Góp phần xác định những quan điểm lịch sử của Gogol: Từ những hoa văn A Rập dến trích đoạn thư gửi từ bạn bè potx

Bằng sự đàn áp ấy ông đã làm sống lại trong những người Arập cái chủ nghĩa cuồng tín mạn rợ, nhưng giờ đây đó đã không còn là chủ nghĩa cuồng tín mà xưa kia đã kết đoàn thành một khối kh

Góp phần xác định những quan điểm lịch sử của Gogol:

Từ những hoa văn A Rập đến trích đoạn thư gửi từ bạn bè

Hệ quả của tất cả những sai lầm ấy của Al-Mamun là vô số tai họa đã đổ xuống quốc gia của ông Những lực ly tâm bắt đầu xâu xé cơ thể xưa kia cường tráng của chính quyền trung ương Các tướng soái đầy sức mạnh canh giữ các vùng biên thùy “bắt đầu nghĩ đến việc cướp độc lập, và Al-Mamun sinh thời đã thấy trước Ba Tư, Ấn Độ và các tỉnh xa ở châu Phi

sẽ ly khai” Những cải tạo trong lĩnh vực tôn giáo gây nên sự phẫn nộ “của tầng lớp nhân dân đông đảo”, họ “chỉ vì sự che chở cho dân Kitô giáo và quyến luyến ngoại bang đã công khai cáo buộc hoàng đế mắc tội dị giáo”, “Đám đông thô bạo đòi hỏi thi hành răm rắp như xưa kinh Coran bằng sự ngoan cố tàn bạo của mình cuối cùng đã buộc hoàng đế phải cầm lấy vũ khí Và Al-Mamun cao thượng và độ lượng, thấm nhuần tình yêu chân chính đối với nhân loại đã trở thành người đàn áp những thần dân của mình Bằng sự đàn áp ấy ông đã làm sống lại trong những người Arập cái chủ nghĩa cuồng tín mạn rợ, nhưng giờ đây đó đã không còn

là chủ nghĩa cuồng tín mà xưa kia đã kết đoàn thành một khối khổng lồ những cư dân du mục của bán đảo Aravie - bây giờ Al-Mamun tạo ra một chủ nghĩa cuồng tín đối lập chính trị, nó

đã xâu xé quần chúng, gieo rắc những hạt giống lép vào trong lòng quốc gia, đánh thức

những cuồng vọng man rợ của con người Arập, đặt dao kiếm và thuốc độc của lòng căm thù vào tay những môn đệ điên cuồng của đạo Hồi, sản sinh ra một loạt giáo phái mù quáng Giữa những cuộc bạo loạn nổ ra ở nhiều vùng khác nhau, giữa sự tranh chấp triền miên của các đảng phái, một tay rắc ân sủng xuống các học đường, nhà máy, công nghệ, tay khác chém giết những thần nhân cuồng điên, ngoan cố, Al-Mamun cao thượng đã qua đời Qua đời, không hiểu được dân tộc mình và không được dân tộc mình hiểu Nhưng ít nhất ông đã cho ta một bài học giàu sức giáo huấn Bằng bản thân ông đã cho thấy một ông vua mà với tất cả chí nguyện hướng thiện, với trái tim hiền hậu, với tinh thần hy sinh quên mình và niềm say mê phi thường đối với khoa học, đã bất giác trở thành một trong những lò so chính thúc đẩy nhanh hơn sự sụp đổ của quốc gia”

Sau khi đã trình bày rất vắn tắt nội dung tư tưởng của tiểu luận Al-Mamun, ta hãy cố

gắng phóng chiếu bài viết này lên tập hợp những nguồn tư liệu và những khảo cứu về lịch sử Arập trung đại mà Gogol có thể đã sử dụng Nhiệm vụ này được làm dễ một cách đáng kể do

việc chính nhà văn đã chỉ ra những nguồn của mình trong Thư mục về thời trung cổ và trong

những sổ ghi chép của ông(2)

Trong số các sử gia Arập ông gọi tên Aby-l-Fid (1273-1331) và Aby-l-Farag (thế kỷ XIII) Nhưng ông không thể đọc những sử gia ấy trong nguyên tác; nhiều phần hơn cả là ông

có thể tìm hiểu họ qua các bản dịch và lược thuật Trong số các nhà Đông phương học của Tây Âu ông gọi tên D’Herbelot (1625-1695), Hammer (1774-1856) và một vài người khác

Ta hãy giả định rằng phạm vi những nguồn tư liệu của Gogol về Al-Mamun trùng hợp với những nguồn nói trên Hãy lấy một đoạn ngắn trong số những trước thuật Đông phương học có trong tay Gogol để xem chúng tương liên với bài viết của ông như thế nào Hãy bắt

đầu từ Tùng thư Đông phương của D’Herbelot, xuất bản lần đầu năm 1697, lần thứ hai năm 1776.Tùng thư Đông phương là một bộ từ điển, mà trong các bài của nó được mô tả những mặt khác nhau của văn hóa, đời sống, lịch sử các dân tộc phương Đông Bài Mamon

(tr.555-556) chứa đựng khá nhiều thông tin lịch sử mà Gogol đã hoàn toàn không sử dụng Trong số những dữ liệu tiểu sử quan trọng, Gogol đã không nhắc đến việc Al-Mamun là con một nữ nô

tì người Ba Tư, bỏ qua những tình tiết của cuộc đấu tranh chính trị gay gắt diễn ra trước khi Al-Mamun lên ngôi, những cảm tình đối với người Shiit của vị hoàng đế này (thể hiện cụ thể

ở việc ông đã chỉ định kế vị mình không phải một thành viên của triều đại Abbasid, mà một giáo chủ của dòng Hồi giáo Shiit), và cuối cùng, Gogol không nói gì về cái chết của

Al-Mamun xảy ra trong thời gian tiến hành cuộc chinh phạt quân sự chống lại đế quốc Byzance Nếu đánh giá thật ngắn gọn những sự bỏ qua ấy thì phải nói rằng những chi tiết ấy sẽ gây khó khăn cho Gogol trong việc vạch trần thành phần của tư tưởng biến “nhà nước chính trị” thành

“nhà nước của các nữ thần khoa học và nghệ thuật” mà ông gán cho Al-Mamun Ngược lại, những thông tin trợ giúp sự thực hiện ý đồ của Gogol, như ta sẽ thấy dưới đây, lại được nhà văn nhấn mạnh một cách rõ thấy

Xin dịch và dẫn một đoạn ngắn trích từ Tùng thư Đông phương Al-Mamun “đặc biệt

ưa thích những khoa học tư biện và đã dùng những kinh phí khác thường để thu hút từ khắp nơi các nhà thông thái và tậu mua những sách hấp dẫn nhất bằng tiếng Do Thái cổ, Siri, Hy Lạp rồi sai dịch những sách ấy ra tiếng Arập Không nghi ngờ gì nữa, ông là vị hoàng tử vĩ đại nhất và nổi tiếng nhất trong triều đại Abbasid - một triều đại có nhiều vĩ nhân nhất trong tất cả các triều đại trị vì người Hồi giáo Cuộc trị vì của ông kéo dài 20 năm 8 tháng, trong suốt thời gian ấy ông không ngừng bảo trợ các học giả không phân biệt họ theo tôn giáo nào,

và từ phía mình họ cũng bằng mọi cách trợ lực cho vinh quang của vị quân chủ này, dâng

hiến ông những trước tác quý hiếm nhất của người Ấn Độ, người Ba Tư, người Do Thái, người Kitô giáo Đông phương thuộc những giáo phái khác nhau Vị hoàng tử này, thực tình

mà nói, có một điểm yếu là ông đã theo giáo phái motazal và bị những nhà luật học lên án là

đã tỏ ra không đủ chính thống trong tôn giáo của Mahommed Các nhà luật học ấy cũng không tán thành việc ông đã đưa triết học và những khoa học tư biện khác vào đạo Hồi, bởi

vì những người Arập thời ấy chưa được dạy đọc một cái gì khác, ngoài sách nói về tôn giáo của mình Thực ra, ngay cả khoa thiên văn cũng mới bắt đầu được họ nghiên cứu trong thời gian mà ông vua uyên bác này trị vì”(3) Cũng trong bộ sách này Gogol có thể tìm thấy cả bài nói về những người theo giáo phái “motazal”, đại diện cho trào lưu duy lý trong đạo Hồi; luận điểm về tính thụ tạo của kinh Coran và toàn bộ học thuyết của phái này đã được Al-Mamun tiếp thụ vào cuối đời ông(4)

So sánh văn bản này với bài viết của Gogol, chúng ta tìm thấy nguồn của một số dữ liệu về tình trạng của khoa học, tôn giáo, v.v được nhắc đến trong bài ấy Nhưng sự kiến

giải những dữ liệu ấy trong Tùng thư Đông phương và trong bài của Gogol thì hoàn toàn

khác nhau Có thể nói một cách khái quát hơn rằng trong toàn bộ thư tịch Đông phương học

mà Gogol có thể tiếp cận, ưu thế thuộc về sự đánh giá tích cực hoạt động của Al-Mamun (khi nói đến khoa học, nghệ thuật, v.v ) và sự đánh giá cảm thông (khi nói đến sự phản kháng của giới chính thống đối với những trào lưu duy lý trong đạo Hồi) Những kết luận của Gogol

về vị hoàng đế Hồi giáo này như vậy là hoàn toàn độc lập(5), mặc dù chúng không thể được thừa nhận là có đầy đủ sở cứ, xét theo những tiêu chí của khoa Arập học trong thời đại của ông

Nhưng thực tình mà nói, Gogol cũng không hề muốn sắm vai một sử gia Đông

phương học Tính khuynh hướng rõ ràng trong “nhận định sử học” của ông đối với

Al-Mamun cần được giải thích bởi ý muốn chiếm giữ một vị trí nhất định trong những xung đột

tư tưởng hệ của thời đại ông Với Al-Mamun, Gogol đã công bố một cách không úp mở, mặc

dù dưới hình thức “mã hóa”, lập trường của mình về những vấn đề tư tưởng hệ gay cấn nhất đang chia rẽ nước Nga thành phái “Đông phương”, “thân Slavơ”, và phái “Tây phương”,

“thân châu Âu” Ở đây chúng tôi sẽ không thảo luận vấn đề vì sao Gogol lại thấy cần phải khoác lên trên những quan điểm của mình một tấm vải Đông phương lạ mắt Đó là nhiệm vụ của các nhà Gogol học chuyên nghiệp Nhưng chúng tôi sẽ cố gắng xác định tính chất của

những quan điểm ấy và xác định một cách áng chừng, trong lần tiếp cận đầu tiên, ý nghĩa của chúng trong sáng tác của Gogol

Trong những đánh giá ở ta trước đây, lúc thì Al-Mamun được xem như là sự phản ánh

“những quan điểm xã hội - chính trị tiến bộ của Gogol thời trẻ”, lúc thì được coi là sự phản ánh “những tư tưởng của Pushkin về một minh quân” Còn chúng tôi thì trước tiên nhìn thấy

mối quan hệ rõ ràng giữa trước tác này với cuốn sách cuối cùng của Gogol Trích thư từ gửi

bạn bè Hãy thử chứng minh điều khẳng định của chúng tôi Xin được so sánh hai văn bản

Trong bức thư nổi tiếng của V.G Belinski gửi Gogol nhân dịp sách Trích thư từ gửi

bạn bè ra mắt độc giả chúng ta đọc: “ ông đã không nhận ra rằng nước Nga nhìn thấy sự

cứu thoát của mình không phải trong chủ nghĩa huyền bí, chủ nghĩa khổ hạnh, chủ nghĩa khiêm kính, mà trong những thành công của văn minh, văn hóa, nhân đạo” (dẫn theo phụ lục

trong [Gogol VIII: 501] Ta hãy xem tác giả của Al-Mamun và Trích thư từ (cùng với những

trước tác gắn bó với cuốn sách này) có thái độ ra sao đối với vấn đề về văn minh và văn hóa (hai yếu tố này cùng với vấn đề tôn giáo đã gây nên những tranh luận gay gắt nhất xung quanh cuốn sách cuối cùng của Gogol)

Về Harun: “Ông biết

tiếp thụ văn hóa ngoại bang chỉ

ở mức để nó tiếp sức cho sự

phát triển của văn hóa của dân

tộc mình” “Nhưng cái văn hóa

mà Al-Mamun du nhập ứng hợp

ít nhất với những yếu tố tự nhiên

và sức tưởng tượng khổng lồ

của người Arập Ông đã buông

tuột khỏi trường nhìn của mình

một chân lý vĩ đại, nó nói rằng

sự giáo hóa phải phát sinh từ

“Cũng không kém phần

kỳ lạ - từ việc tôi khắc họa nổi bật những yếu tố Nga của chúng ta lại rút ra kết luận rằng tôi bác bỏ nhu cầu về sự giáo hóa kiểu Âu châu

và cho rằng người Nga không cần biết đến toàn bộ con đường gian khổ của sự hoàn thiện hóa con người Xưa kia cũng như giờ đây tôi vẫn nghĩ rằng người dân quốc Nga phải hiểu biết những công việc của châu Âu Nhưng tôi luôn

trong lòng dân tộc, rằng văn hóa

ngoại lai phải được vay mượn

chỉ ở mức nó có thể trợ giúp cho

sự phát triển của văn hóa nội

địa, rằng dân tộc phải được phát

triển từ những tố chất của chính

nó Nhưng đối với con người

Arập, vũ đài lập những chiến

công đã bị che chắn bởi sự giáo

hóa ngoại lai vô bổ ấy”

“Al-Mamun, tràn đầy

khát vọng giáo hóa, dùng mọi

nỗ lực để du nhập vào nước

mình cái thế giới Hy Lạp từ

trước đến giờ vẫn xa lạ với nó”

“Ông say mê khoa học và say

mê một cách hoàn toàn vô tư:

ông yêu khoa học vì chính nó,

không nghĩ về mục đích và công

dụng của nó Thời ấy, những

người Arập mới phát hiện ra

Aristote Nhà triết học uyên

bác và chính xác của Hy Lạp

không thể thích hợp với trí

tưởng tượng Đông phương quá

to lớn và cuồn cuộn của họ”

“Các nhà luật học

không tán thành cả việc ông đã

đưa triết học và các khoa học tư

luôn có một xác tín rằng nếu, với

sự khao khát đáng khen hiểu biết ngoại bang ấy, anh lại buông tuột khỏi trường nhìn những yếu tố Nga của mình, thì những hiểu biết

ấy sẽ không đem lại ích lợi, mà chỉ đánh lạc hướng, làm rắc rối và phân tán tư tưởng, thay vì tập hợp

và tập trung Xưa kia cũng như giờ đây tôi luôn quan niệm sắt đá rằng phải hiểu biết rất tốt và rất sâu bản tính Nga của mình, và chỉ với sự hiểu biết ấy mới có thể cảm thấy được, cái gì chúng ta cần tiếp thu

và vay mượn từ châu Âu Tôi luôn nghĩ rằng trước khi đưa vào một cái gì đó mới, cần phải hiểu biết không qua loa, mà đến căn cốt cái cũ; nếu không thì ngay sự áp dụng một phát minh có sức gia ân

nhất cũng sẽ không thành (Lời tự

bạch của tác giả: [Gogol VIII:

436])

“Dạy cho người mugic biết đọc biết viết để rồi đưa cho anh ta đọc rặt những cuốn sách rỗng tuếch mà các nhà nhân đạo chủ nghĩa kiểu Âu châu giờ đây ấn hành quả là sự nhảm nhí Một linh mục ở nhà quê có thể nói

biện khác vào trong đạo Hồi,

bởi lẽ thời ấy người Arập chưa

được dạy đọc một cái gì khác,

ngoài những sách về tôn giáo

của họ”

nhiều gấp bội những điều thật sự cần thiết cho anh ta so với thứ sách vở ấy Thực ra, anh cũng không cần biết có những sách gì khác hay không, ngoài những sách

thánh” (Người điền chủ Nga:

[Gogol VIII: 325])

Đoạn trích cuối cùng ở cột trái thuộc về không phải Gogol, mà D’Herbelot Song

chúng tôi dẫn lại nó bởi vì Gogol rõ ràng đã đọc nó (bài Mamon trong Tùng thư Đông

phương) và sự tương hợp của nó với một đoạn trong tác phẩm cuối cùng của nhà văn vị tất là

ngẫu nhiên