GIÁO TRÌNH BỆNH TRUYỀN NHIỄM THÚ Y (PHẦN ĐẠI CƯƠNG) part 7 ppsx

Nhân viên thú y và cơ quan thú y khi được thông báo về tình hình động vật phát bệnh, chết bệnh hoặc có dấu hiệu bệnh thì phải nhanh chóng chẩn đoán xác định bệnh, nếu xác định bệnh truyề

Cách ly kịp thời: Sau khi phát hiện có con vật bị bệnh hoặc con

nghi mắc bệnh phải cách ly ngay Những con nghi mang mầm bệnh phải nhốt riêng để tránh lây lan Động vật được cách ly ở nơi chữa bệnh hoặc nhà cách ly riêng

Các cơ sở chăn nuôi động vật tập trung phải có hàng rào bao quanh bảo đảm ngăn chặn được người và động vật xâm nhập, bảo đảm các điều kiện vệ sinh thú y và phải có nhà cách ly Nhà cách ly phải có cống rãnh tiêu độc và xa chuồng nuôi động vật và nhà ở ít nhất 50 mét Phải cử người chăm sóc riêng động vật cách ly Họ phải có quần áo riêng và những phương tiện bảo hộ cần thiết, có tinh thần trách nhiệm và ý thức vệ sinh phòng bệnh cao Khi cho động vật cách ly ăn uống hoặc quét dọn, tiêu độc chuồng, phải giữ gìn cẩn thận tránh để bệnh lây từ động vật sang người Phải cấm người ra vào chuồng cách ly trừ những người chăm sóc và chữa bệnh Trước cửa ra vào khu vực phải có hố vôi tiêu độc, trước cửa ra vào chuồng cần có xô (chậu) chứa dung dịch tiêu độc để người vào hoặc ra khỏi khu cách ly mỗi khi cần phải nhúng ủng bảo hộ, có không gian đệm

để thay quần áo bảo hộ riêng cho từng khu vực: khu cách ly và khu bình thường Ở không gian đệm này cần bố trí dung dịch khử trùng (cồn ethylic 70°, ) và đèn tử ngoại (nếu có điều kiện) để khử trùng tay, quần áo và bao gói dụng cụ điều trị và lấy mẫu bệnh phẩm, bao bì thức ăn động vật, mỗi khi cần đưa vào hoặc ra khỏi khu vực cách ly Những người có trách nhiệm chăm sóc, lấy mẫu bệnh phẩm và điều trị bệnh cho động vật ở nhà cách ly hay khu cách ly cần tránh đi lại nhiều không cần thiết giữa khu cách ly với khu bình thường Nếu có nhu cầu đi lại giữa hai khu vực phải

áp dụng biện pháp tiêu độc (nhúng ủng vào dung dịch tiêu độc, thay quần

áo bảo hộ khi ở không gian đệm, phun dịch sát trùng hoặc chiếu tia cực tím lên dụng cụ mang theo để lấy mẫu bệnh phẩm, tiêm thuốc, ) tránh đưa những vật có thể mang mầm bệnh từ khu vực cách ly ra khu vực an toàn

Điều trị triệt để: Phải điều trị triệt để những con bệnh tiên lượng tốt

ở trong ổ dịch cho đến khi lành bệnh và không để chúng trở thành vật mang trùng Nếu thấy khả năng điều trị không khỏi (tiên lượng xấu) thì phải xử lý ngay Cách xử lý tùy theo loại bệnh: có thể giết chết đem chôn hoặc đốt (giết hủy), hoặc giết thịt luộc rán làm thực phẩm hoặc chế biến thành công nghệ phẩm và thức ăn gia súc (giết thịt tận dụng) Khi xử lý cần phải chú ý tránh lây lan bệnh

b Đối với động vật nghi lây bệnh

Phải điều tra để phát hiện những con tiếp xúc với con bệnh do nuôi chung, chăn dắt chung hoặc tiếp xúc với sinh vật môi giới và ngoại cảnh chứa mầm bệnh Trên nguyên tắc, mọi súc vật có thể nhiễm bệnh (súc vật mẫn cảm) ở trong một ổ dịch đều phải được coi là con nghi đã bị lây, vì chúng nếu không tiếp xúc với con bệnh thì cũng tiếp xúc với ngoại cảnh chứa mầm bệnh Những loại súc vật trên phải được cách ly với thời gian nung bệnh dài nhất có thể vận dụng Phải khám nghiệm lâm sàng, xét nghiệm, tiêm phòng khẩn cấp hoặc điều trị dự phòng và tiến hành tiêu độc thích hợp

c Xử lý tình huống dịch bệnh động vật

Khai báo dịch khẩn cấp: Mọi người, trước hết là chủ vật nuôi, tổ

chức và cá nhân chăn nuôi động vật, người áp tải động vật trên đường vận chuyển, đều có nhiệm vụ và có quyền khai báo dịch bằng mọi phương tiện nhanh chóng nhất với nhân viên thú y, cơ quan thú y hoặc cơ quan chính quyền gần nhất Nhân viên thú y và cơ quan thú y khi được thông báo về tình hình động vật phát bệnh, chết bệnh hoặc có dấu hiệu bệnh thì phải nhanh chóng chẩn đoán xác định bệnh, nếu xác định bệnh truyền nhiễm

thuộc danh mục bệnh phải công bố dịch thì phải hướng dẫn chủ vật nuôi,

chủ sản phẩm động vật thực hiện các biện pháp xử lý dịch bệnh như không bán, không giết mổ và không vứt động vật, xác và sản phẩm động vật ra môi trường mà phải cách ly động vật mắc bệnh, bố trí người chăm sóc động vật, hạn chế lưu thông động vật và sản phẩm động vật, chôn hoặc đốt xác động vật và chất thải của động vật bệnh, vệ sinh khử trùng cơ sở (chăn nuôi, giết mổ, phương tiện vận chuyển, ) Nhân viên thú y, cơ quan thú y tùy theo tính chất và mức độ bệnh dịch mà báo cáo Ủy ban nhân dân (UBND) cùng cấp để thực hiện biện pháp phòng chống dịch bệnh đối với khu vực đó, đồng thời báo cáo cơ quan thú y cấp trên trực tiếp Khi được tin ở địa phương có dịch hoặc nghi có dịch thuộc danh mục bệnh phải công

bố dịch, UBND cấp xã phải báo cáo ngay cho UBND cấp huyện biết UBND cấp huyện phải cử ngay cán bộ thú y về tận nơi kiểm tra xác minh Kết quả kiểm tra phải báo cáo lại cho UBND huyện và Chi cục thú y (hoặc Chi cục Quản lý chất lượng, an toàn vệ sinh và thú y thủy sản, nếu bệnh dịch xảy ra ở động vật dưới nước và lưỡng cư) biết để kiểm tra xác nhận dịch, nếu có dịch thì các cơ quan này quyết định các biện pháp cần thiết để bao vây và dập tắt dịch, đồng thời phải báo cáo cho sở Nông nghiệp và PTNT và UBND tỉnh hay thành phố trực thuộc trung ương (cấp tỉnh) biết

Khi gặp trường hợp có dịch hoặc nghi là dịch nguy hiểm tuy chưa

biết chính xác là bệnh gì, chính quyền địa phương vẫn phải áp dụng ngay những biện pháp đầu tiên như tạm thời cách ly con vật bệnh, cấm vận chuyển, cấm bán chạy, cấm mổ thịt, tiêu độc để hạn chế lây lan

Khi dịch bệnh của động vật trên cạn xảy ra mà Chi cục thú y chẩn đoán là bệnh thuộc danh mục phải công bố dịch, hoặc nghi ngờ bệnh thuộc danh mục phải công bố dịch thì Chi cục thú y báo cáo để UBND cấp tỉnh

thông báo khu vực hạn chế lưu thông động vật và sản phẩm động vật, đồng

thời báo ngay Cục thú y Trong trường hợp Chi cục thú y còn nghi ngờ nguyên nhân gây bệnh thì gửi bệnh phẩm để Cục thú y tiến hành xác định bệnh Nghiêm cấm việc đưa vào hoặc mang ra khỏi khu vực hạn chế lưu thông loài động vật dễ nhiễm và sản phẩm động vật mang mầm bệnh

Công bố dịch: Khi có dịch bệnh nguy hiểm của động vật xảy ra ở

vùng biên giới giáp Việt nam thì Cục thú y phải báo cáo để UBND cấp tỉnh vùng biên giới đó quyết định công bố vùng bị dịch uy hiếp và tại đó phải thực hiện các biện pháp như: quy định cửa khẩu, số và loài động vật được phép thông quan, cấm đưa vào lãnh thổ Việt Nam những động vật bệnh và dễ nhiễm bệnh (động vật mẫn cảm) và sản phẩm động vật mang mầm bệnh đó, chỉ đạo thực hiện vệ sinh tiêu độc, khử trùng cho người và các loại phương tiện vận chuyển qua cửa khẩu, xác định vùng bị dịch uy

hiếp hay vùng đệm (để thành lập vành đai bảo vệ) trong phạm vi 5 km tính

từ biên giới và thực hiện các biện pháp như vùng bị dịch uy hiếp

Khi có báo cáo bằng văn bản của UBND cấp huyện về tình hình diễn biến dịch bệnh và văn bản kết luận của Chi cục hoặc Cục thú y (hoặc tương đương đối với động vật dưới nước và lưỡng cư) đã xác định dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm phải công bố dịch, UBND cấp tỉnh ra lệnh công bố dịch Lệnh công bố dịch phải ghi rõ tên bệnh và những vùng (địa phương) có dịch

Tùy theo tính chất bệnh, tình hình địa lý, tình hình diễn biến ổ dịch

mà quyết định vùng có dịch và vùng nguy cơ dịch (vùng dịch uy hiếp), không công bố tràn lan, chỉ khoanh vùng cần thiết để bao vây dập tắt dịch

Có thể công bố dịch ở một trại chăn nuôi, một thôn, một xã hoặc nhiều xã, một huyện hoặc nhiều huyện trong tỉnh

Khi ra quyết định công bố dịch, chủ tịch UBND cấp tỉnh phải báo cáo với Bộ trưởng Nông nghiệp và PTNT, đồng thời báo cáo lên Chính phủ Khi có quyết định công bố dịch, chủ tịch UBND cấp tỉnh nơi có dịch

có trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo các ngành các cấp phối hợp với các tổ

chức xã hội trong địa phương và huy động nhân lực, vật lực theo pháp luật

để thực hiện các biện pháp chống dịch Việc xác định giới hạn vùng có dịch và lập vành đai bảo vệ quanh vùng có dịch cũng do UBND cấp tỉnh quyết định và thông báo cho cấp dưới và các cơ quan hữu quan

Tùy tính chất và quy mô của dịch mà thành lập Ban chỉ đạo chống dịch cấp xã, huyện và tỉnh, đồng thời thành lập Ban chống dịch các cấp với thành phần gồm lãnh đạo chính quyền (phó chủ tịch tỉnh, huyện phụ trách nông nghiệp), lãnh đạo ngành nông nghiệp (giám đốc hoặc phó giám đốc

Sở, trưởng hoặc phó phòng phụ trách nông nghiệp huyện), đại diện ngành thú y (chi cục trưởng, trạm trưởng, nhân viên thú y xã), đại diện công an (ủy viên), đại diện quản lý thị trường (ủy viên), có thể có thêm chủ cơ sở chăn nuôi tập trung, chủ nhiệm hợp tác xã, đại diện ngành y tế và đại diện thông tin tuyên truyền (các ủy viên) Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn được phân công, Chi cục thú y chỉ đạo lực lượng thú y địa phương tham gia chống dịch, chịu trách nhiệm về chuyên môn kỹ thuật thú y trong công tác chống dịch, đồng thời phải báo cáo diễn biến dịch và kết quả chống dịch 10 ngày một lần cho UBND cấp tỉnh và Cục thú y cho đến khi hết dịch

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT, Bộ Thủy sản công bố dịch, chỉ đạo và tổ chức chống dịch trong trường hợp dịch bệnh động vật thuộc danh mục phải công bố dịch xảy ra ở hai tỉnh trở lên Thủ tướng Chính phủ công bố dịch, chỉ đạo và tổ chức chống dịch khi có dịch bệnh nguy hiểm của động vật có khả năng lây sang người theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT hoặc Bộ Thủy sản

Pháp lệnh Thú y quy định phòng chống dịch bệnh là trách nhiệm của mọi cấp, mọi ngành và toàn dân Ở vùng có dịch trong quyết định công

bố dịch phải đặt trạm gác có lực lượng công an và thú y hướng dẫn, kiểm tra, giám sát việc vận chuyển động vật; cơ quan nhà nước về quản lý thú y phải đặt biển báo nơi có dịch; trong khu vực có dịch phải hạn chế việc lưu thông động vật và sản phẩm động vật, vệ sinh tiêu độc khử trùng chuồng nuôi, vật dùng cho chăn nuôi, chất thải động vật bệnh và môi trường bị ô nhiễm Đồng thời cơ quan thú y tiến hành kiểm tra phân loại động vật dễ nhiễm với bệnh đã công bố để thực hiện việc cách ly động vật và áp dụng các biện pháp vệ sinh thú y khác Trong vùng dịch tất cả các động vật mắc bệnh, cảm nhiễm mầm bệnh và nghi nhiễm phải nuôi riêng trong suốt thời gian chữa bệnh, không được thả trên bãi chăn chung, đồng thời bố trí

người chăm sóc và dụng cụ nuôi riêng cho động vật bệnh, chôn hoặc đốt

xác, xử lý súc vật chết, tiêu độc chuồng trại, tiêu hủy thức ăn thừa của động vật bệnh hoặc chết, không đưa (và cấm đưa) gia súc, gia cầm dễ nhiễm bệnh ra và vào hoặc đi qua ổ dịch, đình chỉ vận chuyển mua bán, cấm mổ thịt (trừ trường hợp có thể giết thịt tận dụng theo quy định dưới sự hướng dẫn của ngành thú y), canh gác cổng ra vào ổ dịch, cấm người không phận sự ra vào ổ dịch, vùng có dịch Phải chữa bệnh và tiêm chống dịch ở ổ dịch và tiêm phòng dịch ở vùng nguy cơ dịch Dụng cụ vật liệu dùng cho động vật bệnh phải qua xử lý tiêu độc cho đến khi hết dịch Trong trường hợp bắt buộc phải vận chuyển động vật dễ nhiễm, thức ăn, chất thải qua vùng có dịch phải đi theo tuyến đường quy định và không được dừng lại

Trong vùng dịch uy hiếp trong phạm vi 30 km tùy theo từng bệnh tính từ chu vi vùng có dịch phải thực hiện hạn chế việc lưu thông, vận chuyển, mua bán, trao đổi động vật và sản phẩm động vật dễ nhiễm với dịch bệnh đã công bố Tại vùng này cơ quan thú y phải tăng cường kiểm soát việc vận chuyển động vật, sản phẩm động vật và kiểm tra phát hiện kịp thời động vật mắc bệnh Khẩn cấp tổ chức tiêm phòng bắt buộc hoặc

áp dụng các phương pháp phòng bắt buộc khác cho động vật mẫn cảm với bệnh dịch đã công bố Nhiều trường hợp phải giết mổ bắt buộc ở một nơi quy định xa chuồng trại chăn nuôi để hạn chế sự lây lan dịch bệnh theo quyết định của UBND cấp tỉnh do Chi cục thú y đề nghị Khi đó sản phẩm giết mổ không được sử dụng dưới dạng tươi sống mà phải dưới dạng chế biến chín hoặc qua xử lý nhiệt để thu sản phẩm tận dụng làm thức ăn gia súc, đồng thời phải xử lý tiêu độc, đốt và chôn phân rác, chất bài xuất, sản phẩm động vật không sử dụng được và tiêu độc cơ sở giết mổ cũng như phương tiện vận chuyển động vật giết mổ bắt buộc tránh mầm bệnh lây lan Phương tiện vận chuyển phải có sàn kín tránh làm rơi vãi các chất thải dọc đường đi

UBND cấp tỉnh công bố hết dịch theo đề nghị của Chi cục thú y

(hoặc tương đương đối với thủy sản) sau khi Chi cục đã kiểm tra điều kiện công bố hết dịch, báo cáo Cục thú y (hoặc tương đương đối với thủy sản)

và Sở Nông nghiệp và PTNT (hoặc Sở Thủy sản) và đã được Cục Thú y (hoặc tương đương đối với thủy sản) đồng ý Chỉ được công bố hết dịch động vật trên cạn khi có đủ ba điều kiện sau: 1) sau con chết, giết mổ bắt buộc hoặc con lành bệnh cuối cùng từ 15 đến 30 ngày (dài ngắn tùy loại bệnh, theo quy định của Bộ Nông nghiệp và PTNT) mà không thấy con nào bị mắc bệnh và chết với dịch đã công bố nữa, 2) toàn bộ đàn gia súc

mẫn cảm ở trong ổ dịch và vành đai bảo vệ đã được tiêm phòng hoặc áp

dụng các biện pháp phòng khác và đủ thời gian miễn dịch đối với bệnh đó

và 3) đã tổng vệ sinh tiêu độc toàn bộ ổ dịch đảm bảo yêu cầu vệ sinh thú

y

Đối với dịch trong phạm vi từ hai tỉnh trở lên, Cục Thú y (hoặc tương đương đối với thủy sản) sau khi kiểm tra đủ điều kiện công bố hết dịch thì đề nghị Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT (hoặc Bộ Thủy sản) công bố hết dịch, hoặc đối với dịch bệnh nguy hiểm của động vật có khả năng lây sang người thì báo cáo Bộ Nông nghiệp và PTNT (hoặc Bộ Thủy sản) để Bộ đề nghị Thủ tướng Chính phủ công bố hết dịch

3 Đối sách với đường truyền lây

3.1 Khi chưa có dịch

Mầm bệnh lây từ con vật bệnh hoặc mang trùng sang con khỏe bằng nhiều đường thông qua các tác nhân trung gian truyền bệnh hình thành các con đường truyền lây khác nhau Các nhân tố trung gian truyền bệnh có vai trò quyết định trong việc làm bệnh lây lan Chúng có thể làm cho dịch lẻ tẻ biến thành dịch lưu hành Các biện pháp đối với nhân tố

trung gian là giống nhau khi chưa có dịch cũng như khi có dịch và đều

nhằm làm cho chúng không mang mầm bệnh hoặc làm cho mầm bệnh bị tiêu diệt bằng cách tiêu độc thường xuyên Đối với những nhân tố trung gian truyền bệnh là sinh vật như động vật chân đốt và chuột cần thực hiện các biện pháp tiêu diệt chúng hoặc ngăn cản chúng tiếp xúc với gia súc, gia cầm

Đối với những bệnh lây qua đường tiêu hóa, cần chú ý đến vệ sinh thức ăn, nước uống, cấm chăn thả ở các vùng nhiễm mầm bệnh (như nhiễm nha bào nhiệt thán), ở các bãi chăn hoặc nguồn nước bị nhiễm các chất bài tiết, bài xuất của động vật bệnh, các chất thải của các xí nghiệp chế biến thú sản, lò giết mổ động vật Phải giải quyết tốt nguồn nước uống và nguồn nước tắm rửa Phải bảo quản tốt các loại thức ăn, thực hiện tốt tiêu độc, tiêu diệt côn trùng, ve bét và chuột, xử lý tốt phân, rác và nước tiểu của động vật bệnh, bảo đảm vệ sinh chuồng trại

Đối với những bệnh lây qua đường hô hấp, nhân tố trung gian truyền bệnh duy nhất là không khí, nhưng việc cắt đường truyền lây này là việc rất khó khăn Cần giữ chuồng trại sạch sẽ, thoáng mát, tránh nhốt gia súc, gia cầm chật chội Cần thường xuyên tiêu độc chuồng trại Thỉnh

thoảng cần chăn thả gia súc ngoài trời Tránh để phân, ổ lót bẩn lưu cửu

trong chuồng Tránh làm bụi bay nhiều khi quét dọn chuồng

Đối với những bệnh lây qua đường máu, nhân tố trung gian truyền bệnh duy nhất là sinh vật môi giới hút máu, cần phải tiêu diệt hoặc ngăn cản chúng tiếp xúc với gia súc, gia cầm

Đối với những bệnh lây qua da và niêm mạc, vì có nhiều loại nhân

tố trung gian, nên cần có nhiều biện pháp như tránh cho động vật khỏe tiếp xúc trực tiếp với động vật bệnh và các nhân tố trung gian, cần giữ gìn vệ sinh thân thể, vệ sinh vết thương, thường xuyên tiêu độc ngoại cảnh, chuồng trại và dụng cụ chăm sóc nuôi dưỡng động vật,

Tóm lại, biện pháp cắt đứt đường truyền bệnh là xóa bỏ các nhân tố

trung gian Cho nên cần có nhiều biện pháp như tránh cho động vật khỏe tiếp xúc trực tiếp với động vật bệnh, vệ sinh thức ăn nước uống, vệ sinh chuồng trại, vệ sinh thân thể, thực hiện tiêu độc, tiêu diệt côn trùng, ve bét

và chuột

2.2 Khi có dịch xảy ra

Biện pháp đối với nhân tố trung gian cần phải thực hiện các biện pháp bổ sung, tiến hành khẩn trương và huy động mọi nguồn lực có thể được trong xã hội vào công tác ngăn chặn dịch lây lan rộng Các biện pháp quan trọng đối với nhân tố trung gian truyền bệnh là tiêu độc, tiêu diệt động vật chân đốt và các biện pháp ngăn cản các nhân tố đó lan rộng

Gia súc, gia cầm dễ nhiễm với bệnh đã công bố dịch thì nhất thiết không được thu mua, không đem bán, không đưa vào đưa ra ổ dịch hoặc đi qua ổ dịch Xe cộ, người, gia súc khi cần thiết phải đi xuyên qua ổ dịch thì phải tiêu độc Các loại động vật không nhiễm bệnh khi đưa ra ngoài phải được tiêu độc Chuồng trại phải được niêm yết, chỉ được mở cửa khi cho

ăn hoặc chữa bệnh Cấm mổ thịt bên ngoài bừa bãi Súc vật bệnh và súc vật chết phải có biện pháp xử lý thích đáng Trứng gia cầm trong khu vực nguy cơ dịch vẫn có thể sử dụng vào mục đích thực phẩm nhưng không được bán ra ngoài ở dạng chưa chế biến, trong những cơ sở chăn nuôi đó

có thể thu hoạch trứng, ngâm khử trùng khoảng 1 - 2 phút trong dung dịch iốt (iodine) 0,1% rồi chế biến tại chỗ thành trứng muối Ở các trại chăn

nuôi tập trung nên có nơi chế biến xác chết (trừ bệnh nhiệt thán, bệnh bò

điên và các bệnh nguy hiểm khác có nguy cơ lây sang người) thành mỡ công nghiệp, bột xương, bột thịt dùng cho công nghiệp hoặc làm phân bón Biện pháp này giúp làm giảm lượng chất phế thải phải chôn hoặc đốt một

khi có dịch do nông trại không bán được sản phẩm động vật nên thiếu tiền

đầu tư thức ăn để duy trì quy mô đàn Nếu không có điều kiện chế biến thì phải chôn sâu giữa hai lớp vôi, chôn xa nguồn nước, bãi chăn, mạch nước ngầm, chuồng gia súc và nhà ở Làm tương tự đối với chất bài xuất từ động vật bệnh và sản phẩm phụ giết mổ tận dụng Trong trường hợp bệnh nhiệt thán không được mổ xác dù là với mục đích lấy bệnh phẩm nghiên cứu để tránh sự hình thành nha bào khi vi khuẩn tiếp xúc với không khí, nhất thiết phải đốt xác, nếu không có nhiên liệu để đốt thì phải chôn sâu 2 mét, trước khi chôn trên và dưới xác cần đổ vôi chưa tôi, mả súc vật phải rào lại, đổ

bê tông, cắm biển ghi tên bệnh Khi chuyển xác chết đến nơi chôn cần tránh làm rơi phân và các chất bài tiết của con vật Dụng cụ vận chuyển, người vận chuyển phải được tiêu độc sau khi chôn xác

Chuồng trại phải quét vôi, nền chuồng cần chèm lửa hoặc rãi vôi bột, phân rác phải thực hiện dọn tập trung và tiêu độc Thức ăn thừa phải đốt hoặc chôn, cống rãnh phải khơi thông và tiêu độc Nguồn nước rửa, giếng nước nhiễm bẩn phải tiêu độc Tóm lại, phải tiêu độc toàn bộ trong ổ dịch

2.3 Một số biện pháp kỹ thuật cụ thể đối với yếu tố trung gian truyền bệnh

Dưới đây trình bày một số biện pháp cụ thể nhằm cắt đứt yếu tố

trung gian truyền bệnh: tiêu độc và chăn nuôi khép kín

a Tiêu độc (tẩy uế)

Tiêu độc nhằm mục đích tiêu diệt mầm bệnh trên các yếu tố trung gian truyền bệnh (do bị nhiễm từ các chất bài tiết của súc vật bệnh, từ xác súc vật chết bệnh, từ súc vật mang trùng) và tiêu diệt mầm bệnh ngay trên thân thể súc vật (nhưng không được áp dụng với vết thương và nội quan động vật) Tiêu độc chỉ có ý nghĩa thực sự khi cùng tiến hành các biện pháp phòng chống bệnh tổng hợp, vì tiêu diệt mầm bệnh ở ngoại cảnh vẫn không loại trừ được mầm bệnh (khi nguồn bệnh là vật mang trùng mà ta không nhận biết được) Có tiêu độc khi chưa có dịch, tiêu độc khi có dịch

và tiêu độc khi đã hết dịch Đó là biện pháp cần thực hiện thường xuyên (khi chưa có dịch) và khẩn trương, triệt để (khi có dịch)

Đối tượng tiêu độc rất rộng rãi: chuồng trại, sân phơi, bãi chăn, dụng cụ chăn nuôi và dụng cụ đã tiếp xúc với động vật, phương tiện vận chuyển động vật, nguyên liệu động vật (da, lông, ), các nơi chế biến và lưu trữ nguyên liệu động vật, thức ăn nước uống, thân thể động vật, tay chân và quần áo của người,

Có nhiều phương pháp tiêu độc: tiêu diệt mầm bệnh bằng cách trực

tiếp tiêu diệt chúng (tiêu độc vật lý, hóa học) hoặc tạo ra những điều kiện sống không thích hợp đối với chúng để chúng bị tiêu diệt (tiêu độc cơ giới)

Tiêu độc cơ giới làm giảm số lượng mầm bệnh hoặc làm giảm

những chất thích hợp cho sự tồn tại của mầm bệnh cũng như các chất tác động xấu đến chất lượng tiêu độc hóa học và vật lý, nhờ vậy làm tăng hiệu lực tác dụng của các phương pháp tiêu độc khác Tiêu độc cơ giới bao gồm việc thực hiện thu dọn phân rác, rơm rạ độn chuồng và thức ăn thừa để đem ủ hoặc đốt hủy; cọ rửa hoặc cạo lớp ngoài của dụng cụ, nạo vét mặt tường, nền nhà, sân chơi, bãi chăn, cống rãnh,

Tiêu độc cơ giới cần phải thực hiện trước và sau các biện pháp tiêu độc khác

Tiêu độc vật lý gồm nhiều phương pháp như dùng ánh sáng mặt trời, nhiệt độ cao (lửa, đun sôi, hơi nước), dùng tia tử ngoại,

Dùng ánh sáng mặt trời chiếu thẳng tiêu diệt được nhiều loại mầm bệnh Có thể lợi dụng ánh sáng mặt trời bằng cách mở rộng cửa chuồng trại, cho gia súc tắm nắng, phơi nắng thường xuyên dụng cụ chăn nuôi, yên cương,

Dùng lửa để đốt thức ăn thừa, phân rác và các dụng cụ rẻ tiền Có thể dùng lửa đốt hoặc hơ nóng để tiêu độc bề mặt các dụng cụ bằng tre, gỗ (cây khiêng xác chết, gióng, cuốc xẻng, ) Những dụng cụ bằng kim loại

có thể dùng ngọn lửa mạnh của đèn xì để tiêu độc

Dùng nước sôi là phương pháp thông thường, rẻ tiền, hiệu lực cao, được dùng rộng rãi trong thực tiễn (đun sôi) đối với nhiều loại đối tượng cần tiêu độc Nước đun sôi 60 - 80 oC tiêu diệt được hầu hết các loại vi khuẩn không có nha bào trong nửa giờ, đun sôi diệt được một số vi khuẩn

có nha bào sau 15 phút

Nước đun sôi cho thêm 1 - 2% xút (NaOH) dùng để tiêu độc dụng

cụ kim khí, đồ gỗ, đồ dùng bằng vải (như quần áo) Đun sôi 1 - 2 giờ có thể tiêu diệt được tất cả các loại mầm bệnh Trong phòng thí nghiệm người

ta còn dùng không khí đun nóng trong các lò hấp khô (tiêu độc dụng cụ thủy tinh, kim khí, ), dùng hơi nước dưới áp lực trong lò hấp ướt (hấp cao

áp tiệt trùng: tiêu độc môi trường nước, đồ vải, cao su, ), dùng tia tử ngoại của đèn tử ngoại, dùng phương pháp hấp cách quãng (phương pháp tiệt trùng Pasteur),

Tiêu độc hóa học là phương pháp được dùng rộng rãi nhất trong thú

y Các chất hóa học dùng để tiêu độc có điểm chung là có tác dụng một cách toàn bộ, không chọn lọc lên tế bào vi sinh vật hoặc virion của virut như làm biến chất protein (như formol, phenol, ), làm kết tủa protein (như muối của kim loại nặng, ethanol, ), tác dụng làm tan cấu trúc màng tế bào chất (ethanol, ether, ) hoặc tác dụng lên các chất cần thiết cho đời sống vi khuẩn, biến các chất này thành chất trung gian có tính độc đối với chúng Hiệu lực tác dụng của hóa chất phụ thuộc vào tác dụng đặc trưng của chất

đó và vào sức đề kháng của từng loại mầm bệnh đối với chất đó Hiệu lực tác dụng của hóa chất tiêu độc còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như nồng độ, nhiệt độ của dung dịch đang dùng, nhiệt độ của đối tượng tiêu độc, thời gian tác dụng của thuốc trên đối tượng đó, tính chất vật lý và hóa học của đối tượng tiêu độc, mức độ ô nhiễm, cũng như bản chất của vi sinh vật mầm bệnh Vì vậy, khi dùng, phải chọn chất tiêu độc thích hợp và nắm vững phương pháp tiêu độc thì hiệu lực tiêu độc mới cao Các chất hóa học

hoàn hảo để tiêu độc phải đảm bảo các tính chất sau: 1) có khả năng diệt

nhiều loại mầm bệnh, 2) ít độc đối với động vật và người, 3) không làm hỏng dụng cụ, 4) dễ hòa tan trong nước, 5) dễ sử dụng và 6) rẻ tiền Tuy nhiên, nhiều tình huống phải lựa chọn những hóa chất tiêu độc không đủ các tiêu chuẩn nêu trên nên phải chú ý để phòng tránh những tác động bất lợi do hóa chất tiêu độc mang lại

Các chất hóa học dùng dưới ba dạng: dạng dung dịch hay huyền dịch, dạng bột và dạng khí Dạng dung dịch là dạng dùng phổ biến để lau chùi, rửa, ngâm, phun hoặc tắm Những chất dùng dưới dạng này thường là các muối kim loại nặng, các chất kiềm, các axit vô cơ hoặc hữu cơ, các hợp chất chlor, Dạng khí dùng để xông chuồng, tủ ấp trứng, phòng thí nghiệm vi sinh vật học Những khí thường dùng là khí formaldehyd, khí chlor, khí lưu huỳnh, Các chất lỏng hay dung dịch cũng có thể phun dưới

áp lực cao tạo thành những giọt nhỏ lơ lửng trong không khí (khí dung nhân tạo) Dạng bột (bột vôi, bột chlorur vôi, ) dùng để rắc nền chuồng, lối đi, sân chơi, thường kém tác dụng hơn hai dạng trên Trước khi tiêu độc hóa học cần phải tiêu độc cơ giới để tăng khả năng sát trùng của hóa chất tiêu độc Dưới đây giới thiệu một số chất tiêu độc thường sử dụng

- Xút ăn da (NaOH): là chất tiêu độc mạnh, thường dùng tiêu độc chống ô nhiễm virut Xút có tác dụng thủy phân protein, carbohydrat, dầu

mỡ Dung dịch 2 - 4% đun nóng dùng tiêu độc chuồng trại, dụng cụ Dung dịch 1% có thể dùng tắm gia súc mắc bệnh lở mồm long móng đã khỏi bệnh và nhiều bệnh cảm nhiễm virut khác Tác dụng diệt trùng mạnh hơn

khi cho thêm 5 - 10% NaCl (diệt được nha bào nhiệt thán) Khi dùng có

thể gây tích tụ nhiều ammoniac đầu độc động vật, nên khi tiêu độc xong phải giữ chuồng cho thoáng

- Vôi: là chất được dùng rộng rãi Vôi sống hay vôi chưa tôi là oxid calci (CaO) và là sản phẩm nung thiêu đá vôi (CaCO3) mà thành Vôi sống hút nước thải nhiều nhiệt nguy hiểm, tạo thành vôi tôi có bản chất hóa học

là Ca(OH)2 Chất này có tác dụng diệt trùng mạnh do làm thủy phân protein tế bào vi khuẩn, diệt được trứng ruồi nhặng, nhưng không diệt được nha bào, Dùng dưới dạng sữa vôi 10 - 20% để quét tường, trần nhà, nền chuồng, tiêu độc phân, nước tiểu và các chất thải, Phải quét vôi ba lần, mỗi lần cách nhau 3 giờ mới có tác dụng Sữa vôi cho thêm NaOH 1% hoặc formol 3%, hoặc dung dịch chlorur vôi 0,5 - 2% tăng cường tác dụng diệt trùng Ngược lại, sữa vôi để lâu, do tác dụng của CO2 không khí biến thành calci carbonat (CaCO3) mất tác dụng diệt trùng Vôi có thể dùng dưới dạng bột nhưng tác dụng chậm và kém hơn dạng sữa vôi

- Nước tro: Thành phần chủ yếu của nước tro nóng là kali carbonat (K2CO3) Trong nước, K2CO3 sẽ cho KOH: K2CO3 + H2O KOH + CO2

KOH có tác dụng tiêu độc như các chất kiềm khác Thường dùng nước tro nóng 10% cho thêm 0,5% NaOH thì có tác dụng diệt trùng mạnh hơn Nên dùng tro mới, tro để quá 3 tháng mất tác dụng diệt trùng

- Axit sulfuric (H2SO4): các chất axit là những chất tiêu độc mạnh

vì có khả năng cướp nước của nguyên sinh chất tế bào, làm hòa tan và làm biến tính protein, phân giải protein tế bào thành albumoz, pepton và axit amin Tuy nhiên, axit không được dùng phổ biến Axit sulfuric có tác dụng diệt trùng mạnh Dùng dung dịch 2 - 3% tiêu độc đất, phân, nền chuồng, và thường dùng tiêu độc da nghi nhiễm nha bào nhiệt thán Nhược điểm của chất này là ăn mòn kim loại mạnh (làm hỏng dụng cụ, chuồng trại, ) Có thể dùng chung với axit phenic hoặc crezol

- Axit phenic (phenol, C6H5OH): có tác dụng diệt trùng mạnh, vì có khả năng hòa tan trong lipid nên dễ thấm sâu vào tế bào vi khuẩn Chất này

có tác dụng hủy diệt mạnh vi khuẩn không có nha bào, ít có tác dụng đối với virut Dùng dung dịch 3 - 5% như chất tẩy uế nhưng cũng có thể pha loãng thêm khoảng 100 lần để rửa vết thương (dùng như một chất khử khuẩn) Tuy nhiên, do rất đắt tiền nên phenol không được dùng rộng rãi trong tẩy uế Cũng không dùng phenol để tiêu độc chuồng bò sữa, vì sữa rất dễ hấp thụ mùi phenol Có thể dùng giẻ thấm ướt dung dịch phenol lau