Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

MỤC LỤC

Trang

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN TƯ

BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

2

1 Nguyên nhân hình thành và phát triển của chủ nghĩa tư bản độc

quyền Nhà nước

2

2 Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước 3

3 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước 5

4 Những biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước hiện

nay

8

II Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU

CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC Ở NƯỚC TA

10

1 Sự cần thiết phải nâng cao hiệu lực quyền Nhà nước ở nước ta quản

lý vĩ mô của Nhà nước Việt Nam

10

2 Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý vĩ mô của Nhà

nước Việt Nam

12

TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI MỞ ĐẦU

**********

Đầu thế kỉ XX, V.I Lênin đã chỉ rõ “ Chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển

thành chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là khuynh hướng tất yếu” Cơ sở

cho sự chuyển biến này chính là sự dung hợp giữa tư bản độc quyền với Nhà

nước Trong chủ nghĩa tư bản hiện đại, nhiều chủ thể tham gia vào quá trình sản

xuất do đó sự tương quan lợi ích giữa nhà tư bản và người lao động là cơ bản và

chủ yếu để thực hiện bản chất xã hội của phương thức tư bản chủ nghĩa Tuy

nhiên, trong lòng chủ nghĩa tư bản vẫn chứa đựng những xung đột lợi ích gay

gắt, đòi hỏi Nhà nước phải trực tiếp tham gia vào quá trình phân phối lợi ích

Chính vì vậy, vai trò của Nhà nước chuyển từ các yếu tố bên ngoài, yếu tố tạo

môi trường, thành yếu tố bên trong của quá trình tái sản xuất tư bản chủ nghĩa và

trở thành một trong các yếu tố quan trọng nhất quyết định sự tồn tại và phát triển

của xã hội Ở Việt Nam hiện nay, trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa, sự

điều tiết nền kinh tế của Nhà nước càng có vai trò quan trọng Nhà nước quản lý

kinh tế bằng pháp luật chính sách và các công cụ khác nhằm mục đích phát huy

vai trò tích cực, hạn chế các mặt tiêu cực của kinh tế thị trường Với những vấn

đề cơ bản nêu trên, em sẽ phân tích chi tiết hơn trong từng phần cụ thể của đề án

Nội dung chính của đề án bao gồm:

Bản chất và những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc

quyền Nhà nước

Ý nghĩa phương pháp luận của việc nghiên cứu chủ nghĩa tư bản

độc quyền Nhà nước ở nước ta hiện nay

Do thời gian và kiến thức còn hạn chế nên bản đề án của em vẫn còn thiếu

sót Rất mong được sự chỉ bảo thêm của thầy.Em xin chân thành cảm ơn

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân hình thành và phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền

Nhà nước

Đầu thế kỉ XX, Lênin đã chỉ rõ "Chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển thành

chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là khuynh hướng tất yếu Nhưng chỉ đến

những năm 50 của thế kỉ XX, chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước mới trở

thành một thực thể rõ ràng và là một đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa tư bản hiện

đại Sự hình thành của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước do những nguyên

nhân chủ yếu sau:

• Chủ nghĩa tư bản Nhà nước ra đời trước hết là do quá trình phát triển cao

hơn nữa của tích tụ và tập trung sản xuất Tích tụ và tập trung sản xuất cao

sinh ra những cơ cấu kinh tế to lớn đòi hỏi sự điều tiết xã hội đối với sản

xuất và phân phối Sự xã hội hoá sản xuất cao dẫn đến một yêu cầu khách

quan là Nhà nước phải đại diện cho toàn xã hội để quản lí nền sản xuất xã

hội Lực lượng sản xuất xã hội hoá càng cao càng mâu thuẫn gay gắt với

hình thức chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa Để làm dịu bớt mâu thuẫn

đó, tư bản độc quyền cố tạo ra một hình thức mới của quan hệ sản xuất tư

bản chủ nghĩa, đó chính là chủ nghĩa tư ban độc quyền Nhà nước

• Cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật hiện đại đã làm biến đổi căn bản cơ cấu

của nền kinh tế Để cải tạo cơ cấu kinh tế đòi hỏi một khoản vốn lớn mà

không một tổ chức độc quyền tư nhân nào có thể đảm bảo được, vì vậy cần

có sự giúp đỡ của nhà nước, dẫn đến sự can thiệp sâu rộng của Nhà nước

vào kinh tế Mặt khác sự xuất hiện của một số ngành mà các tố chức độc

quyền tư nhân không muốn đầu tư vào do vốn lớn mà lợi nhuận thấp như :

năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học , Nhà nước

phải đứng ra kinh doanh các ngành đó để tạo điều kiện cho sự phát triển

kinh tế một cách đồng đều

• Một trong những hậu quả của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật dẫn đến sự

xã hội hoá cao trong sản xuất là làm cho nền kinh tế của các nước tư bản

ngày càng không ổn định, khủng hoảng kinh tế diễn ra thường xuyên Mặt

khác sự ra đời và phát triển của hệ thống xã hội chủ nghĩa trên thế giới và

sự phát triển của phong trào giải phóng dân tộc tại các nước thuộc địa đã

thu hẹp thị trường của chủ nghĩa tư bản , đặt chủ nghĩa tư bản trước một

thách thức sống còn hoặc điều chỉnh để tồn tại hoặc sụp đổ hoàn toàn

• Sự thống trị của tư bản độc quyền làm cho mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản -

vô sản và nhân dân lao động ngày càng sâu sắc Để làm dịu bớt mâu thuẫn

đó, Nhà nước phải can thiệp vào đời sống kinh tế xã hội bằng cách thực

hiện các chính sách kinh tế xã hội như : chính sách trợ cấp thất nghiệp, diều

tiết thu nhập, mở rộng phúc lợi xã hội

• Trong điều kiện toàn cầu hoá kinh tế thế giới hiện nay, sự bành trướng của

các tố chức độc quyền vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung

đột về lợi ích trên thị trường thế giới, vì vậy Nhà nước có vai trò đứng ra

giả quyết các mối quan hệ kinh tế thế giới

Như vậy, tất cả những tình hình kinh tế chính trị xã hội nêu trên đã thúc đẩy

Nhà nước can thiệp ngày càng sâu vào kinh tế, làm cho chủ nghĩa tư bản độc

quyền Nhà nước hình thành phát triển và trở thành phổ biến trong tất cả các nước

tư bản

2 Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là nấc thang phát triển mới của chủ

nghĩa tư bản độc quyền(chủ nghĩa đế quốc) Nó là sự thống nhất của ba quá trình

gắn bó chặt chẽ với nhau : tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền; tăng vai trò

can thiệp của Nhà nước vào kinh tế, kết hợp sức mạnh của tổ chức độc quyền tư

nhân với sức mạnh của Nhà nước trong một cơ chế thống nhất và bộ máy Nhà

nước phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền Trong cơ cấu của chủ nghĩa tư bản

độc quyền Nhà nước, Nhà nước trở thành một tập thể tư bản khổng lồ, can thiệp

trực tiếp vào kinh tế Nhà nước được sinh ra trên một cơ sở kinh tế nhất định

đồng thời nó cũng tác động ngược trở lại đối với cơ sở kinh tế đó, tuy nhiên ở

mỗi một chế độ xã hội khác nhau thì vai trò kinh tế của Nhà nước bộc lộ khác

nhau và phù hợp với xã hội đó.Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh

tranh, Nhà nước đóng vai trò là người bảo vệ tài sản cho giai cấp tư sản và duy

trì những điều kiện chung bên ngoài của sản xuất, còn bản thân quá trình sản

xuất do các quy luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản quết định Nhưng khi tiến đến

chủ nghĩa tư bản độc quyền, Nhà nước dần can thiệp sâu vào kinh tế, tham gia

trực tiếp vào điều tiết sản xuất từ đầu vào, khâu trung gian cho đến phân phối

Chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là một mối quan hệ kinh tế, chính

trị, xã hội trong đó sự kết hợp hay dung hợp sức mạnh của tổ chức độc quyền với

Nhà nước tư sản là yếu tố quan trọng Để có thể điều chỉnh nền kinh tế, các tổ

chức độc quyền đã kết hợp với bộ máy Nhà nước tư sản thành một tổ chức vừa

có sức mạnh về kinh tế, vừa có sức mạnh về chính trị, chi phối tất cả các hoạt

dộng của đời sống kinh tế xã hội Nhà nước can thiệp sâu vào kinh tế dẫn đến sự

phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền Nhà nước là một bộ phận của kiến trúc

thượng tầng nên về sâu sa nó phụ thuộc vào cơ sở kinh tế Tuy nhiên có thể coi

sự dung hợp này đã tạo ra một thể chế và thết chế thống nhất nhằm điều tiết sự

vận động của nền kinh tế, phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền

Như vậy chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là bước phát triển của chủ

nghĩa tư bản, không phải là một chính sách tạm thời trong một giai đoạn độc

quyền của chủ nghĩa tư bản Quan hệ sở hữu tư bản chủ nghĩa đã có sự cải biến

mới Sở hữu tư nhân được thay thế bằng sở hữu hỗn hợp giữa tư bản tư nhân và

Nhà nước Trong xã hội tư bản, Nhà nước tư sản xuất hiện như một chủ sở hữu

tư bản, đứng ra quản lý xã hội, điều tiết bằng luật pháp dưới bộ máy quyền lực to

lớn Đây đựơc coi là hình thức mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Hình

thưc vận động này nhằm duy trì sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản, làm cho chủ

nghĩa tư bản thích nghi với điều kiện lịch sử mới

3 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước

3.1 Sự kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và bộ máy Nhà nước

tư sản

Sự kết hợp về nhân sự được thực hiện thông qua các đảng phái tư sản

Đây chính là cơ sở xã hội để thực hiện sự thống trị và trực tiếp xây dựng đội ngũ

công chức cho bộ máy Nhà nước Bên cạnh đó còn có các hội chủ xí nghiệp

đóng vai trò là lực lượng chính trị, kinh tế to lớn, là chỗ dựa cho chủ nghĩa tư

bản độc quyền Nhà nước Các hội chủ này hoạt động thông qua các đảng phái,

cung cấp kinh phí cho các đảng, quyết định mặt nhân sự, tham gia vào việc thành

lập, tư vấn tham mưu các hoạt động Các đại biểu của các tổ chức độc quyền

đựơc tham gia vào bộ máy Nhà nước, các quan chức Nhà nước được coi như

những người đỡ đầu cho các hoạt động của các tổ chức độc quyền Như vậy sự

can thiệp trực tiếp đã hướng các hoạt động của Nhà nước tư sản nhằm phục vụ

lợi ích của tư bản độc quyền Sự thâm nhập lẫn nhau này đã tạo ra những biểu

hiện mới trong mối quan hệ giữa Nhà nước tư sản và tổ chức độc quyền

3.2 Sự hình thành và phát triển sở hữu Nhà nước

Sở hữu độc quyền Nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tư bản độc

quyền có nhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền nhằm duy trì

sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản Sở hữu Nhà nước bao gồm động sản, bất động

sản cần thiết cho hoạt động của bộ máy Nhà nước và hệ thống các doanh nghiệp

nhà nước Các doanh nghiệp nhà nước được hình thành dưới các hình thức sau:

Xây dựng các doanh nghiệp nhà nước bằng vốn của ngân sách

Quốc hữu hoá các doanh nghiệp tư nhân bằng cách mua lại

Mua cổ phiếu của các doanh nghiệp tư nhân

Mở rộng các doanh nghiệp Nhà nước bằng vốn tích luỹ của chúng

Các doanh nghiệp nhà nước thực hiện những nhiệm vụ sau:

Tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế tư bản tư nhân bằng các hình

thức như Nhà nước đứng ra kinh doanh các ngành cũ thua lỗ, những ngành

công nghệ mới đòi hỏi nhiều vốn, nghiên cứu và triển khai khoa học công

nghệ

Giải phóng tư bản của các tổ chức độc quyền tư nhân từ những ngành ít

lãi để chuyển sang những ngành có lợi nhuận cao hơn

Làm chỗ dựa cho sự điều tiết kinh tế tư bản chủ nghĩa theo những

chương trình nhất định

3.3 Sự hình thành thị trường Nhà nước

Nhà nước chủ động mở rộng thị trường trong nước đã giúp tư bản tư nhân

khắc phục được một phần khó khăn trong thời kì khủng hoảng thừa, góp phần

bảo đảm cho quá trình tái sản xuất được diễn ra bình thường Đồng thời, các tổ

chức độc quyền tư nhân vừa tiêu thụ được hàng hoá, vừa bảo đảm lợi nhuận ổn

định, khắc phục được tình trạng thiếu nhiên liệu, nguyên liệu chiến lược

3.4 Sự điều tiết kinh tế của Nhà nước tư sản

Cơ chế kinh tế của Chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là sự kết hợp

của 3 yếu tố: cơ chế thị trường, sự điều chỉnh của độc quyền tư nhân và sự điều

tiết kinh tế của Nhà nước tư sản ự kết hợp này nhằm phát huy mặt tích cực và

hạn chế mặt tiêu cực của từng cơ chế, hay nói cách khác, đó là cơ chế thị trường

có sự điều tiết của Nhà nước nhằm phục vụ chủ nghĩa tư bản độc quyền Hệ

thống điều tiết của Nhà nước tư sản là tổng thể những thiết chế và thể chế kinh tế

của Nhà nước Nó được tổ chức chặt chẽ với một hệ thống chính sách công cụ có

khả năng điều tiết sự vận động của toàn bộ nền kinh tế Sự điều tiết này được

thực hiện dưới nhiều hình thức như hướng dẫn, kiểm soát, uôn nắn lệch lạc bằng

các công cụ kinh tế và các công cụ pháp lí, bằng các giải pháp chiến lược dài hạn

như lập các chương trình kế hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội, chống

khủng hoảng lạm phát Đặc biệt các chính sách kinh tế của Nhà nước là biểu

hiện quan trọng nhất của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước Tuỳ thuộc vào

điều kiện và hoàn cảnh cụ thể của từng nước, trong từng thời kì, việc áp dụng

các chính sách sao cho phù hợp là khác nhau

3.5 Sự can thiệp của Nhà nước vào các quan hệ kinh tế đối ngoại

Nhà nước đứng ra điều chỉnh ngoại thương như quy định nhập khẩu,

khuyến khích xuất khẩu, kí hiệp định thương mại song phương và đa phương,

điều chỉnh quan hệ tín dụng quốc tế Đồng thời Nhà nước đẩy mạnh xuất khẩu

tư bản, tạo điều kiện cho xuất khẩu tư bản tư nhân, thực hiện nhất thể hoá kinh tế

và chính trị

Trải qua quá trình hình thành và phát triển, cho đến ngày nay, chủ nghĩa tư

bản độc quyền Nhà nước đã có sự phát triển mạnh mẽ, đi kèm theo đó là những

biểu hiện mới

4.1 Sự phát triển rộng khắp của củ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước

Sau chiến tranh thế giới thứ II, Chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước có

những biến đổi lớn nhưng quan trọng và nổi bật hơn cả là sự phát triển rộng khắp

ở các nước tư bản Điều này được biểu hiện:

Tỉ trọng kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế của các nước tư bản tăng

Sự kết hợp giữa kinh tế Nhà nước và kinh tế tư nhân tăng

Vấn đề chi tiêu tài chính để điêù tiết quá trình tái sản xuất xã hội tăng

Nguyên nhân chính là do sự phát triển không ngừng của lực lượng sản

xuất đi kèm với cạnh tranh trên thị trường đòi hỏi Nhà nước phải tham dự vào

quá trình kinh tế xã hội

4.2 Những biểu hiện mới trong sự điều tiết kinh tế của Nhà nước tư sản

Vai trò điều chỉnh nền kinh tế của Nhà nước tư sản đã có mầm mống từ

khi chủ nghĩa tư bản ra đời Sự can thiệp của Nhà nước vào quá trình sản xuất và

lưu thông trong các thời kì có những đặc điểm khác nhau Trong chủ nghĩa tư

bản hiện đại, sự điều tiết nền kinh tế thị trường của Nhà nước tư bản độc quyền

đã trở thành hiện tượng thường xuyên, phổ biến và phát triển cao hơn ở các nước

tư bản Biểu hiện mới của sự điều tiết đựơc thể hiện:

Mục tiêu của sự điều tiết kinh tế của Nhà nước tư bản độc quyền là

nhằm khắc phục những khuyết tật của kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa,

định hướng cho sự phát triển kinh tế xã hội, nhằm tăng trưởng kinh tế,

đảm bảo sự tồn tại và phát triển của chủ nghĩa tư bản

Để điều tiết kinh tế, Nhà nước tư bản độc quyền đã tổ chức bộ máy

điều tiết, cùng với đó là các công cụ, các chính sách và các đòn bảy kinh tế

nhằm thực hiện những mục tiêu đã được hoạch định

Bên cạnh đó, cơ chế điều tiết của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là cơ

chế thị trường tự do cạnh tranh với tính năng động của tư bản độc quyền tư nhân

Những điểm quan trọng nhất của cơ chế này là:

Hạn chế sự quan liêu hoá Nhà nước bằng cách xem xét lại hệ thống

luật kinh tế, đơn giản hoá các thủ tục hành chính, xây dựng đạo luật mới

thích hợp với cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước

Xác định lại sự trợ cấp của Nhà nước đối với một số ngành, một số xí

nghiệp

Thực hiện tư nhân hoá khu vực kinh tế Nhà nước nhằm tăng năng lực

cạnh tranh của các doanh nghiệp và khắc phục sự hoạt động kém hiệu quả

của các doanh nghiệp Nhà nước

Nới lỏng sự điều tiết của Nhà nước, xác định lại thứ tự ưu tiên trong

chính sách kinh tế, hướng chủ yếu vào sự tăng trưởng lâu dài, tiến bộ

khoa học và công nghệ, chống lạm phát, khuyến khích kinh doanh

Tăng cường sự phối hợp chính sách kinh tế giữa các nước trong những

lĩnh vực có tầm quan trọng đối với sự ổn định tình hình kinh tế xã hội

Nổi bật hơn cả trong những biểu hiện mới là việc thực hiện chính sách xã

hội, các phương thúc điều tiết của Nhà nước trở nên linh hoạt, mềm dẻo

hơn, phạm vi rộng hơn được thể hiện như sau:

Nhà nước điều tiết bằng các chương trình và kế hoạch cụ thể

Điều tiết cơ cấu kinh tế bằng quan hệ thị trường, duy trì các ngành