Dinh dưỡng và an toàn thực phẩm - Chương VIII: Các bệnh thiếu dinh dưỡng có ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng pdf

Chương VIII: Các bệnh thiếu dinh dưỡng có ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng Những kết quả nghiên cứu của khoa học dinh dưỡng đã chỉ ra trong thức ǎn có chứa các thành phần dinh dưỡng cần thiết

Chương VIII: Các bệnh thiếu dinh dưỡng có ý nghĩa sức khoẻ

cộng đồng

Những kết quả nghiên cứu của khoa học dinh dưỡng đã chỉ ra trong thức ǎn có chứa các thành phần dinh dưỡng cần thiết đối với cơ thể, đó là các chất protein, lipit, các vitamin, các chất khoáng và nước: Sự thiếu một trong các chất này có thể gây ra nhiều bệnh tật thậm chí chết người ví dụ như bệnh scobut do thiếu vitamin

C đã lấy đi sinh mạng 100 trong số 160 thủy thủ theo

Vasco de Gam tìm đường sang phương đông, bệnh viêm da Pellagra hay gặp ở các vùng ǎn toàn ngô do thiếu vitamin PP, bệnh tê phù do thiếu vitamin B1

Người ta gọi đó là các bệnh thiếu dinh dưỡng đặc hiệu, nghĩa là nguyên nhân chủ yếu là do thiếu một thành phần dinh dưỡng nào đó Nhờ áp dụng kiến thức dinh dưỡng vào chǎm sóc sức khỏe; nhiều loại bệnh này được đẩy lui về quá khứ Tuy vậy ở các nước nghèo vẫn còn nổi trội lên các vấn đề sức khỏe do thiếu dinh dưỡng, các bệnh thiếu dinh dưỡng quan trọng nhất hiện nay là thiếu Protein nǎng lượng, thiếu vitamin A và bệnh khô mắt, thiếu máu dinh dưỡng, thiếu iot và bệnh bướu cổ

THIếU DINH DƯõNG PROTEIN-NǍNG LƯợNG

I ĐạI CƯƠNG Về THIếU DINH DƯỡNG PROTEIN NǍNG LƯợNG

Thiếu dinh dưỡng Protein nǎng lượng là loại thiếu dinh dưỡng quan trọng nhất ở trẻ em, với biểu hiện lâm sàng bằng tình trạng chậm lớn và hay đi kèm với các bệnh nhiễm khuẩn

Thiếu dinh dưỡng Protein nǎng lượng ở trẻ em thường xảy ra do:

- Chế độ ǎn thiếu về số lượng và chất lượng

- Tình trạng nhiễm khuẩn, đặc biệt là các bệnh đường ruột, sởi, và viêm cấp đường

hô hấp Các bệnh này gây tǎng nhu cầu, giảm ngon miệng và hấp thu

Mối quan hệ giữa suy đinh dưỡng- nhiễm khuẩn thể hiện qua vòng sau đây:

Tình trạng phổ biến của suy dinh dưỡng có liên quan chặt chẽ với tình trạng kinh

tế xã hội, sự nghèo đói, sự kém hiểu biết vì tình trạng vǎn hóa thấp, mù chữ, thiếu thức ǎn, vệ sinh kém, đồng thời với sự lưu hành bệnh nhiễm khuẩn ở cộng đồng các nguyên nhân thường đan xen nhau rất phức tạp cần lưu ý tới những trẻ em sinh

ra ở các gia đình nghèo túng, ở những bà mẹ đẻ quá dày, cân nặng khi trẻ sinh ra thấp, những đứa trẻ sinh đôi, những bà mẹ sau sinh mất sữa Đó là những trẻ có nguy cơ cao chế độ ǎn không đủ cả lượng và chất dẫn tới bị suy dinh dưỡng

Suy dinh dưỡng thể còm Marasmus là thể thiếu dinh dường nặng hay gặp nhất Đó

là hậu quả của chế độ ǎn thiếu cả nhiệt lượng lẫn Protein do cai sữa sớm hoặc ǎn

bổ sung không hợp lý Tình trạng vệ sinh kém gây ỉa chầy, đứa trẻ ǎn càng kém và vòng luẩn quẩn bệnh lý bắt đầu Kwashiorkor ít gặp hơn Marasmus thường là do chế độ ǎn quá nghèo về protein mà gluxit tạm đủ (chế độ ǎn sam chủ yếu dựa vào khoai sắn) Ngoài ra còn có thể phối hợp Marasmus - Kwashiorkor

Đặc điểm các thể suy dinh dưỡng

Marasmus Kwashiorkor Thể loại lâm sàng

Các biểu hiện thường gặp

Cân nặng/ chiều cao Rất thấp Thấp, có thể không rõ

Biến đổi ở da ít gặp Thường có viêm da,

bong da

Hoá sinh (albumin

Trong hoạt động chǎm sóc sức khỏe ban đầu, việc nhận biết các thể nhẹ và vừa có

ý nghĩa quan trọng đặc biệt

Trong điều kiện thực địa, người ta chủ yếu dựa vào các chỉ tiêu nhân trắc (cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi, cân nặng theo chiều cao, vòng cánh tay) để phân loại tình trạng suy dinh dưỡng Khi đo vòng cánh tay cần sờ nắn để đánh giá tình trạng lớp mỡ dưới da

ở cộng đồng, cách phân loại thông dụng nhất trước đây do Gomez F đưa ra từ nǎm 1956 dựa vào cân nặng theo tuổi quy ra phần trǎm của cân nặng chuẩn Thiếu dinh dưỡng độ 1 tương ứng 75%-90% của cân nặng chuẩn Thiếu dinh dưỡng độ 2 tương ứng 60%-75% của cân nặng chuẩn Thiếu dinh dưỡng độ 2 tương ứng 60%

của cân nặng chuẩn Cách phân loại của Gomez F đơn giản nhưng không phân biệt được thiếu dinh dưỡng mới xẩy ra hay đã lâu

Để khắc phục nhược điểm đó, Wate*ow J.C đề nghị cách phân loại như sau: Thiếu dinh dưỡng thể gầy còm (tức là hiện đang thiếu dinh đường) biểu hiện bằng cân nặng theo chiều cao thấp so với chuẩn, thiếu dinh dưỡng thể còi cọc (tức là thiếu dinh dưỡng trường diễn) dựa vào chiều cao theo tuổi thấp so với chuẩn

Bảng phân loại theo Waterlow

Cân nặng theo chiều cao (80 % hay -2SD)

Trên Bình thường Thiếu dinh

dưỡng gày còm Chiều cao theo tuổi

(90% hay-2SD )

Dưới Thiếu dinh dưỡng

còi cọc

Thiếu dinh dưỡng nặng kéo

dài

Hiện nay OMS khuyến nghị coi là thiếu dinh dưỡng khi cân nặng theo tuổi dưới

2 độ lệch chuẩn (-2 SD) so với quần thể tham khảo NCHS (National Center for Heaìth St'atistics) của Mỹ Việc sử dụng quần thể NCHS được đề ra sau khi quan

sát thấy trẻ em dưới 5 tuổi nếu được nuôi dưỡng tốt thì các đường phát triển tương

tự nhau So với trị số tương ứng ở quần thể tham khảo, người ta chia ra các mức

độ sau: từ -2 đến -3 độ lệch chuẩn: thiếu dinh dưỡng vừa (độ 1), từ -3 đến -4 độ lệch chuẩn: thiếu dinh dưỡng nằng (độ 2), dưới -4 độ lệch chuẩn: thiếu dinh dưỡng rất nặng (độ 3) ở các thể nặng, người ta thường dùng thang Welcome để phán biệt giữa Marasmus và Kwashiorkor

Thang phân loại Welcome

Phù Cân nặng (%) so với

chuẩn

Dưới 60 Marasmus - Kwashiorkor Marasmus

Theo tính toán, 1 SD tương đương 10% như vậy 60% tương đương mức -4SD của cân nặng chuẩn

Phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em đòi hỏi sự lồng ghép của nhiều hoạt động trong đó có các biện pháp lớn sau đây:

1 Theo dõi biểu đồ phát triển trẻ em

2 Phục hồi mất nước theo đường uống khi trẻ ỉa chảy

3 Nuôi con bằng sữa mẹ

4 Tiêm chủng theo lịch phòng các bệnh sởi, uốn ván, ho gà, bạch hầu, bại liệt và lao

5 Kế hoạch hóa gia đình

6 Giáo dục dinh dưỡng

7 Xây dựng hệ sinh thái VAC tạo thêm nguồn thức ǎn bổ sung

Dưới đây chúng tôi xin giới thiệu sâu hơn về các biện pháp dinh dưỡng

II CáC BIệN PHáP PHòNG CHốNG SUY DiNH DƯỡNG

1 Thực hiện nuôi con bằng sữa mẹ

Trong những nǎm gần đây, ít có vấn đề được quan tâm nhiều trong dinh dưỡng trẻ

em bằng vấn đề nuôi con bằng sữa mẹ Không ít các cuộc hội nghị hội thảo quốc

tế và trong nước dành riêng cho chuyên đề này Tổ chức quỹ nhi đồng quốc tế (UNICEF) đã coi nuôi con bằng sữa mẹ là một trong 4 biện pháp quan trọng nhất (theo dõi biểu đồ phát triển, phục hồi mất nước do ỉa chảy bằng orêzôn, nuôi con bằng sữa mẹ và tiêm chủng theo âm lịch tuổi) để bảo vệ sức khỏe trẻ em Điều đó

có nhiều lí do:

a) Trước hết sữa mẹ là thức ǎn hoàn chỉnh nhất, thích hợp nhất đối với đứa trẻ Các chất dinh dưỡng có trong sữa mẹ đều được cơ thể hấp thu và đồng hóa dễ dàng

b) Sữa mẹ là dịch thể sinh học tự nhiên chứa nhiều yếu tố quan trọng bảo vệ cơ thể đứa trẻ mà không một thức ǎn nào có thể thay thế được, đó là:

- Các Globulin miễn dịch, chủ yếu là IGA có tác dụng bảo vệ cơ thể chống các bệnh đường ruột và một số bệnh do virus

- Lizozim là một loại len có nhiều hơn hẳn trong sữa mẹ so với sữa bò Lizozim phá hủy một số vi khuẩn gây bệnh và phòng ngừa một số bệnhvirus

- Lactoferrin là một protein kết hợp với sắt có tác dụng ức chế một số loại vi khuẩn gây bệnh cần suất để phát triển

- Các bạch cầu: trong 2 tuần lễ đầu, trong sữa mẹ có tới 4000 tế bào bạch cầu/ml Các bạch cầu này có khả nǎng tiết IGA, lixozim, lactoferrin, interferon

- Yếu tố bifidus cần cho sự phát triển loại vi khuẩn lactobacilusbifidus, kìm hãm các vi khuẩn gây bệnh và kí sinh trùng

c) Nuôi con bằng sữa mẹ là điều kiện để đứa con có nhiều thời gian gần gũi với

mẹ, mẹ gần gũi với con Chính sự gần gũi tự nhiên đó là yếu tố tâm lý quan trọng giúp cho sự phát triển hài hòa của đứa trẻ Mặt khác, chỉ có người mẹ qua sự quan sát tinh tế của mình những khi cho con bú sẽ phát hiện được sớm nhất, đúng nhất

những thay đổi của con bình thường hay bệnh lý

Nuôi con bằng sữa mẹ cần chú ý những điểm sau đây:

- Cho con bú càng sớm càng tốt, bú ngay trong nửa giờ đầu tiên Phản xạ bú của đứa trẻ kích thích tiết sữa, mặt khác trong sữa non là loại sữa tuần đầu tiên có nhiều chất dinh dưỡng quan trọng, nhất là chất béo và có nhiều loại IGA một yếu

tố miễn dịch quan trọng

- Cho con bú kéo dài, ít nhất đến 12 tháng Mặc dù số lượng sữa ngày càng ít đi nhưng chất lượng sữa vần tốt, do đó cho bú kéo dài là cách nâng cao chất lượng bữa ǎn của trẻ một cách tự nhiên

- Cho bú không cứng nhắc theo giờ giấc, mà theo nhu cầu của trẻ Giá trị toàn

diện không thể gì thay thế được của sữa mẹ cần được mọi người và xã hội thấm nhuần để mọi người mẹ có quyết tâm và được tạo điều kiện để nuôi con bằng bầu sữa của mình

2 Cho ǎn bổ sung hợp lý

Trong 4 tháng đầu, sữa mẹ là thức ǎn hoàn chỉnh nhất đối với đứa trẻ Nhưng từ tháng thứ 5 trở đi, số lượng sữa mẹ không đáp ứng đủ nhu cầu của đứa trẻ đang lớn nhanh Do đó các bà mẹ cho con ǎn sam (ǎn bố sung), thông thường ở nước ta

Sữa mẹ giữ vị trí trung tâm Các loại thức ǎn ở 4 ô xung quanh bổ sung cho sữa

mẹ tùy theo nhu cầu, mỗi Ô có vị trì riêng của nó Trong thức ǎn bổ sung đơn giản nhất thường gồm 2 thành phần, bột ngũ cốc phối hợp với bột đậu đỗ Tuy nhiên thức ǎn bổ sung hoàn chỉnh cần đại diện 4 ô trong hình vuông thức ǎn tỷ lệ thích hợp

d) Theo dõi biểu đồ phát triển:

Khác với bệnh nhiễm khuẩn, suy dinh dưỡng ở trẻ em tiến triển theo một con đường quanh co khúc khuỷu, đến khi nhận thấy thường là giai đoạn muộn Do đó, vấn đề quan trọng là nhận biết sớm để có biện pháp can thiệp kịp thời

Trong những nǎm gần đây, người ta nói nhiều đến giá trị của việc sử dụng biểu đồ phát triển, coi đó là biện pháp quan trọng để phòng chống suy dinh dưỡng Cân nặng định kì đứa trẻ đều hàng tháng, đứa trẻ tǎng cân, đó là biểu hiện bình thường,

cân đứng yên là biểu hiện đe dọa, nếu xuống cân là biểu hiện nguy hiểm

Theo dõi và sử dụng biểu đồ phát triển là công việc tự giác có ý thức của bà mẹ chứ không phải là hoạt động chuyên môn kỹ thuật riêng của cơ quan y tế Trong phòng chống suy dinh dưỡng, vai trò người mẹ là trung tâm Người mẹ nào cũng tràn đầy tình yêu và trách nhiệm đối với con mình, biểu đồ phát triển giúp họ đánh giá đúng đắn tình hình sức khỏe của con họ

Chính vì vậy, sứ dụng biểu đồ phát triển đã được tổ chức quỹ nhi đồng quốc tế (UNICEF) coi là một trong các biện pháp chủ yếu trong chǎm sóc sức khỏe trẻ em

Tóm lại, sử dụng biểu đồ phát triển, nuôi con bằng sữa mẹ và thức ǎn bổ sung hợp

lí, giáo dục kiến thức dinh dưỡng cho người mẹ đó là các biện pháp quan trọng trong phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em Cùng với việc xây dựng hệ sinh thái VAC (vườn, ao, chuồng) để tạo thêm nguồn thực phẩm tại chỗ nhằm làm phong phú bữa ǎn trước hết cho trẻ em và người mẹ, chúng sẽ mở ra triển vọng tốt cho công tác phòng chống suy dinh dường ở trẻ em nước ta

THIếU MáU DINH DƯỡNG VớI SứC KHỏE CộNG ĐồNG

I ĐịNH NGHĩA

Có nhiều nguyên nhân có thể gây ra thiếu máu trong đó đứng về phương diện sức khỏe cộng đồng 3 loại sau đây quan trọng hơn cả:

a) Thiếu máu dinh dưỡng

b) Thiếu máu liên quan với nhiễm khuẩn và kí sinh trùng mạn

c) Thiếu máu liên quan đến các tật di truyền của các phân tử hemoglobin (kể cả bệnh Talatxêmi)

Ba loại này không tách biệt mà nhiều khi lồng vào nhau ví dụ một số nhiễm kí sinh trùng như giun móc chẳng hạn làm tǎng nhu cầu các yếu tố tạo máu và thúc đẩy phát sinh thiếu máu dinh dưỡng Hơn nữa, trong một quần thể có tỉ lệ thiếu máu dinh dưỡng cao, đồng thời cũng có thể có nhiều người bị thiếu máu do bệnh của hemoglobin

Thiếu máu dinh dưỡng không những là loại thiếu máu phổ biến nhất mà đồng thời cũng là loại dễ được chế ngự nhờ các biện pháp can thiệp y tế

Thiếu máu do thiếu sắt là loại thiếu máu dinh dưỡng hay gặp nhất, có thể kết hợp với thiếu axít folic nhất là trong thời kì có thai Các loại thiếu máu dinh dưỡng khác như do thiếu vitamin B12, piridoxin và đồng thời ít gặp hơn

Các đối tượng thường bị đe dọa thiếu máu dinh dưỡng là trẻ em học sinh và nhất

là phụ nữ có thai

Theo Tổ chức Y tế thế giới, thiếu máu dinh dưỡng là tình trạng bệnh lí xảy ra khi hàm lượng hemoglobin trong máu xuống thấp hơn bình thường do thiếu một hay nhiều chất dinh dường cần thiết cho quá trình tạo máu bất kể lí do gì

Hàm lượng hemoglobin bình thường thay đổi theo tuổi, giới, tình trạng sinh lí, độ cao so với mặt biển và ít khác nhau theo chủng tộc Tổ chức Y tế thế giới đã đề nghị coi là thiếu máu do thiếu sắt khi hàm lượng hemoglobin ở dưới các ngưỡng sau đây:

Bảng 1: Ngưỡng Kb chỉ định thiếu máu theo Tồ chức Y tế thế giới

Nhóm tuổi Ngưỡng hemogolobin (g/100ml)

"ngưỡng" trên càng cao thì vấn đề thiếu máu càng lớn

II ý NGHĩA SứC KHỏE CộNG ĐồNG

1 Tỉ lệ mắc bệnh

Dựa theo các giới hạn "ngưỡng" đề nghị ở trên và số liệu nhiều cuộc điều tra, Tổ chức Y tế thế giới ước tính có 30% dán số thế giới bị thiếu máu

Bảng 2: Tỉ lệ phần trǎm thiếu máu trên thế giới (1980)

Phụ nữ 15-49

0-4 tuổi

Trẻ em 5-12 tuổi

Người trưởng thành nam Có thai Chung

(43%) học sinh (37%) còn ở nam giới trưởng thành thấp lơn cả (18%)

Người ta ước tính toàn thế giới có khoảng 700 - 800 triệu người bị thiếu náu Cần chú ý thêm rằng thiếu máu chỉ là giai đoạn cuối của một quá trình hiếu sắt tương đối dài vời nhiều ảnh hường bất lợi đổi vời sức khỏe và số giời bị thiếu sắt nhưng chưa bộc lộ thiếu máu còn cao hơn nhiều số người bị hiếu máu thực sự

Các điều tra dịch tể học ở nước ta bước đầu cho thấy: tỉ lệ thiếu máu ở phụ nữ có thai ở Hà nội là 41% (3 tháng cuối là 49%) còn ở một số vùng nông thôn là 49%

(3 tháng cuối là 59%) Tỉ lệ thiếu máu ở trẻ em trước tuổi đi học vào khoảng

40-50%

Như vậy thiếu máu dinh dưỡng đang là vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng của

bà mẹ và trẻ em nước ta

2 Hậu quả sức khỏe

Biểu hiện thường gặp của thiếu máu là da xanh, niêm mác nhợt nhạt, các biểu hiện thiếu oxi ở các mô Về phương diện sức khỏe cộng đồng các hậu quả sau đây đáng chú ý:

a) ảnh hưởng tới khả nǎng lao động:

Thiếu máu do bất kỳ nguyên nhân nào cũng gây nên tình trạng thiếu oxi các mô, đặc biệt ở một số cơ quan như tim, não Thiếu máu ảnh hưởng tới các hoạt động cần tiêu hao nǎng lượng Nghiên cứu ở nhiều nơi cho thấy nǎng suất lao động của những người thiếu máu thấp hơn hẳn những người bình thường Người ta còn nhận thấy tình trạng thiếu sắt (chưa bộc lộ thiếu máu) cũng làm giảm khả nǎng lao động

b) ảnh hưởng tới nǎng lực trí tuệ:

Các biểu hiện mệt mỏi, nhất ngủ kém chú ý, kém tập trùng, dễ bị kích động hay gặp ở những người thiếu máu Kết quả học tập của học sinh bị thiếu náu thấp hơn hẳn so với lô chứng và đã được khắc phục sau khi các em được )ổ sung viên sắt

c) ảnh hưởng tới thai sản:

Từ lâu người ta đã biết thiếu máu tǎng nguy cơ đẻ non, tǎng tỷ lệ mắc bệnh và tử

vong của mẹ và con Nhưng bà mẹ thiếu máu có nguy cơ đẻ còn nhẹ cân và dễ bị

chảy máu ở thời kỳ hậu sản Vì vậy người ta đã coi thiếu máu dinh dưỡng trong thời kỳ thai nghén là một đe dọa sản khoa

III NGUYÊN NHÂN THIếU MáU DINH DưỡNG

Sự hiểu biết nhu cầu sắt của cơ thể cũng như giá trị sinh học của Fe trong thức ǎn

sẽ giúp chúng ta giải thích vì sao một số đối tượng như phụ nữ lứa tuổi sinh đẻ lại

có nguy cơ cao về thiếu máu dinh dưỡng

1 Nhu cầu sắt

Lượng sắt trong cơ thể rất ít chỉ có khoảng 2,5g ở nữ và 4,5g ở nam Tuy vậy sắt giữ vai trò sinh học rất quan trọng, chuyển hóa gần như khép kín, cơ thể rất tiết kiệm sắt nhưng hằng ngày vẫn bị hao hụt một ít theo các con đường khác nhau

ở người trưởng thành lượng sắt mất đi vào khoảng 0,9mg mỗi ngày ở nam (65kg)

và 0,8mg ở nữ (65kg) ở phụ nữ độ tuổi sinh đẻ ,lượng sắt mất theo kinh nguyệt

dao động khá nhiều, trung bình vào khoảng 0,4- 0,5mg mỗi ngày

Như vậy ở đối tượng phụ nữ lứa tuổi này tổng lượng sắt mất trung bình hằng ngày

là 1,25mg và có khoảng thiếu máu xuất hiện

Bảng 3: Nhu cầu sắt hấp thu hằng ngày (mg)