Ngọc TâmKHẢ NĂNG ỨNG DỤNG CỦA XÉT NGHIỆM LẮC DỊCH HÚT DẠ DÀY TRONG TIÊN ĐOÁN BỆNH MÀNG TRONG Một đặc điểm then chốt trong sinh bệnh học bệnh màng trong BMT là tình trạng thiếu surfactant
Trang 1BS Trần Ngọc Hạnh Đan - BV Ngọc Tâm
KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG CỦA XÉT NGHIỆM LẮC
DỊCH HÚT DẠ DÀY TRONG TIÊN ĐOÁN BỆNH
MÀNG TRONG
Một đặc điểm then chốt trong sinh bệnh học bệnh
màng trong (BMT) là tình trạng thiếu surfactant Vì
vậy, những xét nghiệm định lượng, khảo sát chức
năng surfactant của phổi sẽ cho những dữ kiện hữu
ích giúp ước lượng nguy cơ BMT [3]
Những bệnh phẩm có thể được dùng cho các xét
nghiệm surfactant của phổi gồm có: dịch ối, dịch hút
dạ dày và dịch hút khí quản Ước lượng tỉ lệ
lecithin/sphingomyelin (L/S ratio) trong dịch ối giúp
tiên đoán mức độ trưởng thành phổi của thai [3] Cho
đến nay, mặc dù vẫn được xem là tiêu chuẩn vàng
giúp tiên đoán BMT, phương tiện và kỹ thuật cho xét
nghiệm này vẫn chưa được phổ biến, nhất là ở các
nước đang phát triển [3] Xét nghiệm lắc dịch hút dạ dày (Gastric Aspirate Shake Test: GST) là một xét nghiệm lâm sàng, được thực hiện sớm sau sanh với phương tiện và kỹ thuật khá đơn giản [1] Theo các nghiên cứu thực hiện tại Canada, Ấn Độ, Peru và một số quốc gia khác thì đây là một xét nghiệm khả thi trong việc hỗ trợ tiên đoán BMT [2], [3], [5]
XÉT NGHIỆM LẮC DỊCH HÚT DẠ DÀY [1]
Chuẩn bị dụng cụ cho một lần làm GST
Ống thông mũi dạ dày cỡ F5 hoặc F6: 01 ống
Xy lanh nhựa 1ml: 03 xy lanh
Ống nghiệm thủy tinh sạch kích thước 10 mm x
110 mm: 01 ống
Dung dịch nước muối sinh ly.ù Cồn 95% trong chai được nút chặt
Trang 2Qui trình thực hiện GST
Đọc kết quả GST
Quan sát các bóng khí trên bề mặt hỗn hợp dung
dịch ngay sau khi kết thúc qui trình GST, số bóng
khí tỉ lệ thuận với nồng độ surfactant của hỗn hợp
dung dịch:
Nút đậy ống nghiệm thủy tinh (bằng cao su hoặc
parafilm): 01 nút
Đặt ống thông mũi dạ dày trong vòng 30 - 60 phút
sau khi trẻ chào đời, trước cữ cho ăn đầu tiên
Dùng 1 xy lanh sạch hút 0,5 ml - 1 ml dịch dạ dày
Bơm 0,5ml dịch hút dạ dày từ xylanh vào ống
nghiệm thủy tinh
Dùng 1 xy lanh sạch hút 0,5 ml dung dịch nước
muối sinh lý rồi bơm vào ống nghiệm thủy tinh
chứa sẵn dịch hút dạ dày
Đậy ống nghiệm thủy tinh bằng nút cao su hoặc
parafilm và lắc đều trong 15 giây, sau đó mở nắp
đậy ống nghiệm ra
Dùng 1 xylanh sạch khác hút 1ml cồn 95% rồi
bơm vào ống nghiệm chứa hỗn hợp dịch vừa lắc
Đậy miệng ống nghiệm, lắc đều 2 ml dung dịch
hỗn hợp dịch hút dạ dày, nước muối sinh lý và
cồn trong 15 giây
Đặt ống nghiệm thẳng đứng vào giá để ống
nghiệm trong 15 phút
Quan sát bề mặt dung dịch trong ống nghiệm và
ghi nhận kết quả
Những lưu ý khi làm GST
GIÁ TRỊ CỦA XÉT NGHIỆM LẮC DỊCH HÚT DẠ DÀY QUA MỘT SỐ NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu của Tanswell A Keith, Sherwin Elizabeth và Smith Barry T., tại Canada, công bố trên tạp chí vào 1977 [5]
Mẫu nghiên cứu gồm 2 nhóm: nhóm gồm 85 trẻ sanh non (từ 29 - 37 tuần) và nhóm chứng gồm 214 trẻ đủ tháng (38 - 42 tuần) Mẫu dịch dạ dày được lấy trong vòng 1 giờ sau sanh
Âm tính: khi không quan sát được bóng khí trên
bề mặt hỗn hợp dung dịch trong ống nghiệm
Trung gian: quan sát được bóng khí nhưng không
đủ che kín bề mặt hỗn hợp của dung dịch trong
ống nghiệm
Dương tính: quan sát được bóng khí phủ kín bề mặt hỗn hợp dung dịch trong ống nghiệm
Dịch hút dạ dày phải được lấy trong vòng 30-60 phút sau khi trẻ chào đời Nếu lấy muộn hơn, GST có thể cho kết quả không đúng
Lượng dịch hút dạ dày, nước muối sinh lý và cồn 95% phải được lấy với thể tích chính xác như mô tả trong qui trình làm GST
Ống nghiệm dùng làm xét nghiệm phải sạch
Ống nghiệm phải được đậy kín bằng nút paraffin hoặc nút cao su trước khi lắc Không dùng ngón tay bịt ống nghiệm vì có thể làm kết quả (+) giả
Nồng độ cồn phải là 95% Luôn nhớ đóng nắp chai cồn ngay sau khi sử dụng để giữ nồng độ dung dịch cồn ổn định
Phải cho dung dịch nước muối sinh lýù vào dịch hút dạ dày trước rồi sau đó mới cho cồn vào Nếu không theo đúng trình tự, kết quả sẽ bị sai lệch
Phải chờ đúng 15 phút sau lắc hỗn hợp dung dịch mới quan sát các bóng khí để đọc kết quả
Nếu dịch hút dạ dày có lẫn máu hoặc phân su thì không nên tiến hành làm GST vì kết quả có thể (+) giả
Trang 3Kết quả thu được trong nhóm 85 trẻ sanh non
như sau:
Có 37 trẻ sanh non được làm thêm xét nghiệm tỉ lệ
L/S trong dịch ối được lấy qua chọc ối trong vòng
24 giờ trước khi trẻ chào đời Kết quả nghiên cứu
cho thấy: GST có giá trị tiên đoán BMT tốt hơn xét
nghiệm tỉ lệ L/S trong dịch ối Những trẻ sơ sinh tiến
triển đến BMT được làm GST thêm nhiều lần cho
thấy kết quả GST thay đổi song hành với cải thiện
lâm sàng của trẻ Kết quả này và nhiều quan sát
khác gợi ý rằng kết quả GST chịu ảnh hưởng nhiều
bởi dịch tiết từ phổi được trẻ nuốt vào dạ dày hơn là
từ dịch ối được trẻ nuốt vào dạ dày
Nghiên cứu của P.Parekh, S.Thakur và S.D.Singh,
đăng tạp chí vào 1983 [4]
GST được thực hiện ở 400 trẻ sơ sinh: 300 trẻ đủ
tháng và 100 trẻ sanh non(< 37 tuần) để xác định
giá trị tiên đoán BMT của test này Kết quả thu được
trong nhóm 100 trẻ sanh non như sau: Trong nhóm
trẻ đủ tháng, có 6 trường hợp GST âm giả Không có
trẻ sơ sinh đủ tháng nào với kết quả GST (+) hoặc
(+) diễn tiến đến BMT Nghiên cứu khẳng định lợi
ích của GST trong việc đánh giá độ trưởng thành
phổi của sơ sinh ngay sau sanh, giúp phân biệt BMT
với những nguyên nhân khác gây suy hô hấp ở sơ
sinh Trên thực tế, nếu GST dương tính ở một trẻ
sinh non có biểu hiện suy hô hấp, nghĩ đến những nguyên nhân như viêm phổi, bất thường bẩm sinh…
Nghiên cứu của Camarena H Pena và Zavaleta E Caballero, đăng tạp chí vào 1989 [2]
Nghiên cứu thực hiện trên 110 trẻ sơ sinh non tháng (25 - 36 tuần) có suy hô hấp để xác định lợi ích của GST trong việc tiên đoán BMT Kết quả thu được như sau:
Nghiên cứu kết luận GST có giá trị đáng kể trong tiên đoán BMT Vì có thể được thực hiện nhanh chóng, đơn giản và ít tốn kém, GST giúp ích trong việc phân biệt BMT với những nguyên nhân gây suy hô hấp khác ở trẻ sơ sinh tại những bệnh viện tuyến đầu Nhờ vậy giúp cho việc chuyển sớm những trẻ này đến các bệnh viện có chuyên khoa về sơ sinh
Nghiên cứu của Chaudhari R., Deodhar J., Kadam S., Bavdekar A và cộng sự, đăng trên tạp chí
2005 [3]
Kết quả GST
Số có BMT Số không
BMT
Tổng số
Âm tính
Trung gian
Dương tính
12
2
0
10
6
12 18
Kết quả GST
Số có BMT Số không
BMT
Tổng số
Âm tính
Trung gian
Dương tính
17
1
2
12
3
13 20
Kết quả GST
Số có BMT Số không
BMT
Tổng số
Âm tính
Dương tính
39
1
Trang 4Nghiên cứu thực hiện trên 77 trẻ sơ sinh tuổi thai từ
26 - 40 tuần và có biểu hiện suy hô hấp khởi phát
trong vòng 30 phút sau sanh Kết quả thu được
như sau:
Trong phần bàn luận các tác giả đã nhấn mạnh
những điểm sau:
Theo kết quả của những nghiên cứu khác về GST ở Ấn Độ:
CÁC TÁC GIẢ ĐÃ KẾT LUẬN
GST có tính khả thi trong hỗ trợ chẩn đoán BMT Tuy nhiên, kết quả GST (+) không giúp loại trừ chẩn đoán BMT ở trẻ sơ sinh có biểu hiện triệu chứng suy hô hấp ngay sau sanh Khuyến cáo sử dụng GST rộng rãi ở các quốc gia đang phát triển nhằm giúp tiên đoán BMT ở sơ sinh non tháng, từ đó góp phần hoạch định hướng điều trị phù hợp
Kết quả
GST
Số có BMT Số không
BMT
Tổng số
Âm tính
Trung gian
Dương tính
21
12
9
12
0
24 21
Tất cả 21 trẻ với GST (-) đều diễn tiến tới BMT,
điều này đồng nghĩa PV (+) là 100%, tuy nhiên
độ nhạy chỉ là 70% (21/30)
Nghiên cứu không chọn nhóm chứng,nhóm gồm
những trẻ không biểu hiện triệu chứng suy hô
hấp vì khi thực hiện nghiên cứu thử không có trẻ
nào trong nhóm trẻ này có kết quả GST (-)
Với kết quả GST (+) cho PV(-) là 72%(23/32),
do đó gợi ý nhiều khả năng trẻ bị suy hô hấp do
các nguyên nhân khác ngoài BMT Tuy nhiên,
Nghiên cứu của Gupta và cộng sự đã xác định PV(+) của GST là 96% Kết quả cho thấy GST có giá trị tiên đoán BMT tương đương với xét nghiệm tỉ lệ L/S của mẫu dịch hút từ vùng hầu
Nghiên cứu của Arya cho kết quả PV(+) 97%
Nghiên cứu của Singh cho kết quả độ nhạy 97%
và độ chuyên 71%
Nghiên cứu Parekh cho kết quả PV(+) 92,3%
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1
2.
3.
4.
5.
(2005) Gastric aspirate shake test, 25, from http://www.gfmer.ch/PEP/pdf/SW-25-2005.pdf
Camarena H P & Zavaleta E C (1989) Prediction of idiopathic respiratory insufficiency using the gastric aspirate shake test Bol Med
Hosp Infant Mex, 46(9), 615 - 618.
Chaudhari R., Deodhar J., Kadam S., Bavdekar A & Pandit A (2005) Gastric aspirate shake test for diagnosis of surfactant deficiency
in neonates with respiratory distress Annals of Tropical Paediatrics: International Child Health, 25, 205 - 209.
Parekh P., Thakur S & Singh S (1983) Bedside prediction of neonatal pulmonary maturity by single step gastric aspirate shake test.
Indian Journal of Pediatrics, 50(4), 391 - 393.
Tanswell A K., Sherwin E & Smith B T (1977) Single - step gastric aspirate shake test: bedside predictor of neonatal pulmonary
morbidity Arch Dis Child, 52 (7), 541 - 544.
kết quả GST (+) vẫn không loại trừ được chẩn đoán BMT Với kết quả GST (+) có 50% trường hợp tiến triển đến RDS Vì vậy, nhằm mục đích tiên đoán BMT, tốt nhất nên xem kết quả (+) như kết quả (-)