Tư tưởng của Lê-nin về CNTB nhà nước trong tác phẩm : Bàn về thuế lương thực, vận dụng tư tuỏng này ở Việt Nam

Tư tưởng của Lê-nin về CNTB nhà nước trong tác phẩm : Bàn về thuế lương thực, vận dụng tư tuỏng này ở Việt Nam

A LỜI MỞ ĐẦU

V.I.Lênin (1870 - 1924) là vị lãnh tụ vĩ đại của giai cấp vô sản Nga và

giai cấp vô sản toàn thế giới Người đã cống hiến toàn bộ sức lực và trí tuệ

cho sự nghiệp đấu tranh để giành, giữ chính quyền Xô Viết và xây dựng

CNXH ở nước Nga Lênin đã kế thừa và phát huy sáng tạo học thuyết của

C.Mác để xây dựng hệ thống lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin Những quan

điểm, tư tưởng của Người về thời kỳ quá độ đã và đang được vận dụng ở

nhiều quốc gia Đặc biệt, lý luận của Lênin về chủ nghĩa tư bản Nhà nước -

một trong những nội dung cơ bản của Chính sách kinh tế mới, được Người

trình bày trong tác phẩm: "Bàn về thuế lương thực" (được xuất bản năm

1921), là tư tưởng hoàn toàn mới mẻ chưa có tiền lệ về mặt lý luận cũng như

thực tiễn về bước quá độ lên CNXH ở những nước tiểu nông Người đã nêu

sự cần thiết của CNTB nhà nước trong quá trình xây dựng cơ sở vật chất cho

CNXH trong thời kỳ qúa độ và các hình thái của nó mà trước đây Mác và

Ăngghen chưa đề cập tới Lênin khẳng định: "CNTB nhà nước sẽ là một bước

tiến so với tình hình hiện nay trong nước Cộng hoà Xô Viết của chúng ta Nếu

chẳng hạn trong khoảng nửa năm nữa, mà ở nước ta đã thiết lập được CNTB

nhà nước thì nó sẽ là thắng lợi to lớn và là điều kiện đảm bảo chắc chắn nhất

rằng qua một năm sau, CNXH nước ta sẽ được củng cố hoàn toàn và trở nên

vô địch".(1)

Như vậy, CNTB nhà nước thực chất là gì? Nó có vai trò, tác dụng như

thế nào trong thời kỳ quá độ? Các hình thức biểu hiện của CNTB nhà nước ra

sao? Cần vận dụng lý luận về CNTB nhà nước của Lênin vào thực tiễn Việt

Nam như thế nào? Để phân tích rõ các vấn đề trên, em chọn đề tài: "Tư

tưởng của Lênin về CNTB nhà nước trong tác phẩm: "Bàn về thuế lương

thực" Vận dụng tư tưởng này ở Việt nam."

Đề tài được kết cấu 2 phần:

Phần I: Lý luận của Lênin về CNTB nhà nước

Phần II: Vận dụng lý luận của Lênin về CNTB nhà nước ở Việt Nam

B PHẦN NỘI DUNG

PHẦN I

LÝ LUẬN CỦA LÊNIN VỀ CNTB NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm và bản chất của CNTB nhà nước

* Khái niệm: "Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một thứ Chủ nghĩa tư bản

mà chúng ta có thể hạn chế, có thể quy định giới hạn, Chủ nghĩa tư bản nhà

nước đó gắn liền với nhà nước, mà nhà nước chính là công nhân, chính là bộ

phận tiên tiến của công nhân, là đội tiên phong, là chúng ta" (1)

"Chủ nghĩa tư bản nhà nước là sự giám sát của nhà nước đối với chủ

nghiệp và thương nhân, những người hoạt động trong hợp tác xã tư sản" (2)

Theo Lênin, "CNTB nhà nước là xấu so với CNXH CNTB là tốt so với

thời trung cổ, với nền tiểu sản xuất, với chủ nghĩa quan liêu do tình trạng

phân tán của những người tiểu sản xuất tạo nên Vì chúng ta chưa có điều

kiện để chuyển trực tiếp từ nền tiểu sản xuất lên chủ nghĩa xã hội, bởi vậy,

trong một mức độ nào đó, CNTB là không thể tránh khỏi, nó là sản vật tự

nhiên của nền tiểu sản xuất và trao đổi, bởi vậy, chúng ta phải lợi dụng

CNTB (nhất là bằng cách hướng nó vào con đường CNTB nhà nước) là mắt

xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và CNXH, làm phương tiện, con

đường, phương pháp, phương thức để tăng lực lượng sản xuất lên" (3)

CNTB nhà nước hiện đại hơn rất nhiều so với nền kinh tế của các nước

tiểu nông đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH Lênin khẳng định: "CNTB

1 Sđd, tập 45, tr 102

2 Sđd, tập 43, tr 249

nhà nước dưới quyền lãnh đạo của giai cấp vô sản và chính Đảng của nó là

ngưỡng cửa CNXH, là điều kiện thắng lợi chắc chắn của CNXH" (1) Như vậy

CNTB nhà nước mà Lênin đề cập đến là một kiểu tư bản có nghĩa vụ thực

hiện các mục tiêu của giai cấp vô sản đề ra, là công cụ để nhà nước vô sản

thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình là chuẩn bị tiền đề vật chất cho CNXH

Lênin phân tích bản chất của CNTB nhà nước dưới chế độ Xô Viết là sự kết

hợp giữa kỹ thuật hiện đại của CNTB với nhà nước vô sản, từ đó đi lên

CNXH Nhà nước vô sản không đại diện cho giai cấp tư sản, mà đại diện cho

giai cấp vô sản, giai cấp công nhân, là đại biểu cho lực lượng sản xuất tiến bộ

Nhà nước Xô Viết là nhà nước Chuyên chính vô sản, đại biểu cho lợi ích của

giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của giai cấp công

nhân nó khác về bản chất so với nhà nước Chuyên chính tư sản Trong các

nước tư bản nhà nước là của giai cấp tư sản, do đó sở hữu nhà nước trong xã

hội tư bản chính là sở hữu của giai cấp tư sản Còn trong nhà nước XHCN,

nhà nước là sở hữu công cộng, tập thể của nhân dân lao động chính vì vậy

CNTB nhà nước ở nước Nga Xô Viết so với các nước TB CNTBNN ở nước

Nga phản ánh mối quan hệ của giai cấp công nhân với các nhà TB, chịu sự

lãnh đạo của giai cấp công nhân Lênin khẳng định: "CNTBNN là sự giám sát

của nhà nước đối với chủ xí nghiệp và thương nhân, những người hoạt động

trong HTX sản xuất" Trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở một đất nước mà

giai cấp vô sản nắm chính quyền thì CNTBNN là thứ chủ nghĩa tư bản chịu

sự kiểm kê, kiểm soát của nhà nước vô sản, là hệ thống các quan hệ kinh tế

khách quan giữa nhà nước vô sản với các nhà nước tư bản trong và ngoài

nước Nó là CNTB được dung nạp, được phát triển trong một giai đoạn nhất

định Giới hạn đó do nhà nước vô sản ấn định và được điều chính theo những

mục tiêu của nhà nước vô sản, phù hợp với từng giai đoạn phát triển

Thời kỳ quá độ vận dụng vào kinh tế có nghĩa là trong thời kỳ đó có

những thành phần những bộ phận, những mảnh của CNTB và CNXH đan xen

nhau Đó là năm thành phần kinh tế:

Một là: kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, nghĩa là một phần lớn có tính

chất tự nhiên

Hai là: kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ Phần lớn trong thành phần kinh

tế này là kinh tế của trung nông sản xuất và bán lúa mì Nền kinh tế này dựa

trên chế độ tư hữu nhỏ về tư liệu sản xuất của người lao động và dựa trên lao

động của bản thân người chiếm hữu tư liệu sản xuất Họ sản xuất để bán, để

trao đổi, còn chỉ tiêu dùng cho cá nhân một phần

Ba là: kinh tế của CNTB tư nhân Đó là kinh tế của các nhà tư bản loại

nhỏ và vừa Nền kinh tế này dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân và tư bản chủ

nghĩa về tư liệu sản xuất và dựa trên lao động làm thuê của công nhân Các

nhà tư bản sản xuất cho thị trường và theo đuổi giá trị thặng dư, lợi nhuận

Bốn là: kinh tế của CNTBNN Trong thành phần kinh tế này, vừa có

những nhân tố của CNXH vừa có những nhân tố của CNTB Lúc bấy giờ ở

Nga, thành phần kinh tế này chưa được thực hiện bao nhiêu, mặc dù các chủ

trương, chính sách về CNTBNN đã được ban hành

Năm là: kinh tế XHCN Thành phần kinh tế này dựa trên chế độ công

hữu XHCN về tư liệu sản xuất dưới 2 hình thức: hình thức sở hữu toàn dân và

hình thức sở hữu tập thể

Tất cả các thành phần đó đan xen nhau trong nên kinh tế của nước Nga

Xô Viết trong thời kỳ quá độ Phân tích quan hệ sản xuất và năng lực sản xuất

của năm thành phần kinh tế của nước Nga hồi đó, Lênin cho rằng CNTBNN

là một chế độ kinh tế cao hơn kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ và kinh tế tư bản

tu nhân, nhưng dù ở trình độ thấp hơn chế độ kinh tế XHCN Do đó

CNTBNN là một bước tiến trong tình hình kinh tế nước Nga Xô Viết hồi đó,

một nước là kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ của tiểu tư sản và kinh tế tư bản tư

nhân đang chiếm ưu thế

2 Vai trò - tác dụng của CNTBNN

CNTBNN là một thành phần kinh tế đặc biệt quan trọng đối với sự phát

triển xây dựng nền tảng kinh tế của đất nước vì TBNN là một bước tiến lớn,

Lenin chỉ ra rằng: "Nó sẽ đưa chúng ta lên đến CNXH bằng con đường chắc

chắn nhất" Đó là một điều khẳng định của Lênin trong thời gian đó, ngoài sự

nghiệp đưa đất nước đi lên CNXH nên kinh tế tư bản nhà nước là việc tổ chức

quản lý khoa học kỹ thuật hiện đại hơn so với nền kinh tế nhà nước Xô Viết

thời đó Theo Lênin CNTBNN tất nhiên và nhất định phải có nghĩa là một

bước tiến lên CNXH CNTBNN là sự chuẩn bị vật chất đầy đủ cho CNXH, là

phòng chờ đi vào CNXH, là nấc thang lịch sử mà giữa nó với nấc thang được

gọi là CNXH thì không có nấc thang nào cả Vậy CNTBNN là cơ sở để đi lên

CNXH Đây là thành phần kinh tế đặc trưng nhất, nổi bật nhất, góp phần giúp

nhà nước Xô Viết chống lại tình trạng phân tán, tản mạn và quan liêu của sản

xuất nhỏ Mặt khác, nó giúp nhà nước Xô Viết tiếp cận được nguồn vốn, trình

độ quản lý tiên tiến, đảm bảo cho sự thắng lợi, bắc những chiếc cầu trung gian

nhỏ vững chắc, dùng các mắt xích trung gian tạo điều kiện thuận lợi cho bước

chuyển từ nên tảng sản xuất lên CNXH " Chừng nào mà giai cấp công nhân

học biết cách giữ gìn trật tự nhà nước chống tình trạng vô chính phủ của tiểu

tư hữu, chừng nào mà giai cấp công nhân học được cách sắp đặt tổ chức sản

xuất với quy mô lớn toàn quốc, trên cơ sở CNTBNN, thì khi ấy… tất cả các

con chủ bài đều nằm trong tay công nhân và sẽ đảm bảo cho CNXH được

củng cố "

3 Các hình thức biểu hiện của CNTBNN

Lênin đã chỉ ra rằng những hình thức của CHTBNN đó là tô nhượng,

HTX, đại lý, cho thuê Đây là những phương pháp đúng đắn đảm bảo cho sự

chuyển biến từ CNTBNN sang CNXH

a Hình thức tô nhượng

Tô nhượng là gì? "Đó là một giao kèo, một sự liên kết, một liên minh

giữa chính quyền và nhà nước Xô viết, nghĩa là nhà nước vô sản,với

CNTBNN , chống lại thế lực tự phát tiểu tư hữu (có tính chất gia trưởng và

tiểu tư sản) "tô nhượng là hợp đồng giữa nhà nước và một nhà tư bản, người

này cam kết tổ chức hoặc hoàn thiện sản xuất (chẳng hạn như: đẵn và chở gỗ,

khai thác than, dầu lửa, khoáng sản ) trả cho Nhà nước một phần sản phẩm

sản xuất ra, và nhận một phần khác với danh nghĩa là lãi Có nghĩa là "chính

quyền Nhà nước XHCN giao cho nhà tư bản tư liệu sản xuất của mình: nhà

máy, vật liệu, hầm mỏ, nhà tư bản tiến hàng kinh doanh với tư cách là một

bên ký kết là người thuê tư liệu sản xuất XHCN, và thu được lợi nhuận do tư

bản mà mình bỏ ra, rồi nộp cho Nhà nước XHCN một phần sản phẩm" Người

nhận tô nhượng là nhà tư bản Họ kinh doanh theo phương thức tư bản để lấy

lợi nhuận, họ đồng ý thoả thuận với chính quyền vô sản để cốt thu được lợi

nhuận bất thường, lợi nhuận siêu ngạch hoặc để có được loại nguyên liệu mà

họ không thể tìm đươc hoặc khó tìm đươc bằng cách khác Chính quyền Xô

viết cũng có lợi ; lực lượng sản xuất phát triển, số lượng sản phẩm tăng lên

ngay hoặc trong một thời gian ngắn nhất" (1) "So với những hình thức khác

của CNTBNN trong lòng chế độ Xô viết, thì CNTBNN dưới hình thức tô

nhượng, có lẽ là hình thức đơn giản nhất, rành mạch nhất, sáng tỏ nhất, có

hình thù rõ rệt nhất" (2) "Với việc ban hành thuế lương thực thì nhiệm vụ

quan trọng nhất của tất cả các cán bộ của Đảng và của các cơ quan Xô Viết

là phải biết áp dụng những nguyên tắc, những nguyên lý, những cơ sở chính

sách tô nhượng (tức là giống như CNTBNN trong lĩnh vực tô nhượng) vào

những hình thái khác nhau của CNTB, của tự do buôn bán, của sự trao đổi

địa phương " (1) Tô nhượng là một loại hợp đồng cho thuê, người tư bản trở

thành người đi thuê một phần tài sản của nhà nước, theo một hợp đồng và

trong một thời gian nhất định, nhưng nhà tư bản đi thuê không thể trở thành

người sở hữu được Quyền sở hữu vẫn là của Nhà nước Mức độ và những

điều kiện trong đó tô nhượng sẽ có lợi và không nguy hại cho Nhà nước

XHCN là tuỳ thuộc vào sự so sánh lực lượng của Nhà nước đó và giai cấp tư

sản Tô nhượng cũng là một hình thức đấu tranh, là sự tiếp tục của đấu tranh

giai cấp dưới một hình thức khác, chứ tuyệt nhiên không phải là sự thay thế

đấu tranh giai cấp bằng hoà bình giai cấp CNTB dưới hình thức tô nhượng,

chính quyền Xô Viết tăng cường được nền đại sản xuất, tăng thêm số lượng

sản phẩm một cách nhanh chóng, củng cố được quan hệ kinh tế do Nhà nước

điều chỉnh, nó giúp cải thiện nhanh chóng tình trạng sản xuất, đời sống của

công nhân và nông dân Khi chính sách tô nhượng thắng lợi, sẽ đưa lại một số

ít xí nghiệp lớn kiểu mẫu ngang trình độ của CNTB tiên tiến, hiện đại, mấy

chục năm nữa, những xí nghiệp ấy sẽ hoàn toàn thuộc quyền sở hữu của Nhà

nước Xô Viết Dưới hình thức tô nhượng là hình thức cao của CNTBNN, là

hình thức để chuyển nền sản xuất lớn TBCN sang sản xuất lớn XHCN, giai

cấp công nhân có thể học tập quản lý nền đại công nghiệp cơ khí hoá và xã

hội hoá Lênin nhấn mạnh "Tô nhượng là không đáng sợ, nếu chúng ta chỉ

giao cho những người được tô nhượng một vài nhà máy, còn đa số nhà máy

vẫn giữ lại", "Chừng nào mà chúng ta nắm trong tay tất cả các xí nghiệp

quốc doanh và chứng nào chúng ta cân nhắc một cách chính xác và nghiêm

túc xem chúng ta có thể tiến hành tô nhượng những gì, với điều kiện như thế

nào và mức độ ra sao" (2) CNTB ở đây hoàn toàn bị kiểm soát mà nó chỉ hoạt

động nhằm làm cho những tư liệu sản xuất được sử dụng một cách hiệu quả

hơn phục vụ cho sự nghiệp xây dựng CNXH

b Hình thức HTX

1 Sđd, tập 43, tr 270

Lênin chỉ ra 2 loại hình hợp tác xã, đó là hợp tác xã tiêu dùng và hợp

tác xã sản xuất “Hợp tác xã tiêu dùng là sự tập hợp công nhân và nông dân,

nhằm mục đích cung cấp và phân phối những sản phẩm cần thiết cho họ”, “

Hợp tác xã sản xuất là sự tập hợp những người tiểu nông hoặc thợ thủ công,

nhằm mục đích sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm vừa nông nghiệp (chẳng

hạn như rau, sản phẩm sữa và v.v.), vừa phi nông nghiệp (sản phẩm công

nghiệp đủ mọi loại, đồ bằng gỗ, bằng sắt, bằng da,v.v.) (1)

Theo Lênin, “các hợp tác xã cũng là một hình thức của chủ nghĩa tư bản

nhà nước nhưng ít đơn giản hơn, có hình thù rõ rệt hơn, phức tạp hơn” (2)

Các hợp tác xã của những người sản xuất nhỏ nhất định sẽ sản sinh ra những

quan hệ tư bản, tiểu tư sản, góp phần phát triển những quan hệ ấy, đẩy những

nhà tư bản nhỏ lên hàng đầu, mang lại cho họ những lợi ích lớn nhất Do đó,

tự do và quyền lợi của hợp tác xã có nghĩa là tự do và quyền lợi cho Chủ

nghĩa tư bản Song, dưới chính quyền xô-viết, hợp tác xã là một hình thái của

chủ nghĩa tư bản nhà nước cho nên trong một mức độ nào đó nó có lợi và có

ích

Lênin viết: “Chủ nghĩa tư bản hợp tác xã giống chủ nghĩa tư bản nhà

nước ở chỗ nó tạo điều kiện thuận lợi cho sự kiểm kê, kiểm soát, theo dõi, cho

những quan hệ đã ghi trong hợp đồng giữa nhà nước (ở đây là nhà nước

xô-viết) với nhà tư bản” , mặt khác, “nó tạo điều kiện thuận lợi cho việc liên hợp

và tổ chức hàng triệu người, sau đó toàn thể dân chúng; và tình hình ấy lại là

một điều lợi rất lớn cho bước quá độ tương lai từ chủ nghĩa tư bản nhà nước

lên Chủ nghĩa xã hội” (3)

Nếu mang so sánh 2 hình thức: tô nhượng và hợp tác xã, chúng ta sẽ thấy

rõ hình thức tô nhượng dựa trên cơ sở đại công nghiệp cơ khí; hợp đồng của

nó chỉ quan hệ đến một nhà tư bản hay một hãng, một xanh - đi - ca, các - ten

hay tờ - rớt và có thời gian chính xác; việc giám sát của nhà nước đối với

người nhận tô nhượng dễ dàng hơn; việc chuyển từ tô nhượng lên Chủ nghĩa

xã hội là chuyển từ một hình thức đại sản xuất này sang một hình thức đại sản

xuất khác Còn chế độ hợp tác xã thì lại dựa trên cơ sở tiểu thủ công nghiệp;

nó bao gồm hàng ngàn, hàng triệu tiểu nghiệp chủ Mặt khác, hợp tác xã

không có hợp đồng và cũng không có thời hạn chính xác; việc giám sát các xã

viên khó khăn hơn; chuyển từ hợp tác xã của người sản xuất nhỏ lên Chủ

nghĩa xã hội là chuyển từ tiểu sản xuất sang đại sản xuất thủ tiêu một đạo luật

về HTX dễ hơn nhiều so với việc bãi bỏ một hợp đồng tô nhượng, nhưng bãi

bỏ hợp đồng tô nhượng có nghĩa là lập tức và đơn giản cắt đứt ngay những

quan hệ thực tế của sự liên minh kinh tế hay của sự "chung sống" về mặt kinh

tế với nhà tư bản, trái lại, không có sự thủ tiêu một đạo luật nào về HTX và

không một đạo luật nào nói chung có thể cắt đứt ngay được, chẳng nhưng sự

"chung" sống thực tế của chính quyền Xô Viết với các nhà tư bản nhỏ, mà nói

chung, còn không thể cắt đứt được các mối quan hệ kinh tế hiện có Đây là

một bước quá độ phức tạp hơn Nhưng nếu thành công, lại có thể bao gồm

được những khối quần chúng nhân dân đông đảo hơn, sẽ nhổ được tận gốc rễ

sâu xa hơn, dai dẳng hơn của quan hệ cũ tiền xã hội chủ nghĩa, thậm chí tiền

tư bản

Nhận thức được vai trò của hợp tác xã, Lênin đã chỉ đạo: “Các nhà chức

trách xô-viết chỉ cần kiểm tra hoạt động của các hợp tác xã để tránh sự gian

lận, việc giấu giếm nhà nước, hoặc các sự lạm quyền; bất luận thế nào cũng

không được hạn chế sự phát triển của các hợp tác xã, mà trái lại phải bằng

đủ mọi cách giúp đỡ hợp tác xã”

c Hình thức đại lý