PHÁT HIỆN MỘT HỌ THỰC VẬT ĐƠN LOÀI SÓT LẠI BỔ SUNG CHO HỆ THỰC VẬT VIỆT NAM Nguyễn Nghĩa Thìn Khoa sinh học - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.. hay ít ra cũng
Trang 1PHÁT HIỆN MỘT HỌ THỰC VẬT ĐƠN LOÀI SÓT LẠI BỔ SUNG CHO HỆ THỰC VẬT VIỆT NAM
Nguyễn Nghĩa Thìn
Khoa sinh học - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
Từ lâu, núi Hoàng Liên đã được coi là nóc nhà của Đông Dương, nằm trong mảnh đất được gọi là “cái nôi” phát sinh
Trang 2hay ít ra cũng là một trung tâm đa dạng của thực vật Hạt kín Tính chất đó không chỉ được thể hiện bởi sự có mặt của các họ nguyên thủy mà còn bởi số lượng các họ đơn loài, chúng thường là những mắt xích quan trọng trong quá trình tiến hóa của thực vật Hạt kín
Những kết quả nghiên cứu vừa qua cho thấy ngoài sự đa dạng của thực vật Hạt trần (13 loài, thuộc 10 chi và 6 họ)
và thường là những họ sót lại, nhiều loài nguyên thủy của thực vật Hạt kín cũng đã được phát hiện thuộc các họ:
Magnoliaceae, Annonaceae, Lauraceae, Chloranthaceae, Actinidiaceae, Ranuculaceae, Saururaceae và nhiều họ đơn loài hay ít loài cũng được phát hiện như: Rhoipteleaceae, Sargentodoxaceae, Lardizabalaceae, Berberidaceae,
Schisandraceae, Valenariaceae, Stachyuraceae, … Phần lớn các họ đó là những tàn dư của hệ thực vật Đệ tam
Trong đợt khảo sát tháng 12 năm 2004 tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên - Sa Pa, 1 họ đơn loài mới cho hệ thực vật Việt
Nam – Tetracentraceae với một loài duy nhất Tetracentron sinensis Oliv đã được phát hiện, thu mẫu và mô tả, bổ sung
Trang 3vào danh sách các loài sót lại đệ tam của thực vật Phan Si Păng
Như vậy một lần nữa khẳng định vị trí của núi Hoàng Liên
là mảnh đất cổ, là “cái nôi” phát sinh hay ít ra cũng là
“trung tâm đa dạng” của thực vật Hạt kín (Takhtajan 1966, 1970)
Họ: Tetracentraceae Van Tieghem, 1900
Họ này chỉ có 1 chi - Tetracentron Oliv., 1 loài duy nhất là Tetracentron chinense Oliv In Hook Icon Pl (1889);
Flora yunnanica, Tom 5: 2 (1991) Icon Arb Sinic 1: 797, fig 1594 (1972)
Mô tả: cây gỗ cao 5 m, cành nhẵn, vỏ cây xán nâu, cánh
choãi ngang và vươn dài với các cành bên ngắn, có chồi nhẵn, ở gốc có hai vảy khi già có sẹo, vảy chồi dạng vòng
Lá hình tim mọc cách, gân chân vịt, chất giấy, có 5 đến 7 đôi gân bên, 5-10 cm x 4-7 cm, đầu nhọn, gốc lõm hình tim, mép răng cưa có tuyến, có lá kèm dính với cuống lá;
Trang 4cuống 2-2,5 cm Cụm hoa dạng bông đơn, có nhiều hoa; bao hoa 4, hình trứng; nhị 4 mọc đối với các cánh của bao hoa, lá noãn 4, đính mép, 4 vòi rời, mỗi ô có 5 đến 6 noãn
Phân bố: Tetracentron chinense Oliv., phân bố ở Nê-pan,
Trung và Tây Nam Trung Hoa, vùng cao của Myanma và Việt Nam Ở Việt Nam, Sa Pa, Lào Cai có thể đây là điểm cực nam của khu phân bố của nó
Mẫu nghiên cứu: Mẫu lưu trữ ở phòng Bảo tàng Thực vật,
Bộ môn Thực vật học, khoa Sinh học, Trường Đại học
Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
- Người thu mẫu: Nguyễn Nghĩa Thìn
- Số hiệu mẫu NT0412-01
- Thời gian thu: ngày 15 tháng 12 năm 2004
- Địa điểm: trên đường Sa Pa - Bản Khoang, VQG Hoàng Liên, tỉnh Lào Cai
Trang 5Vị trí của họ Tetracentraceae: Họ Tetracentraceae chỉ có
một chi với một loài duy nhất, là họ thứ hai trong bộ
Trochodendrales Bộ này cũng chỉ có hai họ, hai chi và cả hai chi đều phân bố ở châu Á, chúng đều là thành phần của thực vật kỉ Đệ tam Bắc bán cầu (Takhtajan, 1970: 97)
Trochodendrales thuộc liên bộ Hamamelidanae, phân lớp Hamamelididae, lớp Hai lá mầm - Dicotyledoneae
(Takhtajan, 1970: 130) Do vậy nó được coi là mắt xích quan trọng trong quá trình tiến hóa từ Magnoliidae lên Hamamelididae Điều đó được thể hiện trong các đặc điểm giải phẫu Về giải phẫu của nó cho thấy gần với cây Hạt trần nguyên thủy như Cycadales Ở đây yếu tố dẫn là quản bào, trong phần nguyên mộc, gỗ quản bào này có những đường vòng hay xoắn nhưng ở hậu mộc phổ biến là hình thang Về chức năng có sự phân phối chức năng giữa các quản bào rộng, màng mỏng có thủng lỗ đơn tương đối rõ ở phần gỗ sớm và các quản bào hẹp có màng dày (Takhtajan 1964) Theo Bailey tia của nó dị hình (nhiều dãy và một dãy) có tận cùng dài Đây là kiểu tia nguyên thủy hơn so với các cây Hạt kín hiện đại với sự thủng lỗ hình thang Về
Trang 6mấu của lá thuộc loại ba hổng là loại mấu nguyên thủy
trong Hạt kín (Bailey & Nat, 1945, theo Takhtajan, 1964) Chính điều đó cho thấy vai trò quan trọng của
Tetracentraceae trong chuỗi tiến hóa của thực vật Hạt kín
và một lần nữa cho chứng tỏ tính độc đáo về nguồn gen mà còn có tầm quan trọng về khoa học của núi Hoàng Liên trong việc nghiên cứu các mắt xích tiến hóa của cây Hạt kín
Lời cảm ơn: Bài báo này được hoàn thành nhờ sự tài trợ tài
chính của chương trình Khoa học cơ bản, Ngành Khoa học
Sự sống, chúng tôi xin chân thành cảm ơn !
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Flora yunnanica 1991 Tom 5: 2 – 3, fig 1 (5 – 10)
2 Iconographia arborerum Yunnanicorum, vol 1 (1): 234 –
235, fig 108
3 Iconographia arborerum Sinicorum, vol 1: 797 + fig.,
1972 Science Publisher, Bei-jing
4 Takhtajan, A L 1964 Những nguyên lý tiến hóa của
Trang 7thực vật Hạt kín NXB Nauka (Bản dịch: Nguyễn Bá - Hoàng Kim Nhuệ, 1967 Nxb Khoa học - Kĩ thuật, Hà Nội:
124 trang)
5 Takhtajan, A L 1970 Nguồn gốc và sự phát tán của thực vật có Hoa Nxb “Nauka”, Leningrat (Bản dịch:
Nguyễn Bá - Hoàng Kim Nhuệ, 1977 Nxb Khoa học - Kĩ thuật, Hà Nội: 167 trang)
SUMMARRY
A relic monotype family found in vietnam
In this paper, a new family for the flora of Vietnam -
Tetracentraceae is found in Hoang Lien National Park, Lao
Cai province It includes one species only - Tetracentron chinense Oliv This is a primitive relic family of Teriate
flora and belong to Himalaya phytogeographical element This family together with Trochodendraceae (the second monotype family) belong to the ordo: Trochodendrales of the subclass: Hamamalididae of the Dicotyledons The presence of this family in Hoang Lien is an important
Trang 8evidence that Hoang Lien mountain might be lied in a
“possible centre” of Angiosperms as Takhtajan (1970) suggeted However, He also indicated that the
Trochodendrales is a ordo linked with both Magnoliidae and Hamamelididae
Người thẩm định nội dung khoa học: PGS TS Ngô Trực Nhã