Cổ phần hoá doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế

Cổ phần hoá doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế

ĐỀ CƯƠNG KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Đề tài : Cổ phần hoá doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế

Mở đầu : đặt vấn đề về tính tất yếu của vấn đề cổ phần hoá :

+ Đòi hỏi của lí luận

+ Đòi hỏi của thực tiễn

+ Căn cứ vào chủ trương đường lối và chính sách của Đảng và Nhà nước

Nội dung:

I Chủ lí luận của nghĩa Marx-Lenin về sở hữu và các thành phần kinh tế

1 Bản chất của sở hữu

2 Vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước

2.1 Bản chất của thành phần kinh tế Nhà nước

2.2 Đặc điểm vai trò của kinh tế Nhà nước :

.Về sở hữu

.Về các ngành kinh tế mũi nhọn

.Về hướng phát triển

II Doanh nghiệp Nhà Nước thực trạng và vấn đề đặt ra

1 Vai trò của doanh nghiệp Nhà nước trong nền kinh tế nước ta hiện nay

2 Thực trạng hoạt động của hệ thống doanh nghiệp Nhà nước

2.1 Thực trạng hoạt động của các doanh nghiệp Nhà nước

2.2 Nguyên nhân của tình trạng trên

2.3 Những vướng mắc cần giải quyết

III Cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước là giải pháp cơ bản để đổi mới hoạt động của các doanh nghiệp Nhà nước hiện nay

1 Các quan điểm về cổ phần hoá của Đảng Cộng sản Việt Nam

2 Tình trạng cổ phần hoá ở Việt Nam hiện nay

2.1 Bản chất của cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước

2.2 Quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam

2.3 Những giải pháp thúc đẩy quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước

Kết luận :

Rút ra kết quả chủ yếu của đề án đã đề cập và kiến nghị của cá nhân về vấn đề

cổ phần hoá

LỜI MỞ ĐẦU

Kinh tế Nhà nước mà thành phần chủ yếu là các doanh nghiệp Nhà nước(DNNN) đang đóng một vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân hiện nay Nhưng bên cạnh những thành tựu và đóng góp to lớn của các DNNN trong suốt quá trình phát triển của nền kinh tế nước ta thì hiện nay các DNNN đang phải đối đầu với nhiều khó khăn thử thách như: tình trạng làm ăn thua

lỗ, công nghệ lạc hậu ,sức cạnh tranh trên thị trường kém ,yếu kém trong quản

lý tài sản cũng như nhân lực Thì một yêu cầu cấp thiết đặt ra là làm sao phải năng cao hiệu quả kinh tế của các DNNN mà vẫn giữ vững vai trò chủ đạo của DNNN trong nền kinh tế quốc dân

Một giải pháp đúng đắn được đưa ra là cổ phần hoá các DNNN Mục tiêu cổ phần hoá các DNNN là :”Tạo ra loại hình kinh doanh có nhiều chủ sở hữu, trong đó có đông đảo người lao động, phát huy vai trò làm chủ thực sự của người lao động, của cổ đông và tăng cường sự giám sát của xã hội đối với doanh nghiệp; bảo đảm hài hoà lợi ích nhà nước, doanh nghiệp và người lao động Bắt đầu thực hiện cổ phần hóa DNNN từ năm 1992 sau hơn 10 năm thực hiện thì quá trình cổ phần hoá DNNN đã thu được những thành tựu đáng

kể nhưng cũng không ít vướng mắc cần những biện pháp khắc phục kịp thời

để tiếp tục đẩy nhanh quá trình cổ phần hóa ở nước

NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC CỔ PHÂN HOÁ MỘT BỘ PHẬN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở NƯỚC TA.

1.1 Yêu cầu đổi mới Doanh nghiệp nhà nước.

- Phát triển kinh tế và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực khan hiếm.

Doanh nghiệp nhà nước nắm trong tay phần lớn những nguồn lực của nền kinh tế như tài nguyên thiên nhiên, vốn và nhân lực Tuy nhiên hầu hết các doanh nghiệp lại sử dụng lãng phí không hiệu quả các nguồn lực khan hiếm Điều này chỉ ra trước tương lai không sảng sủa của nền kinh tế Tốc độ tăng trưởng cao của nền kinh tế trong những năm qua không có nghĩa là mọi việc của chúng ta đang tiến triển tốt đẹp Các tổ chức kinh tế thế giới đã cảnh báo không ít lần là tốc độ tăng trưởng cao của chúng ta có một nguyên nhân quan trọng là nền kinh tế có điểm xuất phát thấp

- Phát triển kinh tế đòi hỏi xoá bỏ bao cấp đổi với Doanh nghiệp nhà

nước Hiện nay mối quan hệ giữa Nhà nước và các Doanh nghiệp nhà nước

hoàn toàn không rõ ràng Nhà nước không nắm rõ ở mỗi thời điểm tổng số doanh nghiệp của mình là bao nhiêu, chứ chưa nói đến các chỉ tiêu phức tạp như vốn nằm ở đâu, tăng giảm như thế nào, hiệu quả sử dụng ra sao? Để duy trì doanh nghiệp kém hiệu quả, Nhà nước đã sử dụng hàng loạt các biện pháp bao cấp trực tiếp và gián tiếp như : xoá nợ, khoanh nợ, tăng vốn, ưu đãi tín dụng, tính chi phí không đầy đủ… và cuối cùng, không ai biết Doanh nghiệp nhà nước nuôi xã hội hay xã hội phải nuôi Doanh nghiệp nhà nước Không nên quên rằng Doanh nghiệp nhà nước là phương tiện chứ không phải mục

đích Cạnh tranh với khu vực tư nhân Yêu cầu đổi mới còn xuất phát từ việc

cạnh tranh với khu vực tư nhân đang hồi sinh nhanh chóng Mặt khác, trong quá trình hội nhập, Doanh nghiệp nhà nước không phải chỉ cạnh tranh với các doanh nghiệp tư nhân trong nước mà với cả các doanh nghiệp tư nhân rất mạnh của nước ngoài Cạnh tranh trong nước và quốc tế không chấp nhận

việc Nhà nước giữ độc quyền cho các doanh nghiệp của mình Cạnh tranh bình đẳng đòi hỏi không chỉ xoá bỏ độc quyền mà cả bao cấp

1.2 Cổ phần hoá - giải pháp cải cách Doanh nghiệp nhà nước tối ưu

1.2.1 Cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước là gì?

1.2.1.1 Khái niệm về Cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước.

Phải nói rằng nhân dân ta không còn xa lạ gì với khái niệm cổ phần Cụm từ “cổ phần” đã rất quen thuộc từ trên 40 năm nay, kể từ khi Đảng ta vận động nhân dân lập hợp tác xã mua bán, hợp tác xã tín dụng, lập cửa hàng, xí nghiệp, công ty hợp danh

Vậy Cổ phần hoá là gì? “Cổ phần hoá là quá trình chuyển Doanh nghiệp nhà nước từ chỗ chỉ có một chủ sở hữu là Nhà nước thành lập doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu”.

Người chủ sở hữu của doanh nghiệp là các cổ đông tự do bầu chọn ra Hội đồng quản trị là người đại diện chính thức cho mình

1.2.1.2 Bản chất và các hình thức Cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước ở nước ta.

Xét ở bản chất pháp lý, cổ phần hoá là biến doanh nghiệp một chủ thành doanh nghiệp nhiều chủ tức là chuyển từ hình thức sở hữu đơn nhất sang sở hữu chung thông qua việc chuyển một phần tài sản của doanh nghiệp cho những người khác Những người này trở thành sở hữu doanh nghiệp theo

tỷ lệ tài sản mà họ sở hữu trong doanh nghiệp cổ phần hoá Xét dưới góc độ này thì cổ phần hoá dẫn tới sự xuất hiện không chỉ của công ty cổ phần trên nền tảng của doanh nghiệp được cổ phần hoá Bản chất của cổ phần hoá như

đã nêu ở trên không phải cũng được hiểu đúng trong thực tiễn xây dựng và thực hiện pháp luật về cổ phần hoá Có quan điểm đồng nhất cổ phần hoá với

tư nhân hoá hay có quan điểm cho rằng cổ phần hoá chỉ liên quân đến Doanh nghiệp nhà nước

Nhìn bề ngoài, cổ phần hoá là quá trình xác định lại mục tiêu phương hướng kinh doanh, nhu cầu vốn điều lệ và chia ra thành cổ phần Đánh giá lại tài sản của doanh nghiệp, quyết định mức vốn Nhà nước giữ cần nắm giữ và rao bán rộng rãi phần còn lại Qua đó làm thay đổi cơ cấu sở hữu, huy động tiền vốn, xác lập cụ thể những người tham gia làm chủ, được chia lợi nhuận

và chuyển Doanh nghiệp nhà nước thành Công ty cổ phần, thuộc sở hữu của tập thể cổ đông và chuyển sang hoạt động theo Luật của doanh nghiệp

Song để hiểu rõ thực chất của cổ phần hoá, cần thấy rằng trong công ty

cổ phần, trên cơ sở vốn điều lệ được chia ra thành nhiều phần, thì quyền lợi

và trách nhiệm đối với kết quả sản xuất kinh doanh cũng được phân ra thành những đơn vị có cơ cấu sở hữu Sở dĩ cổ phần hoá có thể nâng cao hiệu quả hoạt động của các Doanh nghiệp nhà nước là do qua cổ phần hoá, cơ cấu sở hữu của doanh nghiệp đã thay đổi, dẫn tới cơ cấu và cơ chế thực hiện quyền lợi và trách nhiệm đối với kết quả sản xuất kinh doanh cũng thay đổi theo, từ

đó tạo ra một cơ cấu động lực có chủ thể rõ ràng và hợp lực mới mạnh mẽ hơn; đồng thời chuyển doanh nghiệp sang vận hành theo cơ chế quản lý mới,

tự chủ, năng động hơn, nhưng có sự giám sát rộng rãi và chặt chẽ hơn

1.2.2 Cổ phần hoá là giải pháp cải cách doanh nghiệp tối ưu ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

Từ yêu cầu đòi hỏi phải đổi mới các Doanh nghiệp nhà nước, vấn đề cải cách Doanh nghiệp nhà nước từ lâu là mối quan tâm của Đảng và Nhà nước

ta Đã có nhiều giải pháp cải cách được thực hiện Trong thời gian từ 1960 đến 1990, tức là trước thời điểm thực hiện cổ phần hoá, Đảng và Nhà nước ta

đã triển khai nhiều biện pháp nhằm cải tiến quản lý xí nghiệp quốc doanh (Doanh nghiệp nhà nước theo tên gọi lúc đó) Tuy nhiên thực tế cho thấy các giải pháp cải cách Doanh nghiệp nhà nước được thực hiện trước năm 1990 ít mang lại hiệu quả Vai trò, hiệu quả của Doanh nghiệp nhà nước hầu như không được cải thiện Tình trạng kém hiệu quả, thua lỗ, tình trạng lãng phí tài sản vẫn là căn bệnh cố hữu của Doanh nghiệp nhà nước ở nước ta Nhiều

Doanh nghiệp nhà nước đã trở thành bình phong cho những hoạt động kinh tế phi pháp, trốn thuế, lậu thuế, buôn lậu Có khá nhiều ý kiến khác nhau về những kết quả hạn chế của các biện pháp cải cách Doanh nghiệp nhà nước đã thực hiện trước đây Tuy nhiên có thể nhận thấy dễ dàng được thừa nhận khá rộng rãi là Doanh nghiệp nhà nước thực tế không có chủ nhân thực sự Nhà nước cũng là thực thể trừu tượng Các cán bộ, công nhân trong Doanh nghiệp nhà nước ít quan tâm đến hiệu quả sản xuất kinh doanh của Doanh nghiệp nhà nước nơi mình đang làm việc Lý do đơn giản là họ vẫn có lương ngay cả khi Doanh nghiệp nhà nước đã bên bờ phá sản Rõ ràng, vấn đề lợi ích, đặc biệt là lợic ích sở hữu trong Doanh nghiệp nhà nước chính là cội nguồn của những căn bệnh mà chúng gặp phải

Cải cách Doanh nghiệp nhà nước có thể tiến hành bằng nhiều cách khác nhau như: bán Doanh nghiệp nhà nước, cho thuê Doanh nghiệp nhà nước, cải cách cơ chế quản lý Doanh nghiệp nhà nước… Cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước chỉ là một trong những giải pháp sắp xếp, đổi mới, nâng cao hiệu quả Doanh nghiệp nhà nước Tuy nhiên thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của nước ta trong thập kỷ vừa qua cho thấy cổ phần hoá là giải pháp phù hợp với nền kinh tế nước ta trong giai đoạn phát triển hiện nay

2 Đối tượng của cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước ở nước ta.

Cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước là biện pháp cải cách Doanh nghiệp nhà nước tối ưu của nước ta Tuy nhiên, không phải tất cả các doanh nghiệp đều có thể đổi mới bằng phương thức này Có những doanh nghiệp mà Nhà nước cần duy trì 100% vốn Nhà nước Đó là khu vực kinh tế quốc doanh đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế trên các lĩnh vực sau:

- Các doanh nghiệp hoạt động nhằm phục vụ cho công tác an ninh và quốc phòng : sản xuất vũ khí, đạn dược, sản xuất thuốc nổ, sản xuất phương tiện phát sóng, truyền tin…

- Các doanh nghiệp đóng vai trò then chốt của nền kinh tế quốc dân, bao gồm các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực : năng lượng, dầu khí, khai thác vàng và đá quý, xây dựng sân bay, bến cảng, đường sắt…

- Các doanh nghiệp thuộc hạ tầng cơ sở như : giao thông, bưu chính, viễn thông, điện, thuỷ nông…

- Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thường bị thua lỗ, lãi ít hoặc gặp rất nhiều khó khăn

Theo nguyên tác hạch toán thương mại thì các thành phần kinh tế tập thể, tư nhân không đầu tư vào các lĩnh vực như : vận tải đường sắt, vận tải hàng hoá lên miền núi, ra biên giới, hải đảo, đến vùng kinh tế mới, sản xuất phương tiện cho người tàn tật, đồ chơi cho trẻ em…

Để khắc phục nhược điểm đó của cơ chế thị trường, Nhà nước phải tổ chức các Doanh nghiệp nhà nước để duy trì và phát triển các hoạt động này

Có thể làm việc đó nhờ vào việc tài trợ của Ngân sách Nhà nước cho các doanh nghiệp thua lỗ Trong trường hợp này, sự tài trợ cho doanh nghiệp là cần thiết, nên không thể coi đó là bao cấp

Như vậy, không phải tất cả các Doanh nghiệp nhà nước cần phải đổi mới bằng giải pháp cổ phần hoá, mà chỉ có một bộ phận doanh nghiệp Bộ phận doanh nghiệp ấy là gì? Căn cứ vào tình hình thực tế ở Việt Nam, Doanh nghiệp nhà nước được chọn lựa cổ phần hoá phải có đủ ba điều kiện sau đây:

- Là những doanh nghiệp vừa và nhỏ

- Không thuộc diện những doanh nghiệp cần thiết giữ 100% vốn đầu

tư Nhà nước

- Có phương án kinh doanh hiệu quả

3 Mục tiêu cổ phần hoá một bộ phận Doanh nghiệp nhà nước

Nghị định 44/1998/NĐ-CP ngày 29/6/1998 của Chính Phủ về việc chuyển một số Doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần đã nêu rõ: chuyển Doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần nhằm các mục tiêu:

- Huy động vốn của toàn xã hội, bao gồm cá nhân, các tổ chức kinh

tế, tổ chức xã hội trong nước và nước ngoài để đầu tư đổi mới công nghệ tạo thêm việc làm, phát triển doanh nghiệp, nâng cao sức cạnh tranh, thay đổi cơ cấu Doanh nghiệp nhà nước

- Tạo điều kiện để người lao động trong doanh nghiệp có cổ phần và những người đã góp vốn được làm chủ thực sự; thay đổi phương thức quản lý tạo động lực thúc đẩy doanh nghiệp kinh doanh có hiệu quả, tăng cường phát triển đất nước, nâng cao thu nhập của người lao động, góp phần tăng trưởng kinh tế của đất nước

Qua những văn bản cơ bản đó có thể khẳng định các mục tiêu của cổ phần hoá đã được xác định một cách rõ ràng và nhất quán Song phải chăng huy động vốn để phát triển doanh nghiệp là mục tiêu hàng đầu, nâng cao vai trò làm chủ thực sự, tạo động lực thúc đẩy kinh doanh có hiệu quả là mục tiêu hàng thứ, hay hai mục tiêu ở vị trí ngang nhau

Cổ phần hoá một bộ phận Doanh nghiệp nhà nước chỉ là một chủ trương lớn của Đảng va Nhà nước Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương khoá VII đã nêu rõ: “Chuyển một số doanh nghiệp quốc doanh có điều kiện thành công ty cổ phần và thành lập một số công ty quốc doanh cổ phần mới”

4 Tiền đề để cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước.

- Điều kiện và môi trường pháp lý về cơ bản đã được xác lập đặt tất

cả các doanh nghiệp hoạt động theo cơ chế thị trường Việc thực hiện “thương mại hoá” các hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp trong nền kinh tế là tiền đề cơ bản và cần thiết để từng bước thực hiện cổ phần hoá các Doanh nghiệp nhà nước

- Chính Phủ đã nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề cổ phần hoá các Doanh nghiệp nhà nước và quyết tâm thực hiện Điều này thể hiện ở việc ban hành các văn bản luật và dưới luật nhăm thực hiện chương trình cổ phần hoá Doanh nghiệp nhà nước như luật công ty, quyết định 315 và 330 về

sắp xếp lại sản xuất trong khu vực kinh tế Nhà nước Chỉ thị 84-TTg của Thủ tướng Chính phủ về thí điểm cổ phần hoá một số Doanh nghiệp nhà nước… Ngoài ra còn có các quyết định, thông tư của các Bộ và các liên Bộ để cụ thể hoá việc thực hiện vấn đề này Điều này góp phần xác định rõ quan điểm và phương hướng chỉ đạo thống nhất ở mọi cấp, mọi ngành cho đến từng doanh nghiệp triển khai thực hiện

- Tình hình kinh tế đất nước đã có nhiều biến đổi theo hướng tích cực: giá cả thị trường đã được duy trì tương đối ổn định, mức lạm phát đã được kiềm chế, đồng tiền Việt Nam đã giữ được giá, lãi suất đã ở mức khuyến khích các hoạt động đầu tư sản xuất kinh doanh… Điều này đã tạo điều kiện thuận lợi về tâm lý cho mọi người muốn đầu tư thông qua hình thức mua cổ phiếu trong các Doanh nghiệp nhà nước được cổ phần hoá

- Nhờ những đổi mới trong chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần của Nhà nước mấy năm qua, thu nhập của dân cư được nâng cao Số người khá giả ở thành thị và nông thôn ngày càng nhiều Đây là lượng cầu tiềm năng có thể đáp ứng cho các chứng khoán phát hành ở những doanh nghiệp được cổ phần hoá

- Hoạt động trong cơ chế thị trường mới được hai chục năm nhưng đã xuất hiện đội ngũ các nhà quản lý doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh lớn; người lao động trong các doanh nghiệp đã thích ứng được về ý thức, tác phong và hiệu quả của công việc trong điều kiện cạnh tranh về năng suất, chất lượng và hiệu quả Điều này sẽ làm cho người đầu tư yên tâm bỏ vốn, góp phần thuận lợi cho việc thực hiện cổ phần hoá các Doanh nghiệp nhà nước

II DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT

RA :

1 Vai trò của doanh nghiệp Nhà nước trong nền kinh tế nước ta hiện nay

Vai trò của doanh nghiệp Nhà nước gắn với việc tham gia vào hoạt

động kinh tế của Nhà nước Vai trò này thể hiện trên ba khía cạnh :kinh

tế ,chính trị ,xã hội Nội dung ba vai trò này được thể hiện như sau :

- Là công cụ chủ yếu tạo ra sức mạnh vật chất để Nhà nước giữ vững sự

ổn định xã hội điều tiết và hướng dẫn nền kinh tế phát triển theo định hướng

xã hội chủ nghĩa

- Mở đường ,hỗ trợ các thành phần kinh tế khác phát triển ,thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển nhanh của toàn bộ nền kinh tế

- Đảm nhận các lĩnh vực hoạt động có tính chiến lược đối với sự phát triển kinh tế xã hội Cung ứng các hàng hoá và dịch vụ thiết yếu ,nhất là trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng( giao thông , thuỷ lợi ,điện nước ,thông tin liên lạc,v.v ), xã hội ( giáo dục ,y tế ,v.v ) và an ninh ,quốc phòng

2 Thực trạng hoạt động của hệ thống doanh nghiệp Nhà nước

2.1 Thực trạng hoạt động của các doanh nghiệp Nhà nước :

2.1.1 Những thành tựu đạt được:

Các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) ở nước ta đã có lịch sử hơn 50 năm phát triển và có những đóng góp to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo

vệ tổ quốc trong các giai đoạn lịch sử Trong những năm gần đây thực hiện đường lối đổi mới của Đảng các DNNN đã không ngừng đổi mới ,sắp xếp tổ chức lại Số doanh nghiệp đã giảm đi nhiều ,từ hơn 12 000 doanh nghiệp nay chỉ còn hơn 5 000 doanh nghiệp nhưng vẫn là một lực lượng kinh tế mạnh ở nước ta hiện nay :năm 1999 các DNNN làm ra 40,2% GDP trên 50% giá trị xuất khẩu,đóng góp 39,25% tổng nộp ngân sách Nhà nước

Từ đầu thập niên 90 Đảng và Nhà nước ta đã thực thi nhiều biện pháp đổi mới cơ chế chính sách để doanh nghiệp tự chủ trong cơ chế thị trường Từ năm 1991 tới nay Chính phủ đã thực hiện ba đợt sắp xếp lại doanh nghiệp Nhà nước Đợt thứ nhất (1990-1993), đợt thứ hai (1994-1997), đợt thứ

ba (1998-nay) trong đó thực hiện việc sáp nhập, giải thể ,phá sản doanh