Tương đồng mô hình cốt truyện dân gian và những sáng tạo trong "Truyền kì mạn lục" của Nguyễn Dữ_2 pot

Tương đồng mô hình cốt truyện dân gian và những sáng tạo trong "Truyền kì mạn lục" của Nguyễn Dữ... Trước đây chúng tôi đã có dịp khảo sát kiểu truyện “người lạc cõi tiên” và xác định t

Tương đồng mô hình cốt

truyện dân gian và những sáng tạo trong "Truyền kì mạn lục"

của Nguyễn Dữ

Chiếm số lượng quan trọng trong Truyền kỳ mạn lục là kiểu truyện “người lạc

cõi tiên” (bao gồm kiểu nhân vật kỳ lạ lạc cõi bồng lai tiên cảnh, cõi trời, cõi Phật, cõi

mơ, chốn đào nguyên, thủy cung, âm ti, địa phủ) Trước đây chúng tôi đã có dịp khảo sát kiểu truyện “người lạc cõi tiên” và xác định tính tương đồng giữa truyện cổ tích và

tác phẩm Truyền kỳ mạn lục: “Trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam cũng có nhiều

truyện với nội dung tương tự; hoặc sử dụng một số đoạn, sự kiện, chi tiết, tình tiết với

những mức độ đậm nhạt trong các truyện khác nhau như Miếng trầu kỳ diệu, Tú Uyên,

Nợ duyên trong mộng, Cây thuốc cải tử hoàn sinh hay là sự tích thằng Cuội cung trăng, Sự tích động Từ Thức, Thánh Gióng, Người dân nghèo và Ngọc Hoàng, Sự tích đầm Nhất Dạ và bãi Tự Nhiên, Sự tích sông Nhà Bè hay là truyện Thủ Huồn, Người họ Liêu và Diêm Vương, Sự tích công chúa Liễu Hạnh, Cường Bạo đại vương, Sự tích bãi

người thường gặp các nhân vật siêu nhiên, thần tiên, ma quái và sống trong không gian

kỳ ảo của những thiên giới, những miền đất lạ, những ảo giác mơ hồ (…) Có thể

nói Truyền kỳ mạn lụccó số lượng nhân vật phong phú, tràn ngập không khí ma quái,

không gian thần tiên, ma quỉ”(7)

Trong Truyền kỳ mạn lục có nhiều truyện xuất hiện kiểu nhân vật lạc bước đến

cõi lạ như thư sinh Hà Nhân quên cả học hành, sống với hồn hoa nàng Đào nàng Liễu

ở Trại Tây, khi tỉnh táo trở lại chỉ thấy mấy loài hoa nơi vườn hoang (Chuyện kỳ ngộ ở

Trại Tây) Một người như Tri huyện Từ Thức bỏ việc quan dạo chơi khắp chốn non

nước, sau lạc động tiên ở núi Phù Lai, kết duyên cùng tiên nữ Giáng Hương, khi trở về

quê cũ thì đã qua hơn 80 năm (Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên) Trong hệ thống truyện cổ tích Việt Nam cũng có Sự tích động Từ Thức và được Nguyễn Đổng Chi xếp vào loại

“Truyện thần tiên, ma quỷ và phù phép”(8) Trên cơ sở các dị bản dân gian Truyện Từ

Thức, Nguyễn Duy Hinh lý giải ý nghĩa đoạn kết: “Trở lại Trần Gian, không còn tìm

thấy Trần Gian cụ thể của cá nhân mình nữa Cây đa còn đó, dòng suối còn đó, dòng máu cũng còn đó nhưng họ Từ đã trở thành một kẻ xa lạ, không gắn bó được với

không gian cũ nữa bởi vì thời gian đã trải qua Trần Gian có hai chiều Không Gian và Thời Gian, mất đi một chiều thì không còn là Trần Gian của mỗi một cá thể nhân loại nữa Từ Thức bơ vơ trong Không Gian cũ mà không còn tìm thấy được mối tình Trần

Gian của mình nữa”(9) Từ điểm nhìn so sánh văn hoá học, nhà nghiên cứu Trần Đình

Sử xác định: “Có thể nói Từ Thức kết tinh bao nhiêu hình bóng và tâm sự kẻ sĩ Việt

Nam đương thời Từ Thức lấy vợ tiên có cảm hứng siêu thoát, nhưng chỉ là siêu thoát

chính sự, không phải siêu thoát cuộc đời Chàng không chạy theo cảnh sống trường sinh bất tử… Nhưng truyện Từ Thức còn là bi kịch của kẻ sĩ không chốn nương thân Chàng lên tiên thì nhớ mong quê cũ, chàng về quê thì thiên hạ đổi dời Chàng thui thủi mặc áo cừu nhẹ, đội nón lá ngắn vào núi Hoành Sơn rồi biến mất, chỉ để lại hoài niệm

về một cái chí thanh cao và một tấm lòng trần rất nặng”(10)… Tiếp đến chàng thư sinh Phạm Tử Hư lại nhờ có thầy Dương Trạm làm quan ở cõi âm mà được dẫn lên chơi

Thiên Tào (Chuyện Phạm Tử Hư lên chơi Thiên Tào) Nàng Vũ Thị Thiết gieo mình xuống sông, may được các chư tiên cứu thoát, cho sống cõi Thủy Cung (Chuyện người

con gái Nam Xang) Viên tướng Lý Hữu Chi làm nhiều điều tàn ngược, năm 40 tuổi

chết ở nhà Người con là Thúc Khoản được dẫn xuống Vương Đình xem xử tội cha mình, khi tỉnh dậy càng chú ý làm điều thiện, “đem của cải tán cấp cho mọi người và

đốt hết những văn tự nợ, vào rừng hái thuốc, tu luyện” (Chuyện Lý tướng quân)… Nói

chung, những sự lạc bước này đều có nguyên cớ và đưa nhân vật tới một miền không gian xa lạ với cõi trần, có thể thoát tục đến cõi tiên, có thể lên thiên giới hay đọa xuống địa ngục Tất cả phụ thuộc vào căn duyên của chính nhân vật và cũng có lối kết thúc tương đồng với kiểu truyện dân gian “thiện thắng ác, chính nghĩa thắng gian tà”, “ác giả ác báo” và bài học “khuyến thiện trừng ác”, hướng đến răn dạy đạo lý con người

Một loại cốt truyện khác được triển khai trên cơ sở nhân vật chủ động tìm đường lên thiên giới hay xuống cõi âm để đấu tranh cho lẽ phải, thuộc kiểu chủ đề “truyện phán xử” trong truyện cổ tích Đó là Thái thú họ Trịnh nhờ Long Hầu đưa xuống Thủy

cung kiện Long Vương và đòi được vợ về (Chuyện đối tụng ở Long cung) Mô hình cốt

truyện này được xây dựng tương đồng như việc Ngô Tử Văn đốt đền viên Bách hộ họ Thôi, cùng Thổ thần xuống cõi âm tâu trình với Diêm Vương và thắng kiện, sau khi

chết được bổ làm quan (Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên)(11)… Lại có bậc kẻ sĩ hào hiệp như Văn Dĩ Thành giao du với ma quỷ, sau được chúng đề cử làm tướng Dạ Xoa

dưới cõi âm, từng hiển linh cứu bạn Lê Ngộ thoát bệnh dịch ôn (Chuyện tướng Dạ

Xoa)… Do chủ đề “truyện phán xử” qui định nên cốt truyện thường được triển khai từ

những xung đột, mâu thuẫn và cần viện dẫn đến lực lượng siêu nhiên khả dĩ có thể giải quyết được mọi sự chính - tà, phải - trái, đúng - sai

Trong xu thế có phần ngược lại kiểu cốt truyện được xây dựng trên cơ sở “người lạc cõi tiên”, ở một vài truyện lại có hiện tượng nhân vật ở xứ lạ đến cõi trần rồi dụ dỗ,

mê hoặc người phàm trần Có anh lái buôn Trình Trung Ngộ bị hồn ma Nhị Khanh theo đuổi, bắt phải chết theo làm yêu quái, sau phải nhờ đạo sĩ yểm bùa mới trị được

(Chuyện cây gạo) Có khi pho tượng Hộ pháp trong chùa và tượng đất sét trong miếu

Thủy thần lại hoá thành yêu tà, trộm cắp, chuyên hoành hành chúng dân, bắt trộm cá

trong ao, bẻ mía trong vườn (Chuyện ngôi chùa hoang ở huyện Đông Triều) Có khi

những con cáo, con vượn cũng hoá làm người rồi cùng tranh luận thế sự cổ kim với

tướng Hồ Quý Ly (Chuyện bữa tiệc đêm ở Đà Giang) Trên phương diện cốt truyện, sự

xuất hiện của những nhân vật này đồng thời cũng là sự khởi đầu cho các biến cố, sự kiện và khi các nhân vật rút lui (biến mất, bị đánh dẹp, trừng phạt, lật tẩy…) cũng là khi kết thúc câu chuyện

Nếu các thiên truyện trên thường có cốt truyện đơn tuyến, một chiều thì ở vài ba truyện khác lại có hiện tượng nối dài, đan xen nhiều cốt truyện, nhiều sự lạc bước, nhiều khoảng thời gian và không gian, nhiều kiếp người và hiện thân ma quỷ

TrongChuyện gã trà đồng giáng sinh có đến 4 lớp truyện Thứ nhất là lớp truyện

Dương Tạc khi hôn mê đã tới Phong Đô dưới cõi âm, nhờ trước đây làm nhiều điều thiện nên được tha về, sống thêm 24 năm, có con trai là Thiên Tích Thứ hai là lớp truyện Thiên Tích lấy nàng Hán Anh vốn do linh hồn cha nàng xếp đặt, sau đỗ đạt và làm quan to trong triều Thứ ba là lớp truyện Thiên Tích gặp đạo sĩ rồi nhận ra kiếp trước mình từng là gã trà đồng hầu Thượng đế trên cõi tiên Thứ tư là lớp truyện Thiên Tích đi thuyền về phương Nam gặp hàng trăm ma quái, phải đốt hương mời gọi đạo sĩ

tới đánh dẹp, sau vào núi Đông Thành tu tiên… Tiếp đến Chuyện nghiệp oan của Đào

thị cũng có tới 4 lớp truyện Thứ nhất là lớp truyện danh kỹ Hàn Than được tuyển làm

cung nhân, sau khi vua mất bị thải ra ngoài đường rồi mắc oán thù với nhà quan Hành khiển Nguỵ Nhược Chân Thứ hai là lớp truyện Hàn Than trốn đến tu ở chùa Phật Tích, sau bị cậu học trò làm thơ châm biếm, tố cáo Thứ ba là lớp truyện Hàn Than trốn đến chùa Lệ Kỳ gặp sư bác Vô Kỷ, cả hai ăn ở với nhau rồi lần lượt cùng bị chết

Thứ tư là lớp truyện Hàn Than và sư Vô Kỷ hoá yêu quái thác thai làm con nhà Nguỵ Nhược Chân nhưng rồi bị sư thầy Pháp Vân dùng bùa phép trừ diệt Như vậy, mỗi khi nảy sinh biến cố, sự kiện thì hoàn cảnh, nhân vật, không gian, thời gian đều thay đổi và hình thành lớp truyện mới Các lớp truyện này có tính độc lập tương đối, thậm chí với những lớp truyện điển hình nhất đã có thể tồn tại như một thiên truyện độc lập Chẳng

hạn, ở Chuyện gã trà đồng giáng sinh, cả lớp truyện thứ nhất và thứ ba đều có cơ trở thành một thiên truyện độc lập; ở Chuyện nghiệp oan của Đào thị, chỉ riêng lớp truyện thứ tư cũng đủ làm thành nội dung một truyện truyền kỳ hoàn chỉnh Nhìn trên tổng

thể, mức độ các lớp truyện nối tiếp nhau một cách chặt chẽ hay cơ giới, đồng tuyến hay có sự gián đoạn, tất cả phụ thuộc vào điểm chuyển tiếp, tính thống nhất hay khác biệt của biến cố, hoàn cảnh, nhân vật, không gian, thời gian Trong kho tàng truyện cổ tích cũng xuất hiện khá phổ biến hình thức cốt truyện có nhiều lớp truyện Giáo sư

Đinh Gia Khánh khi tìm hiểu truyện cổ tích Tấm Cám đã đi đến nhận xét:

“Truyện Tấm Cám là một truyện cổ tích tương đối dài, có nhiều tình tiết, nhiều nhân vật, nhiều sự vật Trong khi lưu truyền qua không gian và thời gian, truyện Tấm

Cám lại phát triển một cách phức tạp, khi thì kết hợp với những tình tiết của một số

truyện khác, khi thì chuyển biến từ một truyện cổ tích thường sang một truyện cổ tích lịch sử”(12)… Như vậy, có thể nói đến tính tương đồng về khả năng xếp chồng nhiều

lớp cốt truyện giữa Truyền kỳ mạn lục với truyện cổ tích và truyện dân gian nói chung

*

Nếu chỉ xét định lượng mô hình cốt truyện thì Truyền kỳ mạn lục có khung hình

thức tương đồng với truyện dân gian, khởi đầu bằng biến cố, tiếp đến là diễn biến sự kiện và kết thúc bằng việc hoá giải các mâu thuẫn Tuy nhiên khi đi sâu phân tích, bình

luận, định tính nội dung của cốt truyện thì thấy Truyền kỳ mạn lục có 5 phương diện

khác biệt cơ bản so với hệ thống cốt truyện dân gian

Thứ nhất, Truyền kỳ mạn lục thuộc bộ phận văn học viết, có chủ thể sáng tạo là

Nguyễn Dữ, có sự phân chia thành quyển, tập, được đặt trong một cấu trúc riêng, có thứ tự, lớp lang, hệ thống Nhà nghiên cứu Phạm Văn Thắm đã khu biệt và nhấn mạnh

sự khác biệt giữa hai kiểu sáng tác này: “Truyền kỳ mạn lục gồm 4 quyển, 20 truyện,

tiêu đề của mỗi truyện đều mang từ “ký”, “truyện” hoặc “lục” Mỗi từ “ký”, “truyện”,

“lục” đều mang nét nghĩa “ghi chép”; ở một góc độ tâm lý, nét nghĩa này phản ánh sự khiêm tốn của tác giả coi công việc của mình chỉ là sự ghi chép những câu chuyện có nguồn gốc trong dân gian Nhưng sự thực đây không phải là một sưu tập truyện cũ mà

là một sáng tác phẩm được người xưa đánh giá là Thiên cổ kỳ bút”(13)…