Lịch sử cuộc viễn chinh nam kỳ năm 1861 - Đề cương: Chiến địa và tình trạng hai phe đối thủ doc

Lịch sử cuộc viễn chinh nam kỳ năm 1861 Đề cương: Chiến địa và tình trạng hai phe đối thủ - Cơ bản địa lý của Đế Quốc An Nam - Tầm quan trọng quân sự và chính trị của thành Kỳ Hòa Đế

Lịch sử cuộc viễn chinh nam kỳ năm 1861

Đề cương:

Chiến địa và tình trạng hai phe đối thủ - Cơ bản địa

lý của Đế Quốc An Nam - Tầm quan trọng quân sự

và chính trị của thành Kỳ Hòa

Đế quốc An Nam gồm ba xứ mà trước kia hoàn toàn riêng biệt:

- Xứ Bắc Kỳ , mà người Tàu gọi là Giao Châu, có

nghĩa là Xứ sông ngòi (Pays aquatique: nguyên văn trong bản gốc - ND), người dân sinh sống nơi đây gọi

là người Nam Kỳ Dong ngoai (tức là Đàng Ngoài - ND), Xứ Bắc kỳ còn gọi là Xứ bên ngoài, và theo

một tài liệu Hòa Lan thì phải gọi là An Nam phía Bắc

( Annam septentrional - ND);

-Xứ An Nam hay là An Nam miền Trung, còn gọi là

kinh thành Huế, hay gọi đúng hơn là Dong Trong

(tức Đàng trong - ND), có nghĩa là Xứ Miền Trong,

hay đúng hơn nữa là An Nam phía Nam;

- An Nam miền dưới (La basse Cochinchine, nguyên văn trong bản gốc - ND) , mà nhiều tài liệu ghi sai là

Tỉnh Sài Gòn, miền này các bản đồ xưa đều ghi là

Cao Miên (Cambodge: nguyên văn trong bản gốc - ND) Thật vậy, trước cuộc chinh phục của các Chúa nhà Nguyễn (Vương triều đương thời - TG), thì vùng

đất này thuộc lãnh thổ của Vương quốc Cao Miên

Ngoài ra đế quốc An Nam còn gồm một số nước bảo

hộ phải triều cống Đây là tình trạng đế quốc An Nam bắt đầu từ năm 1802 cho đến nay

Một dãy núi kéo dài 800 dặm, tiếp nối từ vùng núi non Tây Tạng, không xa cao nguyên

Khou-khou-noor, kéo dài xuống phía Nam song song với vùng biển Tàu, phân định vị trí hai vùng vương quốc xưa nhất của đế quốc An Nam Một bên là núi và một bên

là biển làm ranh giới thiên nhiên cho hai vương quốc

An Nam phía Bắc và An Nam phía Nam; nếu dùng danh xưng không được đúng lắm như thông dụng hơn thì gọi là Bắc Kỳ và Nam Kỳ bắc Kỳ là một vùng đồng bằng rộng lớn, phù sa, phì nhiêu và phong phú

nhờ sông Sang-koi hay Song-ca (theo cha xứ

Alexanre Rhodes - TG) và các phụ lưu bồi đắp Nam

Kỳ là một dải đất chỉ rộng từ 30 đến 50 dặm, kéo dài

từ bắc xuống nam; dọc theo một dãy núi bao bọc nằm bên phía Tây Nước đổ ra biển bằng các sông ngòi ít ngoằn ngoèo, nước chảy cuồn cuộn, từ hướng tây

sang hướng đông Đây là dãy núi xa nhất về phía

đông trong số năm dãy núi lớn tạo ra các vùng thung

lũng rộng là xứ Miến Điện, xứ Xiêm La, xứ Cao

Miên và xứ An Nam Núi trải dài từ vĩ độ 11 thành từng vùng thấp dần theo một đường uốn cong bắt đầu

từ núi Vi và đổ ra sát tới biển, tạo ra một bức trường thành rộng lớn và một ngọn đèo, chỉ chừa lại một dải đất hẹp là Phan Thiết, làm ranh giới thiên nhiên giữa Nam Kỳ miền dưới và Nam Kỳ miền Trung

Trải xuống phía tây nam vẫn còn các núi đồi nhỏ

thưa thớt, nơi đây có thể coi là vùng chuyển tiếp của ranh giới Nam Kỳ miền Trung: sông ngòi ít ngoằn ngoèo, vài kênh rạch thiên nhiên hoặc do người đào, chảy giữa các vùng núi và đồi nhỏ Càng xuống dần phía Nam thì chỉ thấy trước mặt một vùng đất mềm gồm cát, bùn và năm con sông lớn cùng các kênh

rạch thiên nhiên chia cắt thành hàng ngàn đảo Cát thì

được mang từ biển vào (trên phương diện địa chất học không được đúng lắm, cát vẫn do sông ngòi bồi đắp - ND), bùn đất thì do sông Mê Kông (trong

nguyên tác tác giả ghi là sông Cambodge Tên ngày nay là sông Mê Kông, tác giả cũng dùng tên sông Cambodge để chỉ chung cho các sông Tiền Giang và hậu Giang - ND) chảy ngang những vùng núi non,

bào mòn những nơi này và đem bồi đắp trong mùa nước lũ Trong quá khứ chắc rằng biển đã bao phủ cả miền Nam Kỳ ngày nay Một vịnh hình vòng cung nằm lọt giữa hai vùng núi là hà Tiên và cap

Saint-Jacques (Tên ngày nay là Vũng Tàu - ND); Sông

Đồng Nai chỉ là một dòng thác; hai nhánh Sông Vàm

Cỏ tạo ra hai con sông riêng biệt Tỉnh Long Hồ

(Vĩnh Long) lúc đó chưa thành lập; các tỉnh Gia

Định, Đồng Nai, An Giang và Hà Tiên gồm một

vùng đất một phần dựa vào núi, một phần giáp ranh với vương quốc Cao Miên Bùn đất phù sa và các bãi san hô giữa Sài Gòn và Tây Ninh chứng minh cho thấy vùng đất này trước kia do sông ngòi và biển tạo

ra cát dồn lại thành cồn dọc bờ sông, hòa với phù sa tạo ra ruộng đồng phong phú Sự hình thành đất đai

do sông ngòi vẫn còn đang tiếp diễn tại vùng này của

xứ An Nam, người Tàu gọi nơi đây là xứ sông ngòi; bùn và cát hòa lẫn nhau, không hẳn là nước cũng

không hẳn là đất Những người Bắc Kỳ mạo hiểm đến đây dùng ván để trườn và lướt đi trên bùn

Hai dãy núi kéo dài ra tới biển tại hai địa điểm là

Phan Thiết và Hà Tiên, giữa hai dãy núi là sông Mê Kông Biển là ranh giới thiên nhiên rõ rệt của xứ

Nam Kỳ miền dưới Tiếp giáp với xứ của người Mọi

và xứ của người Chàm (Moys và Kiam: theo bản gốc

- ND), các nơi này biên giới kém rõ ràng hơn Khi

nhìn vào bản đồ sáu tỉnh Nam Kỳ miền dưới, từ bờ

biển hiện nay cho đến vĩ độ Trảng Bàng (có khi tác giả viết là Tram-bam hoặc Tran-bam - tức Trảng Bàng ngày nay- Vĩnh Long thì có khi tác giả viết là Vinh-luong hay Vinh Long - ND) ta có thể nhận thấy

biển vẫn còn giữ lại vết tích trong vùng đất phù sa này; toàn vùng chỉ là đảo và chung quanh thủy triều

dâng lên hay rút xuống đều nhận thấy rõ rệt Tàu bè lưu thông như trên biển rộng; nước sâu, không nguy hiểm, các đường di chuyển được kẻ vạch rõ ràng

Năm con sông lớn chảy ngang Nam Kỳ miền dưới đổ

ra biển bằng một trong những cửa sông rộng lớn nhất thế giới: Năm con sông này gồm có sông Đồng Nai, sông Đồng Tranh, sông Soi Rap, sông Vàm cỏ, sông

Mê Kông Sông Mê Kông thì bị ngáng bởi nhiều cồn

chỉ có tàu bè đáy sâu dưới 14 chân (đơn vị đo lường: dài khoảng 0.3248m - ND) mới di chuyển được

Hướng và độ sâu của kênh rạch thay đổi theo mùa gió Bờ biển thấp, cây cối xanh tươi và bằng phẳng; không một ngọn cây nào vượt cao hơn các cây đước, cây mắm để có thể dùng làm điểm chuẩn cho tàu bè định hướng Khó khăn thiên nhiên cản trở lưu thông của tàu bè lớn nhưng không gây khó khăn gì cho các thủy thủ An Nam, Xiêm, Tàu và Nhật Họ lái các tàu ven bờ thật hay, tàu của họ có đáy rất cạn các nhà

viết sử người hòa Lan chép rằng sông Mê Kông đổ ra

biển bằng ba cửa: cửa Umbequamme, danh xưng này hiểu theo tiếng Pháp có nghĩa là bất tiện Incommode,

cửa Nhật Bản và cửa Sài Gòn Chiến tranh Nam Kỳ giúp thêm vào việc nghiên cứu địa lý thủy học của sông Mê Kông; hiện nay người ta biết rằng sông Mê

Kông có bảy nhánh chính Umbequamme là cửa đổ ra

biển bằng một nhánh sông tách ra từ sông chính gần Châu Đốc, sông Nhật Bản gồm hai nhánh bắc và nam sông Đồng Nai Còn về phần cửa Sài Gòn thì chỉ

được coi như cửa đổ ra biển của sông Đồng nai mà thôi, sông này trước đây được xem như một trong nhiều nhành của sông Mê Kông Trên thực tế sông Sài Gòn nối liền với sông Mê Kông bằng các kênh trong đất liền, sông Đồng nai là một con sông riêng biệt tiến sâu về phía bắc, hướng vào lãnh thổ Stieng

Các dòng sông lớn thông thương với nhau nhờ các kênh thẳng góc với hướng chính của sông Bàn tay

người ta tượng trưng rất chính xác hình ảnh hệ thống sông ngòi của Nam Kỳ miền dưới cách so sánh như thế cũng dễ hiểu, hình như con người hay tìm kiếm ở bối cảnh chung quanh hình ảnh của chính mình

Những nét dọc lớn của chữ M là các con sông, trừ vài chỗ tuy sông có đổi hướng cũng không làm sai lêch hình ảnh này; các đường gạch ngang của chữ M thì tượng trưng cho kênh rạch Một số kênh do chính tay người đào, hoặc là kênh thiên nhiên do tay người sửa cho đều và vét đáy Những kênh rạch khác là do thiên nhiên đào xới Kênh nối hai con sông với nhau vì thế kênh có thể thông ra biển bằng hai cửa khác nhau; đáy kênh rạch có chỗ sâu chỗ cạn; chỗ cạn là nơi hai dòng nước gặp nhau bùn đất bị dồn lại hai bờ kênh cây cối bao phủ tạo ra vẻ dịu dàng, mềm mại, duyên dáng và ưa nhìn, nhưng không có cái vẻ lộng lẫy của rừng rậm nhiệt đới cây cối gồm có xoài, đước, dừa nước, cây có bông trắng như bông lài, nhiều cây có lá giống như lá cây ở Âu Châu và có đủ loại màu xanh,

từ nét xanh mét bệnh hoạn của cây liễu rũ cho đến màu xanh xậm có vẻ kim loại của cây hoa trà Gần bờ nước thì có loại dừa duyên dáng nhất trên trái đất, thân giống như là những cây cột của lâu đài Hy lạp nhưng lại có sự sống, đó là cây Cau Cỏ cao, dây leo, cây dứa, xương rồng đầy gai tạo thành các bụi rậm

mà người Âu Châu không thể chui lọt, nhưng đối với người An Nam thì họ trườn, bò và rình rập dễ dàng trong đó Nhiều chỗ nước ăn sâu vào bờ kênh tạo ra những chỗ phục kích bất ngờ: đây là những nhánh kênh lấn sâu vào đất, nằm song song với kênh chính, cửa vào thì có dây leo phủ xuống che kín; các hóc kẹt thiên nhiên đó có thể làm chỗ núp cho một người, một chiếc ghe hay một nhóm quân nhỏ: không có chỗ nào có thể làm chỗ phục kích chắc chắn hơn những chỗ như vậy kênh rạch tạo cho chiến tranh Nam Kỳ một bộ mặt thật riêng biệt lần đầu thấy những bờ

kênh như thế, người ta tưởng dễ, thử phá gai lội bùn

để vượt ngang, nhưng rồi sẽ bị ngập trong sình lầy,

mặt mày rách nát, trở nên bất lực vì bị cỏ vừa mềm vừa cao quấn chặt; người ta tự hỏi không biết phải làm thế nào để chống lại quân phục kích, họ thì coi các chướng ngại này như không có các pháo hạm nhỏ bằng sắt là linh hồn của trận chiến Nam Kỳ, nếu không hữu dụng ngay trong khi hành quân, thì cũng rất ích lợi về sau là như vậy