Lý luận văn học là một bộ môn của khoa học xã hội và nhân văn, xây dựng hệ thống quan điểm và tư duy lý thuyết khái quát, tạo tiền đề cơ sở cho sự thức nhận các quy luật bản chất về cội
Trang 1Về việc biên soạn giáo trình
lý luận văn học bậc đại học ở
ta 50 năm qua
Trang 2Lý luận văn học là một bộ môn của khoa học xã hội và nhân văn, xây dựng hệ thống quan điểm và tư duy lý thuyết khái quát, tạo tiền đề cơ sở cho sự thức nhận các quy luật bản chất về cội nguồn và sự phát triển của văn học nghệ thuật; đặc trưng của tư duy nghệ thuật trong sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm; tính phổ quát và đặc thù về loại hình tác phẩm; sự nảy nở và tồn vong của các mô thức (kiểu), khuynh hướng, trường phái sáng tác theo lộ trình diễn tiến văn hóa, văn minh nhân loại
1 Nhận thức tầm quan trọng và tính cấp thiết của việc giảng dạy môn học lý luận văn học, ngay sau Hòa bình lập lại, vào cuối những năm
50 của thế kỷ trước, cuốn giáo trình lý luận văn học đầu tiên đã được biên soạn và giảng dạy cho sinh viên khoa Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội Đó là cuốn Sơ thảo nguyên lý văn học, do GS Nguyễn Lương Ngọc - cán bộ giảng dạy của nhà trường viết, nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm
1959, 188 trang khổ vừa Trong Lời tựa, tác giả biên soạn cho biết: hệ
thống quan điểm và nội dung kiến thức về các vấn đề nguyên lý cơ bản xung quanh bản chất xã hội, đặc trưng của văn học mà sách trình bày chủ yếu là dựa vào các sách lý luận văn học của hai nước xã hội chủ nghĩa Liên Xô, Trung Quốc Và để cập nhật tình hình văn học đương đại của ta thời ấy, sách đã chú ý đấu tranh phê phán những quan điểm được xem là sai trái, lạc lõng của nhóm Nhân văn - Giai phẩm
Vậy là ngay từ đầu, về mặt học thuật, giáo trình lý luận văn học của
ta đã bao gồm hai phương diện không tách rời là tiếp thu lý luận tiên tiến nước ngoài cùng chung hệ tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lênin, và kiên quyết loại trừ những quan điểm phi mác-xít
Trang 3
Tiếp đó, sang đầu những năm 60, GS Nguyễn Lương Ngọc đã hoàn chỉnh bộ giáo trình do ông khởi thảo bằng cách cho in tiếp các phần sau của nó được ông đặt tên là Mấy vấn đề nguyên lý văn học gồm 2 tập, bao quát thêm các mảng kiến thức lý luận về tác phẩm văn học, loại thể văn học và phương pháp sáng tác Sách có độ dày ngót 400 trang in khổ
thường
Có thể nói, GS Nguyễn Lương Ngọc, một cây bút nổi tiếng từ trước Cách mạng Tháng 8/1945, với uy tín và năng lực lý luận, phê bình sắc sảo
đã thực hiện một cách xuất sắc vai trò khai sơn phá thạch, xây nền đắp móng cho việc hình thành bộ môn khoa học về văn học có tên là Lý luận văn học Công lao và đóng góp bước đầu của ông cho lịch sử chuyên ngành là rất đáng trân trọng
Và từ bộ khung kiến thức của bộ môn mà GS Nguyễn Lương Ngọc khắc họa (gồm 4 phần: nguyên lý chung; tác phẩm; loại thể; phương pháp sáng tác), suốt một thập kỷ sau, các học trò và đồng nghiệp vong niên của ông ở các trường đại học khác cũng như ở ngay trong trường Đại học Sư phạm Hà Nội, về cơ bản đã kế thừa ông Họ đã phát triển và mở rộng chút
ít phạm vi kiến thức từ ông, nhưng vẫn bám sát theo cái lõi của bộ khung kiến thức lý luận cơ bản của mỹ học mác-xít mà ông đã tiếp thu và dạo khúc mở đầu việc truyền bá trong nhà trường Sau giáo trình của Nguyễn Lương Ngọc, trong 15 năm tiếp theo, vẫn thuộc chương trình đào tạo bậc đại học ở miền Bắc, đã có những giáo trình của các nhóm tác giả khác được biên soạn và giảng dạy, tiếp theo giáo trình của người thầy khả kính
Đó là:
- Bộ giáo trình Những nguyên lý về lý luận văn học, 4 tập do Hà Minh Đức và Lê Đình Kỵ, những giảng viên trẻ của Khoa Văn - Đại học Tổng
Trang 4hợp Hà Nội biên soạn, nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 1962, tổng cộng hơn 600 trang, khổ thường
Tập 4 của giáo trình này trình bày về Các phương pháp nghệ
thuật do Lê Đình Kỵ chấp bút, đã gây nên cuộc tranh luận sôi nổi trên Tập
san Nghiên c ứu văn học và Tạp chí Văn học từ cuối năm 1962 đến cuối
năm 1963
Giờ đây nhìn lại cuộc tranh luận hi hữu này, đặc biệt là đọc bài viết của Nam Mộc thay mặt tòa soạn Tạp chí Văn học tổng kết về cuộc tranh luận (đăng trên Tạp chí Văn học số tháng 11/1963), có thể thấy nền tảng học thuật lý luận ở ta hồi ấy còn sơ giản biết chừng nào! Những kiến thức nhập môn A, B, C vẫn phải nhiều lời bàn bạc mà chưa ngã ngũ, chưa
thuyết phục được nhau Bài học của cuộc tranh luận về tập giáo trình của
Lê Đình Kỵ đến hôm nay vẫn còn có ý nghĩa ở chỗ: lý luận văn học chỉ có thể trở thành bộ môn khoa học khách quan và trung thực khi các khía cạnh, vấn đề lý luận mà nó đề xuất được dựa chắc trên thực tiễn sáng tác trong sự gắn bó với đời sống và thẩm định của người đọc, chứ không thể
áp đặt, gò khuôn vào những nguyên lý tiên thiên, giáo điều, bất biến! Lý luận không thể đông cứng và đóng băng, nó đòi hỏi một cách tiếp cận uyển chuyển và năng động, để ngỏ cho sự tìm tòi của giới sáng tác với những dự báo về viễn cảnh ngày mai
- Bộ giáo trình mang tên Cơ sở lý luận văn học, gồm 4 tập do tập thể gần 10 nhà giáo thuộc tổ bộ môn giảng dạy lý luận văn học các trường Đại học Sư phạm (Vinh, Hà Nội) và Đại học Tổng hợp Hà Nội biên soạn Bộ sách lần lượt cho ra mắt từng tập trong khoảng thời gian từ 1965 đến
1970, gồm hơn 700 trang khổ thường Trong hoàn cảnh thời chiến, giáo trình được viết thận trọng, thúc thủ nhưng gọn gàng, sáng sủa Tuy vậy,
Trang 5nó vẫn thiếu sự gắn kết chặt chẽ về phong cách học thuật, do không xác định rõ vai trò tổng chủ biên hoặc chủ biên từng tập
Tuy vậy, giáo trình đã được sử dụng trong thời gian dài suốt từ 1965 đến 5 năm sau ngày miền Nam giải phóng mới được thay thế bởi một bộ giáo trình khác
2 Trong bối cảnh đất nước thống nhất, sự giao lưu quốc tế đã thuận lợi và được mở rộng, công việc tổ chức biên soạn bộ giáo trình lý luận văn học mới để giảng dạy ở Khoa Văn các trường Đại học trên cả nước được triển khai ngay sau tháng 4/1975, bởi một nhóm chuyên gia của Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Tổng hợp Hà Nội và Đại học Tổng hợp
Thành phố Hồ Chí Minh Nhưng phải đợi đến năm 1980 tập 1 mới ra mắt độc giả và đến năm 1985 bộ sách được in trọn bộ với 3 tập Những tác giả của giáo trình rút kinh nghiệm từ mấy cuốn giáo trình lý luận văn học
trước đây mà họ có tham gia viết, tuy vẫn duy trì bộ khung 4 phần như trước, nhưng đã kết cấu tách thành 3 tập với tổng số hơn 1.300 trang khổ thường, nhiều nhất so với các bộ giáo trình trước đó Và sau này cũng chưa có bộ giáo trình nào vượt trội được về độ dày như vậy
Tận dụng điều kiện mới cho phép, giáo trình đã cố gắng bám sát thực tiễn phát triển của văn học trên phạm vi cả nước thống nhất, chọn lọc trình bày những thành tựu nghiên cứu lý luận mới mẻ, không chỉ trong các nước thuộc phe xã hội chủ nghĩa mà còn ở cả những quốc gia tiên tiến Âu Mỹ khác Giáo trình có phần bổ sung mới khi đề cập đến chủ thể sáng tác, các phương pháp sáng tác của chủ nghĩa hiện đại, phương pháp luận nghiên cứu và giảng dạy về tác phẩm văn học, về đường lối văn nghệ của Đảng ta
Trang 6
Giáo trình lần này đã cho thấy cách tiếp cận cởi mở đối với các
thành tựu lý luận và trường phái sáng tác hiện đại có ảnh hưởng trên
phạm vi toàn cầu Đồng thời đã cố gắng bắt kịp yêu cầu sát sao cần nắm chắc các nguyên tắc thuộc phương pháp luận trong giảng dạy và nghiên cứu văn học Và lần đầu tiên, giáo trình trình bày đại cương về đường lối văn nghệ của Đảng mác-xít, khẳng định vai trò của đường lối đó đối với
sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn nghệ cách mạng, dân tộc, hiện đại theo phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong mấy chục năm qua ở góc độ lý luận, theo giáo trình, đường lối ấy là
sự quán triệt và vận dụng sáng tạo các nguyên lý của mỹ học và lý luận văn học Mácxít - Lêninnít vào thực tiễn văn nghệ ở một quốc gia đa dân tộc, liên tiếp phải tiến hành chiến tranh cách mạng để bảo vệ nền độc lập dân tộc và vững bước trên con đường của chủ nghĩa xã hội Những thành tựu đạt được cũng như hạn chế còn tồn tại của nền văn nghệ này, là
những dữ liệu thực tế đòi hỏi được lý giải, làm sáng tỏ trên phương diện
lý luận Từ đó, đặt ra yêu cầu cấp bách về hoàn chỉnh và phát triển đường lối văn nghệ của Đảng lãnh đạo Lý luận văn nghệ thấm sâu trong đường lối đúng đắn và sáng tạo, sẽ phát huy tốt vai trò tổ chức, định hướng khai
mở tiền đồ phát triển mới rộng rãi, phong phú, lành mạnh của văn nghệ Việt Nam khi bước vào kỷ nguyên mới của vận hội đất nước
Tuy giáo trình nói trên biên soạn công phu, hàm lượng kiến thức lớn
và khá mới mẻ, nhưng rốt lại, nó vẫn chỉ kịp được sử dụng chung trong giảng dạy và học tập tại Khoa Văn các trường Đại học Sư phạm và Đại học Tổng hợp trên cả nước vẻn vẹn với một thời gian không dài là 5 năm
3 Bởi vì từ nay, bước vào giữa những năm 80 của thế kỷ XX, theo chủ trương cải cách sư phạm của Bộ Giáo dục, các trường đại học cần chủ động tổ chức biên soạn các giáo trình dùng trong phạm vi của trường
Trang 7mình, để có được tính khoa học phù hợp với nghiệp vụ đặc thù Do vậy,
sẽ không thể tiến hành biên soạn chỉ một giáo trình để sử dụng chung ở các trường đại học khác nhau về mục tiêu đào tạo như trước đây nữa
Và thế là, hai trung tâm Đại học lớn là Đại học Sư phạm Hà Nội và Đại học Tổng hợp Hà Nội lại khẩn trương bắt tay biên soạn các giáo trình
lý luận văn học để sử dụng riêng cho cơ sở đào tạo của mình
Cũng như những giai đoạn trước, trường Đại học Sư phạm Hà Nội lại giữ vai trò của người đi tiên phong Trong ba năm ráo riết làm việc, từ năm 1986 đến năm 1988, bộ giáo trình Lý luận văn học dày dặn do tập thể các nhà giáo thuộc bộ môn Lý luận văn học của khối các trường Đại học
Sư phạm (Hà Nội I, Hà Nội II, Thành phố Hồ Chí Minh) biên soạn đã ra mắt Giáo trình được in làm 3 tập, do GS TSKH Phương Lựu chủ biên, nhà xuất bản Giáo dục in và phát hành
Giáo trình có một bước đột phá quan trọng, đó là sau 1/4 thế kỷ, giờ đây nó đã không trình bày kiến thức lý luận văn học theo mô hình khung gồm bốn phần “cổ điển” như trước đó nữa Lần này, sách gồm bốn phần, song theo một hệ thống và tinh thần khác trước, được in gọn vào 3 tập Sách bước đầu quán triệt tinh thần đổi mới tư duy lý luận văn học trong bối cảnh chung của sự nghiệp đổi mới vừa được Đảng Cộng sản khai mở Giáo trình trong khi cố gắng quán triệt toàn diện và chính xác hơn ý kiến của các tác gia kinh điển của mỹ học Mác - Lênin và chú trọng tiếp tục hấp thu những thành tựu mới mẻ của lý luận văn học Xô Viết, đã kết hợp sử dụng thích đáng những kiến thức hiện đại thuộc các chuyên ngành gần gũi với lý luận văn học như: mỹ học, thi pháp học, phương pháp luận nghiên cứu văn học, tâm lý học văn học, xã hội học văn học… để rồi kết
Trang 8tinh và cải tiến nội dung trình bày những vấn đề, khái niệm, phạm trù vốn
có, quen thuộc
Sự vận động của tư duy lý luận văn học được giáo trình thể hiện qua các phần như sau:
Phần thứ nhất - Nguyên lý tổng quát, ngoài các chương như trước đây thuộc nguyên lý văn học, nay đã có thêm những chương mới bàn về các phạm trù thẩm mĩ, về chủ thể sáng tác, về lý thuyết tiếp nhận văn học
Phần thứ hai có tên là Tác phẩm văn học Phần này khác với các giáo trình cũ, đã xem vấn đề chủ thể là tác phẩm, do đó lồng ghép trình bày khái niệm thể loại văn học nằm trong phạm trù lý luận cơ bản là tác phẩm văn học Theo góc nhìn này, vấn đề loại thể văn học chỉ là sự trừu tượng hóa trên phương diện loại hình học đối với thực tiễn tác phẩm đa dạng về những đặc trưng loại biệt Ngoài ra, ở phần này, giáo trình đã xuất hiện mới các chương trình bày loại tác phẩm chính luận và các thể văn cổ
ở ta Điều này cho thấy sự cố gắng của lý luận văn học hướng tới tổng kết thành tựu của sáng tác văn học từ bao đời