giữ vai trò quyết định vì nó là một lực lượng quan trọng chống phong kiến, chống những tư tưởng có phần lạc hậu, mơ mộng trở lại quá khứ, lý tưởng hóa dĩ vãng

Rousseau thì còn là bình quân Nhưng đến Mably và Morelly thì đã có hướng xã hội chủ nghĩa không tưởng Đó là nguồn gốc của chủ nghĩa xã hội không tưởng sau này

GHI CHÚ

l) Thế nào là quy luật noã lực (inertie)?: là quy luật nói vật nào vận động cứ vận

động, vật nào ngưng lại là do lực lượng khách quan bên ngoài, bản thân nó không đứng lại Định luật này có tính chất biện chứng, vì nó lấy cái vận động làm tuyệt đối

2) Thế nào là cái lý do sung túc của Leibnitz?