tóm tắt luận án quyền bào chữa của bị can ,bị cáo là người chưa thành niên trong tố tụng hình sự việt nam

Từ các góc độ quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật đã nói trên, việc nghiên cứu làm sáng tỏ vấn đề bảo đảm QCN nói chung và QBC của bị can, bị cáo là người CTN trong TTHS nó

Phần 1 PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quyền con người (QCN) là thành quả phát triển lâu dài của lịch sử, là một trong những giá trị quý báu nhất của nền văn minh nhân loại trong thời đại ngày nay Những giá trị nền tảng tạo nên QCN là: Nhân phẩm - Tự do - Bình đẳng - Nhân đạo - Khoan dung và Trách nhiệm Đây là những giá trị vốn có ở tất cả các nền văn hóa, được quốc tế hóa nhằm bảo vệ nó trong đời sống xã hội Trong các quyền cơ bản đó, QCN trong tố tụng hình sự (TTHS), trong đó có quyền trẻ em và việc bảo đảm quyền trẻ em là rất quan trọng

Việt Nam đang trong tiến trình cải cách tư pháp (CCTP) nhằm xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Tuy nhiên, công tác tư pháp vẫn còn bộc

lộ nhiều hạn chế, vấn đề bảo đảm QCN nhất là quyền bào chữa (QBC) của bị can, bị cáo nói chung và của bị can, bị cáo là người chưa thành niên (CTN) nói riêng còn có hạn chế, sai sót

Xét từ góc độ quy định pháp luật, Bộ luật TTHS năm 2003 đã dành một chương riêng (chương XXXII) quy định về thủ tục đối với người CTN Thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy những quy định của Bộ luật TTHS 2003 đối với người CTN phạm tội tuy đã tương đối hoàn chỉnh, nhưng không khó để nhận thấy tính chưa chặt chẽ, chưa đầy đủ, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn của các quy định này Những bất cập này đã dẫn đến sự tùy tiện của cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) và người THTT xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người CTN Với những vấn đề nêu trên, quy định của pháp luật TTHS đối với người CTN phạm tội đặt ra những vấn đề cần phải hoàn thiện theo hướng cần thiết phải có những quy định cụ thể, chặt chẽ, thống nhất hơn nữa trong Bộ luật TTHS về thủ tục tố tụng đối với bị can, bị cáo là người CTN

Về mặt thực tiễn, việc khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử đối với những vụ án mà

bị can, bị cáo là người CTN trong những năm qua cho thấy khi áp dụng những quy định về thủ tục đặc biệt này còn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập

Từ các góc độ quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật đã nói trên, việc nghiên cứu làm sáng tỏ vấn đề bảo đảm QCN nói chung và QBC của bị can, bị cáo là người CTN trong TTHS nói riêng theo tinh thần CCTP ở Việt Nam hiện nay là

hoàn toàn cấp thiết Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài “Quyền bào

chữa của bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong tố tụng hình sự Việt Nam”

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nếu như mục tiêu nghiên cứu đặt ra câu hỏi: nghiên cứu nhằm đạt được cái gì thì nhiệm vụ nghiên cứu lại trả lời cho câu hỏi – cần phải làm như thế nào để đạt được mục tiêu

Trên cơ sở mục tiêu nêu trên, chúng tôi xây dựng nhiệm vụ nghiên cứu như sau: Thứ nhất, phải phân tích, đánh giá được sự tác động của lý thuyết về QBC của bị can, bị cáo nói chung và bị can, bị cáo là người CTN nói riêng đến chất lượng của quy định pháp luật về quyền này

Thứ hai, xác định, phân tích được các yếu tố tạo nên tính chất đặc thù của bị can,

bị cáo là người CTN như chủ thể đặc biệt tham gia tố tụng

Thứ ba, phân tích và đánh giá được thực trạng quy định pháp luật về QBC của bị can, bị cáo là người CTN cũng như quy định pháp luật về cơ chế đảm bảo thực thi quyền này

Thứ tư, phân tích và đánh giá quy định pháp luật của một số quốc gia điển hình

về QBC của bị can, bị cáo là người CTN

Thứ năm, trên cơ sở so sánh quy định pháp luật Việt Nam về QBC của bị can, bị cáo là người CTN với kinh nghiệm của một số nước, đưa ra được các kiến nghị nâng cao hiệu quả nhằm đảm bảo thực thi quyền này

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

CTN nói riêng luận án có để cập tới những nội dung chủ yếu của quy định pháp luật

về vấn đề này từ giai đoạn năm 1945

- Về số liệu khảo sát thủ tục TTHS, luận án sẽ phân tích trên các số liệu từ trước năm 2009 đến năm 2012

Về mặt không gian, đối tượng nghiên cứu sẽ được phân tích và đánh giá qua quy định pháp luật Việt Nam và pháp luật các nước Cộng hòa Pháp, Hoa Kỳ, Liên Bang Nga và Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

Về số liệu khảo sát, luận án sẽ thu thập số liệu về thực tiễn tiến hành hoạt động

tố tụng từ các Đoàn luật sư trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, Kiên Giang, Tiền Giang, Lâm Đồng; Tòa án nhân dân (TAND) tối cao và đặc biệt là TAND Thành phố

Hồ Chí Minh Việc chọn lựa các địa bàn khảo sát nói trên được giải thích bởi các lý

là Thành phố Hồ Chí Minh có số lượng vụ án hình sự (VAHS) liên quan tới người CTN phạm tội cao hơn so với các địa bàn khác (có thể tham khảo Phụ lục 3, 4, 5, 6) Xét về góc độ áp dụng pháp luật, mục đích của việc lựa chọn các địa bàn và đối chiếu giữa thực tiễn tiến hành tố tụng tại Thành phố Hồ Chí Minh với các địa bàn trên nhằm cho thấy mức độ ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan của người THTT đến hiệu quả thực thi pháp luật nói chung và QBC của người CTN nói riêng

Thứ hai, việc không tiến hành lấy số liệu khảo sát từ khu vực phía Bắc hoàn toàn không xuất phát từ việc phủ nhận giá trị thực tiễn của số liệu Vấn đề ở chỗ, thực tiễn THTT tại khu vực phía Bắc đã được nghiên cứu, xém xét qua các diễn đàn, Hội thảo, tập huấn, các tài liệu báo cáo chuyên ngành Cùng với những khó khăn mang tính chất chủ quan và khách quan của việc thu thập số liệu, thay vì tiến hành lấy khảo từ các cơ quan THTT ở phía Bắc, chúng tôi sẽ tiến hành phân tích các số liệu có được từ các bài viết trên Hội thảo, diễn đàn khoa học và Báo cáo chuyên ngành

Về lĩnh vực nghiên cứu: trọng tâm nghiên cứu của luận án là các vấn đề lý luận

và thực tiễn về QBC của bị can, bị cáo là người CTN trong TTHS Việt Nam Bên cạnh đó, để có thêm tính thuyết phục cho cơ sở thực tiễn và lý luận của việc đưa ra các kiến nghị, luận án thực hiện việc phân tích, so sánh với pháp luật tố tụng của một

số nước trên thế giới trong lĩnh vực liên quan Việc lựa chọn hệ thống pháp luật nước ngoài để so sánh được dựa trên các tiêu chí như tính tương đồng về các điều kiện kinh

tế, chính trị, xã hội, văn hóa, tính chất điển hình về cơ sở pháp lý cũng như thực tiễn của hoạt động TTHS liên quan tới đối tượng nghiên cứu của luận án

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu khoa học là bản chất của sự vật hay hiện tượng cần xem xét và làm rõ trong nhiệm vụ nghiên cứu Đối với luận án, đối tượng nghiên cứu được xác định là QBC của bị can, bị cáo là người CTN theo quy định của pháp luật Việt Nam và pháp luật một số quốc gia

4 Những điểm mới của luận án

Luận án đã làm rõ được một số những vấn đề lý luận về QBC của bị can, bị cáo

là người CTN trong TTHS Việt Nam; đánh giá được vai trò của QBC và xác định rõ những đặc điểm về nội dung và hình thức thực hiện QBC của bị can, bị cáo là người CTN trong TTHS Việt Nam;

Luận án đã khái quát được pháp luật TTHS Việt Nam về QBC nói chung và của

bị can, bị cáo là người CTN nói riêng và làm rõ được sự hình thành, phát triển của chế định này trong pháp luật TTHS Việt Nam, rút ra những kế thừa cần thiết cho việc tiếp tục hoàn thiện chế định này;

Luận án đưa ra được những thông tin khoa học về chế định QBC của người bị buộc tội là người CTN trong pháp luật của Cộng hòa Pháp, Hoa Kỳ, Cộng hòa Liên bang Nga và Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, đó là những quốc gia đại diện cho các truyền thống pháp luật khác nhau, đồng thời cũng là những nước mà pháp luật Việt Nam có những ảnh hưởng nhất định Từ những nghiên cứu đó luận án có những so sánh và tiếp thu có chọn lọc, từ đó kiến nghị những giải pháp về mặt pháp luật nhằm hoàn thiện pháp luật về QBC của bị can, bị cáo là người CTN trong TTHS Việt Nam; Trên cơ sở kết quả nghiên cứu về lý luận và thực tiễn, luận án đã đề xuất được một hệ thống các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc thực hiện QBC của bị can, bị cáo là người CTN, đồng thời bảo đảm xác định sự thật của vụ án khách quan, toàn diện và đầy đủ, góp phần giải quyết đúng đắn vụ án hình sự

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Đây là công trình khoa học nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện, chuyên sâu về vấn đề QBC của bị can, bị cáo là người CTN trong TTHS và các biện pháp bảo đảm thực hiện QBC của bị can, bị cáo là người CTN

Luận án với những phân tích sâu sắc các vấn đề lý luận về thủ tục TTHS đối với người CTN phạm tội và những khảo sát, phân tích, đánh giá thực tiễn áp dụng các quy

định pháp luật TTHS về QBC của bị can, bị cáo là người CTN sẽ đóng góp không nhỏ trước hết cho các nhà lập pháp Định hướng hoàn thiện Bộ luật TTHS 2003 và những kiến nghị cụ thể hoàn thiện các quy định cụ thể của Bộ luật TTHS 2003 liên quan đến QBC của bị can, bị cáo là người CTN hoàn toàn có thể là các vấn đề mà các nhà lập pháp có thể nghiên cứu, cân nhắc, xem xét trong quá trình sửa đổi, bổ sung

Bộ luật TTHS 2003

Kết quả nghiên cứu của luận án cũng có thể được sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, tài liệu tham khảo có giá trị trong hoạt động lập pháp TTHS, trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử cũng như trong nghiên cứu, giảng dạy về TTHS

Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu ngoài nước, có những điểm tương đồng với pháp luật Việt Nam, nhất là trong lĩnh vực TTHS Những quy trình TTHS đặc biệt đối với người CTN khi tham gia vào VAHS Những quy định đối với người THTT là cần phải có kiến thức, sự am hiểu về tâm sinh lý đối với người CTN khi tiến hành các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử người CTN phạm tội Tuy nhiên, so với những quy định về thủ tục TTHS đặc biệt đối với người CTN, pháp luật nước ngoài cũng có những điểm ưu việt, nổi trội hơn Đặc biệt, đa số các quốc gia đều có Tòa án chuyên trách để xét xử người CTN và xây dựng riêng luật cho người CTN (Law for parents Counselors) Để có thể đảm bảo cho người CTN thực hiện được đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý của mình, pháp luật nước ngoài cũng quy định rất chặt chẽ các hoạt động của các cơ quan THTT như cơ quan điều tra, viện công tố, tòa án và kể

cả người THTT bằng việc xây dựng các đạo luật riêng cho từng đối tượng cụ thể, như Đạo luật Thẩm phán Tòa án và Đạo luật Cảnh sát hình sự và Chứng cứ 1984.v.v Tuy vậy, một cách tổng quan có thể thấy các tài liệu nước ngoài chủ yếu đề cập đến QCN nói chung và QCN trong TTHS và các quyền này đều có nền tảng từ các quy định của Công ước châu Âu về QCN Nhiều vấn đề lý luận quan trọng như làm thế nào để bảo đảm quyền cơ bản của công dân khi tham gia TTHS, đó là QBC; cơ chế bảo đảm thực thi QBC theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS ra sao…còn bị bỏ ngỏ hoặc đã được đề cập ở mức độ nhất định nhưng còn thiếu đồng bộ, thiếu thống nhất, chưa đầy đủ Do vậy, đa số các công trình chủ yếu phân tích các quy định của pháp luật thực định, có so sánh với thực tiễn để tìm ra những bất cập, hạn chế về QBC nói chung và của người CTN riêng trong TTHS

1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trong nước đã khái quát được các qui định của pháp luật về thủ tục tố tụng đối với người CTN Tuy nhiên các công trình này mới chỉ dừng lại ở mức độ phân tích, so sánh, đánh giá những mặt hạn chế và đạt được ở từng khía cạnh trong việc áp dụng các qui định của pháp luật đối với người CTN mà chưa đi sâu phân tích một cách toàn diện các khía cạnh pháp lý Một trong những nội dung chưa được đề cập đến nhiều như thủ tục điều tra thân thiện đối với người CTN chưa được các tác giả tập trung nghiên cứu Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, mặc dù Việt Nam đã có rất nhiều nỗ lực nhưng hệ thống tư pháp hiện hành đối với người CTN, đặc biệt là trong việc bảo đảm sự bảo vệ và hỗ trợ đầy

đủ cho người CTN hiện vẫn còn một số khiếm khuyết cả về pháp luật lẫn thực tiễn Các nghiên cứu cho biết hệ thống xử lý người CTN vi phạm pháp luật của Việt Nam còn nặng tính trừng phạt, nếu so sánh với các nước trong khu vực Bên cạnh đó, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử chưa thực sự phù hợp với nhu cầu bảo vệ đặc biệt của người CTN có liên quan đến hệ thống tư pháp Việc bảo vệ sự riêng tư của bị can, bị cáo CTN là một số vấn đề cần quan tâm Hiện chưa có đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán, luật sư, cán bộ TGPL được đào tạo chuyên sâu về lĩnh vực tư pháp với người CTN Kỹ năng điều tra, truy tố, xét xử thân thiện với người CTN của các cán bộ THTT còn rất hạn chế Một nội dung khác cũng chưa được đề cập một cách chuyên sâu, đó là trong bối cảnh hiện nay, nhất là để thực hiện chủ trương CCTP theo Nghị quyết 49-NQ/TW, việc xúc tiến thành lập tòa án chuyên trách về người CTN như trên đã được xác định là rất cần thiết và đây là thời điểm thích hợp Các TAND như hiện nay xét xử người CTN vi phạm pháp luật hoặc xét xử các vụ việc nhằm bảo

vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người CTN khi bị xâm phạm không còn phù hợp đòi hỏi cần phải có tòa án chuyên trách để xét xử những vụ án liên quan tới người CTN Hơn nữa, Nhà nước ta đã sửa đổi, bổ sung Hiến pháp 1992 và đang nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức TAND và các văn bản pháp luật khác có liên quan, đồng thời triển khai thực hiện Nghị quyết 49 về CCTP thì việc tổ chức, thành lập tòa án cho người CTN là phù hợp với thực tiễn

Điều này cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn, toàn diện hơn nữa để từng bước hoàn thiện quy định pháp luật TTHS trong giải quyết vụ án do người CTN thực hiện là việc làm cần thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn hiện nay

2 Mục tiêu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu có thể hiểu là câu trả lời cho câu hỏi việc thực hiện luận án

để làm cái gì? Với cách tiếp cận này, chúng tôi xác định mục tiêu của luận án là đề xuất các giải pháp pháp lý hoàn thiện quy định pháp luật về QBC của bị can, bị cáo là người CTN, đặc biệt là các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về cơ chế thực thi

quyền này

2.2 Cơ sở lý thuyết

2.2.1 Câu hỏi nghiên cứu

Nhằm làm rõ mục tiêu nghiên cứu của luận án, chúng tôi đặt ra các câu hỏi nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, có hay không sử ảnh hưởng của lý thuyết về QBC của bị can, bị cáo

nói chung và bị can, bị cáo là người CTN nói riêng đến hiệu quả cơ chế đảm bảo thực thi quyền này?

Thứ hai, những yếu tố nào tạo nên tính chất đặc thù của bị can, bị cáo là người CTN như chủ thể đặc biệt tham gia hoạt động tố tụng? Những yếu tố này là bất biến hay có thể thay đổi theo sự thay đổi của môi trường sống (kinh tế, chính trị, văn hóa,

xã hội…)?

Thứ ba, tính chất đặc thù của bị can, bị cáo là người CTN như chủ thể đặc biệt tham gia tố tụng đã được thể hiện đầy đủ, rõ ràng trong quy định pháp luật về QBC của các chủ này hay chưa?

Thứ tư, nếu như quy định pháp luật hiện hành về QBC của bị can, bị cáo là

người CTN đã thể hiện đầy đủ yếu tố đặc thù của các chủ thể này thì việc áp dụng các quy định này trên thực tiễn diễn ra như thế nào? Có hay không sự sai lệch giữa quy định pháp luật (tạm gọi - pháp luật trên giấy) và thực tiễn áp dụng? Nếu có sự sai lệch thì nguyên nhân xuất phát từ đâu? Việc thiếu quy định pháp luật hay có quy định pháp luật nhưng tính chất chung chung, khái quát của kỹ thuật lập pháp cho phép người áp dụng hiểu và vận dụng pháp luật theo cảm quan cá nhân hay không? Sự ảnh hưởng từ nhận thức, ý thức của người áp dụng pháp luật đến hiệu quả áp dụng pháp luật ở mức

độ nào? Cần có những giải pháp nào để hạn chế sự vi phạm QBC của bị can, bị cáo là

người CTN?

2.2.2 Lý thuyết nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền với tinh thần

“thượng tôn pháp luật” và đề cao QCN Các quan điểm của Đảng về CCTP cũng là

cơ sở cho phương pháp luận của luận án

2.2.3 Các giả thuyết nghiên cứu

Trong khả năng nhận định của chúng tôi giả thuyết nghiên cứu có thể xem là nhận định sơ bộ, là kết luận giả định của nghiên cứu hoặc là câu trả lời sơ bộ, cần chứng minh, vào câu hỏi nghiên cứu của đề tài Theo quan điểm của chúng tôi đặt ra một giả thuyết sai vẫn còn hơn không đặt ra một giả thuyết nào vì giả thuyết nghiên cứu sẽ giúp chúng tôi có định hướng rõ hơn trong nghiên cứu Dựa theo các câu hỏi nghiên cứu đã được đưa ra, chúng tôi có các giả thuyết nghiên cứu như sau:

Giả thuyết thứ nhất, lý thuyết về QBC của bị can, bị cáo nói chung và bị can, bị cáo là người CTN nói riêng có ảnh hưởng đến hiệu quả cơ chế đảm bảo thực thi quyền này

Giả thuyết thứ hai, yếu tố tâm, sinh lý là những yếu tố nào tạo nên tính chất đặc thù của bị can, bị cáo là người CTN như chủ thể đặc biệt tham gia hoạt động tố tụng Những yếu tố này có thay đổi theo sự thay đổi của môi trường sống (kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội…)

Giả thuyết thứ ba, tính chất đặc thù của bị can, bị cáo là người CTN như chủ thể đặc biệt tham gia tố tụng đã chưa được thể hiện đầy đủ, rõ ràng trong quy định pháp luật về QBC của các chủ này

Giả thuyết thứ tư, với các nguyên nhân khách quan, chủ quan, việc áp dụng quy định pháp luật về QBC của bị can, bị cáo là người CTN chưa có tính hiệu quả và cần

phải có những giải pháp để hạn chế sự vi phạm QBC của bị can, bị cáo là người CTN

2.2.4 Hướng tiếp cận của đề tài nghiên cứu

Luận án kế thừa (có chọn lọc, phân tích, đánh giá) các kết quả nghiên cứu đã được công bố trước đó với mục đích bổ sung, hoàn thiện các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan tới đối tượng nghiên cứu của luận án

Luận án sẽ được thực hiện theo hướng gắn kết chặt chẽ pháp luật với các học thuyết khoa học cũng như thực tế cuộc sống, thực tiễn áp dụng pháp luật Cách tiếp cận này sẽ cho phép đánh giá tính phù hợp, tính tương thích của quy định pháp luật với lý luận và thực tiễn Kết cấu các chương của luận án phản ánh hướng tiếp cận này

Để đạt được mục đích nghiên cứu, việc đánh giá tính phù hợp, tính tương thích của quy định pháp luật Việt Nam về QBC của bị can, bị cáo là người CTN được tiếp cận theo hướng không chỉ gói gọn việc nghiên cứu trong phạm vi pháp luật Việt Nam Nhưng việc tiếp nhận kinh nghiệm nước ngoài nhằm hoàn thiện lý luận cũng như pháp luật Việt Nam liên quan tới đề tài sẽ theo hướng lấy các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của Việt Nam là căn cứ đánh giá mức độ tiếp thu kinh nghiệm nước ngoài

Các giải pháp như một trong những kết quả không thể thiếu của đề tài cũng sẽ được đưa ra theo hướng – có sự phân biệt giải pháp trọng tâm và các giải pháp mang tính hỗ trợ và có sự đánh giá tính khả thi của việc đưa các giải pháp vào áp dụng

2.2.5 Dự kiến kết quả nghiên cứu

Thứ nhất, bổ sung, phát triển lý thuyết về QBC của bị can, bị cáo là người CTN phạm tội

Thứ hai, làm rõ mối liên hệ giữa yếu tố tạo nên tính đặc thù của bị can, bị cáo là người CTN với việc cần thiết hình thành, phát triển chế định QBC cho đối tượng này cũng như cơ chế đảm bảo thực thi quyền

Thứ ba, có được những giải pháp pháp lý cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thực thi cơ chế đảm bảo QBC của bị can, bị cáo là người CTN

2.2.6 Nội dung, kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, tổng quan tình hình nghiên cứu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận án cấu trúc gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người chưa thành niên

Chương 2: Thực trạng quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong tố tụng hình sự

Chương 3: Tăng cường bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong tố tụng hình sự

2.3 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để làm rõ đối tượng nghiên cứu Quá trình thực hiện luận án không thể tách rời các nguyên lý của Chủ nghĩa Mác – Lênin về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Phương pháp phân tích, so sánh đã được sử dụng khi phân tích những quy định của Bộ luật TTHS 2003, kết quả nghiên cứu so sánh còn chỉ ra được những ưu điểm

và hạn chế, bất cập của chúng và so sánh với yêu cầu của CCTP để xác định những định hướng hoàn thiện Bộ luật TTHS 2003 Phương pháp tổng hợp được sử dụng khi đưa ra những đánh giá về thực trạng của Bộ luật TTHS 2003 liên quan đến QBC của người CTN phạm tội khi tham gia hoạt động TTHS, những kiến nghị hoàn thiện Bộ luật TTHS 2003 Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đã khảo sát thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan THTT tại một số tỉnh, thành, nghiên cứu hồ sơ, tài liệu các vụ án làm cơ sở cho việc nghiên cứu Bên cạnh đó, phương pháp đàm thoại cũng được tiến hành để trao đổi với các chuyên gia làm công tác thực tiễn như thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, luật sư và những người làm công tác nghiên cứu về pháp luật TTHS Phương pháp tiếp cận được thực hiện nhằm làm rõ ý kiến của các

đối tượng được hỏi ý kiến về những nội dung cụ thể làm cơ sở cho việc đánh giá, đề xuất những kiến nghị cụ thể Như vậy có thể nói luận án được thực hiện trên sự kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp nghiên cứu định lượng

Phần 3 NỘI DUNG, KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO

LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN 1.1 Khái niệm quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong tố tụng hình sự Việt Nam

Quyền con người, một trong những giá trị quý báu nhất của nhân loại, được ghi nhận hầu hết ở các văn kiện pháp lý quốc tế, điển hình và nền tảng nhất là Tuyên ngôn thế giới về QCN như CƯQT về các quyền dân sự và chính trị (1966) và CƯQT

về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (1966) Bên cạnh việc khẳng định giá trị QCN, Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền (1948) cũng nhấn mạnh việc thực hiện các quyền cơ bản và quyền tự do của con người có thể bị những giới hạn nhất định, do luật quy định, với mục đích nhằm bảo vệ sự thừa nhận các quyền và tự do của người khác và nhằm đáp ứng các yêu cầu về đạo đức, trật tự công cộng cũng như nhằm đảm bảo lợi ích chung trong xã hội dân chủ

Trên cơ sở tiếp thu những điểm tích cực của các quan điểm nêu trên về khái niệm QBC, chúng tôi mạnh dạn đưa ra khái niệm QBC của bị can, bị cáo là người

CTN trong TTHS Việt Nam như sau: “Quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người

chưa thành niên trong tố tụng hình sự Việt Nam là tổng thể những hành vi tố tụng mà pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam cho phép người đã bị khởi tố về hình sự và người

đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử là người dưới 18 tuổi có thể sử dụng nhằm bác

bỏ một phần hay toàn bộ sự buộc tội, làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hoặc làm sáng tỏ tình tiết về sự vô tội của mình”

1.2 Vai trò và đặc điểm của quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người chưa thành niên

1.2.1 Vai trò quyền bào chữa của bị can, bị cáo chưa thành niên

Quyền bào chữa là một quyền lợi đặc thù, cơ bản của công dân, là nguyên tắc hiến định được tất cả các bản Hiến pháp nước Việt Nam ghi nhận Hiến pháp năm

1946, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa quy định quyền

tự bào chữa tại Điều 67 “Người bị cáo được quyền tự bào chữa hoặc mướn luật sư”

Sau đó, những bản Hiến pháp tiếp theo đều quy định nội dung này Cụ thể, tại Hiến

pháp năm 1959 quy định tại Điều 101 như sau: “Quyền bào chữa của người bị cáo

được bảo đảm” Tiếp đến, Hiến pháp năm 1980 (Điều 133) – Hiến pháp năm 1992

tiếp tục khẳng định QBC được bảo đảm Tại Điều 132 – Hiến pháp năm 1992 quy

định: “Quyền bào chữa của bị cáo được bảo đảm Bị cáo có thể tự bào chữa hoặc nhờ

người khác bào chữa cho mình Tổ chức luật sư được thành lập để giúp bị cáo và các đương sự khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình và góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa” Kế thừa các bản Hiến pháp trước, Hiến pháp năm 2013 quy

định rõ hơn về QBC của công dân Tại khoản 4, Điều 31 Hiến pháp 2013 đã quy định

rất cụ thể: “Người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử có quyền

tự bào chữa, nhờ luật sư bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa” Như vậy, có thể

thấy Hiến pháp mới đã mở rộng phạm vi các đối tượng được đảm bảo QBC, không chỉ bị cáo mới có QBC như các Hiến pháp cũ quy định, mà ngay từ khi một người bị bắt đã phát sinh quyền tự bào chữa, hoặc nhờ luật sư bào chữa đối với họ, được đảm bảo bởi đạo luật có giá trị pháp lý cao nhất là Hiến pháp Điều này cũng hoàn toàn phù hợp, thể chế hóa ở một mức độ cao hơn đối với các quy định về đảm bảo QBC của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo ở Bộ luật TTHS 2003 Cụ thể tại các Điều 48, 49,

50 Bộ luật TTHS đều quy định người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền: “tự bào

chữa hoặc nhờ người khác bào chữa” Đồng thời được cụ thể hóa tại Thông tư

70/TT-BCA ngày 10-10-2011 về đảm bảo QBC trong giai đoạn điều tra VAHS Điều 4 của

Thông tư quy định: “Khi giao quyết định tạm giữ cho người bị tạm giữ, quyết định

khởi tố cho bị can, Điều tra viên phải đọc và giải thích cho họ biết rõ về quyền, nghĩa

vụ của người bị tạm giữ, bị can theo quy định tại Điều 48, 49 Bộ luật tố tụng hình sự

và lập biên bản giao nhận quyết định Trong biên bản phải ghi rõ ý kiến của người bị tạm giữ, bị can về việc có nhờ người bào chữa hay không” Trong trường hợp họ có

yêu cầu nhờ NBC thì điều tra viên có trách nhiệm hướng dẫn họ viết giấy yêu cầu và gửi tới cơ quan, tổ chức, người được yêu cầu bào chữa theo hướng dẫn tại Điều này Trong trường hợp họ chưa nhờ NBC, thì trong lần đầu lấy lời khai người bị tạm giữ, hỏi cung bị can, điều tra viên tiếp tục phải hỏi rõ họ về việc có nhờ NBC không và phải ghi ý kiến của họ vào biên bản, nếu họ nhờ NBC thì thực hiện như trên

1.2.2 Đặc điểm về nội dung, hình thức thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo chưa thành niên

1.2.2.1 Đặc điểm về nội dung

Mở rộng QCN tức là quyền tố tụng của người CTN so với người thành niên Bị can, bị cáo là người CTN có đầy đủ các quyền tố tụng như bị can, bị cáo là người

thành niên Bên cạnh đó, họ còn được thừa nhận những quyền tố tụng đặc thù để có thể bảo vệ một cách tốt nhất, thuận lợi nhất lợi ích chính đáng của mình

Mở rộng những bảo đảm QCN của họ trong hoạt động TTHS Một trong những bảo đảm quan trọng QCN của đối tượng này là những quy định, trình tự, điều kiện riêng hoặc có tính chất bổ sung khi thực hiện những hành vi tố tụng đối với họ Kết quả là hình thành thủ tục tố tụng đặc biệt dành cho đối tượng này, được xây dựng trên

cơ sở những đặc thù về tâm sinh lý của họ, trên cơ sở yêu cầu đảm bảo QCN của họ cao hơn so với đối tượng là người thành niên Những thủ tục đặc biệt này đặt ra những yêu cầu cao hơn, chặt chẽ hơn về nghĩa vụ tố tụng của các cơ quan THTT trong quan hệ với bị can, bị cáo là người CTN, và thuận lợi hơn, hỗ trợ nhiều hơn cho

họ trong việc sử dụng các quyền tố tụng của mình, hạn chế nhiều hơn những tác động tiêu cực có thể có đối với quá trình giải quyết vụ án

1.2.2.1 Các hình thức thực hiện quyền bào chữa

Về quyền tự bào chữa

Tự bào chữa là quyền năng tố tụng đặc thù được pháp luật ghi nhận và bảo đảm cho phép bị can, bị cáo tự thực hiện các hành vi tố tụng và quyền tố tụng nhằm minh oan, bác bỏ sự buộc tội hoặc giảm nhẹ TNHS của mình Tự bào chữa là một trong những hình thức thực hiện QBC của bị can, bị cáo và là nội dung quan trọng của QBC trong TTHS Pháp luật cho phép họ được tự mình thực hiện các hành vi tố tụng, như dùng lý lẽ đưa ra chứng cứ và những yêu cầu có lợi cho mình khi tham gia tố tụng mà không nhất thiết phải có sự tham gia của NBC

Từ những phân tích trên đây, chúng tôi có thể đưa ra khái niệm tự bào chữa cho

bị can, bị cáo là người CTN như sau:“ Tự bào chữa là quyền năng tố tụng đặc thù

được pháp luật ghi nhận và bảo đảm cho phép bị can, bị cáo là người chưa thành niên tự mình có thể thực hiện các hành vi tố tụng và quyền tố tụng nhằm bác bỏ sự buộc tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của mình”

Về quyền nhờ người khác bào chữa

Quyền nhờ người khác bào chữa là hình thức giúp đỡ pháp lý của luật sư hay những người khác theo quy định của pháp luật nhằm hỗ trợ cho bị can, bị cáo thực hiện QBC của mình khi họ không đủ khả năng tự mình thực hiện hoặc trong những trường hợp pháp luật quy định bắt buộc phải có NBC nhằm bảo đảm tính khách quan

và tính hợp pháp của các hoạt động TTHS Quyền nhờ người khác bào chữa là một phần QBC và là một đảm bảo quan trọng để bị can, bị cáo thực hiện các quyền tố tụng khác mà pháp luật quy định để bào chữa trước sự buộc tội của cơ quan THTT