Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn "Cây trường minh đăng" và "Thị chúng" của Lỗ Tấn pot

Ở đây dường như không hề thấy sự “có mặt” của người kể chuyện, bản thân câu chuyện và nhân vật trong đó như tự nó nói lên.. Nếu tiếp tục dõi theo câu chuyện, những thắc mắc ấy sẽ dần đượ

Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn "Cây trường minh đăng" và

"Thị chúng" của Lỗ Tấn

Như thông lệ, bắt đầu câu chuyện, tác giả dắt người đọc bước nhập vào không gian quen thuộc, nơi hội tụ của nhân vật đám đông, nơi có thể thu thập đầy đủ mọi thông tin luận đàm trên trời dưới biển - quán trà độc nhất thôn Cát Quang Qua đối thoại của đám đông trong quán, độc giả được biết điều quan tâm lo lắng nhất của cả thôn bấy giờ, đó là chuyện

“cây trường minh đăng” - “ngọn đèn thần tạo phúc cho nhân gian” thắp truyền từ đời Lương Võ Đế “chưa bao giờ tắt”, nay có nguy cơ bị một “gã điên” dập tắt Theo cách nói của người trong thôn, ngọn đèn ấy thật linh thiêng, nếu nó tắt “nơi đây sẽ sụt xuống thành biển, mà chúng ta thì thành

cá hết” Bởi vậy, khi có một kẻ bạo gan cứ nhất quyết tìm mọi cách thổi tắt

ngọn đèn đó đi thì anh ta đương nhiên gây nên sự phản ứng kịch liệt của

số đông Trong con mắt mọi người, anh ta trở thành kẻ đối lập cô độc, bị

thằng ngỗ nghịch”, “kẻ mang hoạ cho cả thôn”, “kẻ phá hoẵng”, “kẻ động ngộ động dại”, “kẻ điên”, kẻ đáng “phải tìm cách khử nó đi” Rồi người ta

bàn định nhau cách đối phó với anh ta: “trói giải lên trình huyện”, “đánh cho chết đi là xong chuyện” Rốt cuộc, anh ta bị lập mưu lừa bắt, nhốt giam trong gian miếu bỏ không Suốt chiều dài thiên truyện, nhân vật

“người điên” ít xuất hiện Mục đích chính của tác giả là miêu tả nhân vật đám đông, song nhà văn tuyệt nhiên không đi sâu miêu tả nội tâm của họ

Cả câu chuyện hầu như chỉ là sự dẫn ra những lời nói của nhân vật mà ít thấy có sự giải thích, luận bình Dưới đây là đoạn hội thoại của hai nhân vật trong quán trà xuất hiện ngay hồi mở màn tác phẩm:

Anh đầu vuông nói: - Nghe nói vẫn thế, vẫn cứ luôn miệng nói: “thổi cho tắt quách đi!” Con mắt thì lại càng sáng quắc lên Ghê quá! Thật là

thôn ta mắc một cái vạ Anh không nên xem thường Chúng ta tìm cách khử nó đi

- Khử đi thì khó khăn gì Chẳng qua hắn ta chỉ là Thật không ra người nữa! Hồi xây đền, cha ông hắn ta cũng có quyên góp nhiều, thế mà bây giờ hắn ta lại đòi thổi tắt cây trường minh đăng đi! Không phải là một đứa con bất hiếu là gì? Chúng ta cứ trói giải trình lên huyện, bảo hắn là một thằng ngỗ nghịch ” (tr.314)

Ở đây dường như không hề thấy sự “có mặt” của người kể chuyện, bản thân câu chuyện và nhân vật trong đó như tự nó nói lên Cuộc đối thoại bắt đầu bằng một câu hỏi hết sức mơ hồ Câu trả lời tiếp theo cũng chứa đầy điều ẩn giấu, chưa mang lại một thông tin trọn vẹn cho độc giả

Ai “vẫn thế”? Tại sao anh ta cứ luôn miệng đòi “thổi tắt cây trường minh đăng đi”? Vì sao hành động của anh ta lại khiến mọi người tức giận đến vậy? Tất cả đối với độc giả vẫn còn là nghi vấn Nếu tiếp tục dõi theo câu chuyện, những thắc mắc ấy sẽ dần được giải đáp, nhưng không trông chờ nhờ sự hé mở của người kể chuyện, độc giả chỉ có thể tự đi tìm lời giải nơi nhân vật mà thôi Người kể chuyện hiển nhiên là “biết” ít hơn so với những gì mà nhân vật biết

Ở truyện kể ngôi thứ ba theo điểm nhìn bên ngoài, không có chỗ cho người kể chuyện dừng lại để cảm nhận, suy tư, bình giá, lí giải Người kể như vô can trước thế giới nhân vật và sự kiện diễn ra quanh nó Khoảng cách “xa lạ” với thế giới được miêu tả cho phép người kể chuyện di

chuyển vị trí điểm nhìn tạo ra một diện nhìn rộng Bốn không gian công cộng - nơi tạo nền hoạt động của nhân vật đám đông trong Cây trường

minh đăng đã cho thấy điều đó

Cũng gần gũi như vậy, Thị chúng chỉ vẻn vẹn chưa đầy mười trang sách, kể lại một sự kiện diễn ra trong khoảng thời gian không quá nửa giờ, trên một đường phố, vào một buổi trưa mùa hạ, vậy mà góc nhìn của người kể cũng rất rộng, di động tới 15 nhân vật với các hành vi nối tiếp hành vi Mở đầu thiên truyện, tác giả dựng nên một không gian đường phố nhưng đó không phải là không gian náo nhiệt, tấp nập, phồn hoa Đó

là một không gian tĩnh “chẳng còn một tiếng ồn ào”, bị trùm lên bởi cái

ngày mùa hạ Những con chó lè lưỡi ra, đến những con quạ trên cành cây cũng phải há hốc mỏ mà thở” (tr.331) Không gian ấy vắng lặng đến có thể nghe được cả tiếng chân anh phu xe “im lìm chạy tới, giống như chạy để tránh ánh mặt trời gay gắt chiếu trên đầu”, đến có thể cảm nhận được cả

được và cảm thấy một cách rõ ràng cái âm thanh của “tiếng chập choẽ bằng đồng xa xa vẳng lại Nhưng khi tiếng kim thuộc đơn điệu, uể oải đó đứt quãng thì sự tịch mịch lại càng xa vắng, nặng nề” (tr.331) Trong

không gian tĩnh lặng ấy, chỉ một “tiếng nhóp nhép đưa vào tai”, một tiếng

yên lặng” và dễ trở thành trung tâm gây chú ý, khiến “tất cả các cái đầu” xung quanh đều phải “ngoái lại nhìn” Lướt qua cái nền không gian vắng

lặng, ngột ngạt gợi ra cuộc sống u bế, tẻ nhạt, buồn bã, thiếu sinh khí đó, ống kính tác giả rọi vào soi thấu một góc - nơi một đám người đủ cả già trẻ gái trai, vòng trong vòng ngoài đang chen lấn, xô đẩy, xúm lại, quây lấy

hai con người: “một tuần sát gày gò mặt vàng ệch mặc áo lính màu vàng bạc thếch, lưng đeo một chiếc đao” và “một người đàn ông mặc áo xanh, ngoài khoác áo chẽn trắng, đội chiếc mũ cói mới, vành mũ bẻ cụp xuống che khuất đôi mắt” Trung tâm tạo sự hiếu kì dẫn đến sự kiện “Trong

khoảnh khắc, người đứng xem đã vây lấy thành nửa vòng rộng” chính

ông khoác áo chẽn trắng đứng bên cạnh Sợi dây đã hướng những con mắt ngạc nhiên, soi mói, thích thú, chờ đợi hướng vào đối tượng bị đem

ra thị chúng, để rồi bất cứ khi nào, tại một địa điểm nào khác, nếu diễn ra một cảnh tượng tương tự, lập tức những con mắt ấy sẽ lại đổ dồn về phía

ấy Một tập hợp người hỗn độn, nhốn nháo trong im lặng, chẳng ai biết ai, chẳng ai hiểu ai, chẳng ai quan hệ với ai, chẳng ai buồn nói với ai, chẳng

ai thiết trả lời ai Người nói, nói ra chẳng có người nghe đáp lại Cuộc thoại thường chỉ có một vế, không có mối quan hệ tương tác đôi bên theo đúng tính chất đối thoại thông thường Đáp lại những câu hỏi có khi chỉ là những cái nhìn khiến cho người hỏi “hoảng hốt”, “thấy lúng túng như

chính anh ta phạm tội Cuối cùng anh ta thong thả lùi ra và chuồn thẳng”

(tr.334) Một khối người đông đúc mà quan hệ giữa họ quá ư vô tình, thờ

ơ, bàng quan, lãnh đạm Mối quan hệ thiếu liên kết, rời rạc, lỏng lẻo như dấu hiệu về một thế giới tan rã, rệu rời

Cũng như Cây trường minh đăng, các nhân vật trong Thị

chuyện biết Do đó, họ tự “nói” được nhiều hơn so với những điều tác giả muốn truyền đạt Và họ cũng “nói” bằng thứ “ngôn ngữ” đặc biệt - đó

tới”, “chen vào”, “chui ra”, “len sang”, “chạy về”, “chạy theo”, “quay lại”,

ấn tượng

So với Cây trường minh đăng, người kể chuyện ở Thị chúng “giấu mình” kín đáo hơn Anh ta dường như không lưu lại một vết dấu tích nào

Ở đây không có cả những lời dẫn thoại trực tiếp chỉ hành vi nói năng với

ít nhiều yếu tố chỉ trạng thái tình cảm của chủ thể lời nói như trong Cây

trường minh đăng thường gặp Chẳng hạn: “anh trán rộng nắm tay, đập bàn nói giọng khảng khái”, “anh đầu vuông nói có vẻ khinh bỉ”, “Trang Thất Quang ngạc nhiên hỏi”, “anh mặt lưỡi cày thở dài, phục lăn, nói”,

“bận tâm” tới xúc cảm của nhân vật Thế giới Thị chúng là cái thế giới lặng câm, vô cảm Ngần ấy con người, ngần ấy gương mặt mà trái tim đều bưng kín Người bị thị chúng không có biểu hiện gì là tỏ ra sợ hãi, bất an hay hổ thẹn Người xem thị chúng cũng chẳng có dấu hiệu nào chứng tỏ nỗi thương cảm, xót xa hay căm giận Có chăng, ở họ chỉ thoáng thấy “có

vẻ thất vọng”, “buồn bã” bởi những gì họ chứng kiến hình như chưa

được “hay lắm”, chưa thực sự thoả mãn niềm háo hức, hiếu kì của họ mà

thôi Tất cả hệt như những súc gỗ di động Trước đám khán giả vô tri ấy, người kể chuyện trước sau luôn giữ một thái độ khách quan lạnh lùng, cố tình giấu đi nhiều điều trong im lặng Trang sách gấp lại, người đọc thậm chí cũng không biết được rốt cuộc người bị thị chúng mắc tội gì, và sau

đó cuộc thị chúng diễn ra như thế nào Chỉ biết rằng, khi cách đó không

xa, có một cỗ xe ngã nhào và “một anh xe đang lổm ngổm bò dậy” thì “cả

đám đông liền tản ra, láo nháo, chạy đến xem” Và khi sự thể xảy ra chẳng

có gì nghiêm trọng như mong đợi của mọi người, họ lại tản ra “nhìn theo

buồn bã”

Có thể nói, nguyên tắc cơ bản của tự sự theo điểm nhìn bên ngoài là không nhằm phản ánh hoạt động nội tâm nhân vật Trong Cây trường

minh đăng có một ngoại lệ, người kể chuyện đã thâm nhập vào ý thức của

những người dân trong thôn: “ cả thôn Cát Quang bỗng náo động lên

Trong tai, trong óc người nào người nấy còn vang lên câu nói hãi

hùng: “Cho một mồi lửa” Phàm những ai cảm thấy câu chuyện này

nghiêm trọng, thì không thể nào yên tâm được Hình như họ sắp phải biến thành cá, và từ đây thiên hạ sẽ bị tiêu diệt Đành rằng họ cũng biết lờ mờ chẳng qua chỉ cái thôn Cát Quang bị tiêu diệt mà thôi, nhưng họ cũng cảm

thấy thôn Cát Quang tức là cả thiên hạ rồi!” (tr.323) Tuy nhiên, đây chỉ là

đoạn tự sự mang tính khái quát, người kể không đi sâu vào bí mật nội tâm

và phân tích diễn biến tâm lí của bất cứ nhân vật cụ thể nào Cả hai tác phẩm nhìn chung đều tuân thủ tương đối nghiêm túc nguyên tắc tự sự trên Có điều, mặc dù người kể chuyện không xuất đầu lộ diện, không hé

lộ chút bí mật bản thân nào, nhưng bóng hình của anh ta thì vẫn in dấu đậm nét Người kể vẫn ẩn hiện đâu đó, người đọc dường như vẫn cảm nhận được bước chân và ánh mắt dõi theo nhân vật của anh ta Có thể

hoàn toàn khác xa nhau, cho dù họ cùng trong vai trò là những người kể bàng quan, mang giọng điệu lạnh lùng, bình thản Trong Cây trường minh

đăng, thông qua ngữ điệu của người kể chuyện khi miêu tả mối quan hệ

giữa những người xung quanh với “kẻ điên”, độc giả hình dung ra đó là một thành viên nằm trong đám người ngu muội, chưa được thức tỉnh kia: bảo thủ, nhẫn tâm và tàn ác Trái lại, người kể chuyện trong Thị chúng lại

là một hình mẫu trí thức có nhãn quan tinh tường, nhạy cảm Anh ta nhìn đám đông quần chúng vô tri với những nét biếm hoạ sắc sảo, mà trong lòng chắc hẳn không khỏi pha lẫn sự oán giận và xót xa Những con

người trong màn kịch “thị chúng” ấy thật như những hình nhân nom thảm hại, tức cười: người nào người nấy “trần trùi trụi”, “mồ hôi chảy ròng

ròng”, “vươn cổ ra”, “miệng há hốc ra như một con cá chép chết”, đẩy xô

tường dội lại”, “len sang bên phải cái đũng quần mà chui”, cứ người này

lui ra, người khác lập tức điền ngay vào khe hở

Đến với Thị chúng và Cây trường minh đăng, độc giả có chung một

ấn tượng khó quên về thế giới nhân vật của Lỗ Tấn Và không chỉ trong hai tác phẩm này, hình tượng nhân vật đám đông cứ trở đi trở lại trong nhiều trang truyện khác của nhà văn Mỗi người có khuôn mặt tính cách riêng nhưng họ cùng mang đặc điểm: dốt nát, ngu muội, lạc hậu, bảo thủ,

yếu hèn, bàng quan, lạnh lùng đến vô cảm, tàn nhẫn Nếu liên hệ với thực

tế cuộc đời nhà văn, người đọc dễ hiểu vì sao đám người ấy lại ám ảnh ông sâu sắc đến như thế Không phải ngẫu nhiên mà Lỗ Tấn đã tự nguyện

bỏ y học để theo nghiệp văn chương Ông từng đau xót biết bao khi

chứng kiến cảnh vô khối kẻ đứng há hốc mồm vui thích nhìn đồng loại mình bị “ăn thịt” Nhà văn quan niệm, với những con người ngu dốt và hèn yếu thì cho dù cơ thể họ có khoẻ mạnh đến đâu chăng nữa, cuối cùng chẳng qua cũng chỉ là vật để người ta đem ra “thị chúng”, hoặc trở thành những kẻ bàng quan hiếu kì như đám người trong Thị chúng mà thôi Chết

vì căn bệnh thể xác chí ít cũng chưa phải là nỗi bất hạnh lớn nhất Chết

mà không biết vì sao mình chết, sống mà vô tri, hờ hững với cuộc sống mới thực sự là nỗi bất hạnh đớn đau của mỗi kiếp con người Trong cả hai tác phẩm, nhà văn không để cho bất cứ nhân vật nào, kể cả nhân vật người kể chuyện đứng ra thay mình biểu đạt tình cảm, thể hiện khát vọng làm bừng tỉnh quần chúng, hòng cứu vớt linh hồn của cả một dân tộc

đang trong cơn nguy khốn với nỗi đau tinh thần bị huỷ hoại Nhưng qua thế giới nhân vật tự do thể hiện mình trong đó, tư tưởng và lòng nhiệt thành của nhà văn hiện lên khách quan và rõ nét Độc giả, có thể nói, đã thâu nhận được một lượng thông tin không nhỏ qua những thanh âm

hoàn toàn giấu kín trong tác phẩm

Bằng một giọng điệu lạnh lùng “phớt tỉnh như không”, luôn giữ

được một khoảng cách nhất định cần thiết trong khi kể, hạn chế tới mức tối đa sự “nhúng tay” tham gia với tư cách của “người kể toàn tri”, có thể nói, Lỗ Tấn đã thành công trong việc tạo cho Cây trường minh đăng và Thị

của người cầm bút, như cứ tự nó phô ra với tất cả vẻ thô ráp, xù xì, tươi nguyên, sống động và thật như vốn có