Giáo trình con người và môi trường - part 10 docx

Ở các nước có thu nhập cao, cần điều chỉnh lại các chính sách và chiến lược phát triển quốc gia nhằm đảm bảo tính bền vững như chuyển dùng các năng lượng tái tạo hoặc vô tận, tránh lãng

Ở các nước có thu nhập cao, cần điều chỉnh lại các chính sách và chiến lược phát triển quốc gia nhằm đảm bảo tính bền vững như chuyển dùng các năng lượng tái tạo hoặc

vô tận, tránh lãng phí khi sản xuất hàng tiêu dùng, phát triển quy trình công nghệ kín, tăng dùng thư từ, điện thoại, fax và những phương tiện giao dịch khác thay cho đi lại; giúp đỡ những nước có thu nhập thấp đạt được sự phát triển cần thiết

Cung cấp những dịch vụ để kéo dài tuổi thọ và sức khỏe cho con người: Liên hiệp quốc và các tổ chức quốc tế khác đã đề ra các mục tiêu cho năm 2000 là hoàn toàn miễn dịch cho tất cả trẻ em, giảm một nửa số trẻ em sơ sinh bị tử vong (tức khoảng 70/1000 cháu sinh ra), loại trừ hẳn nạn suy dinh dưỡng trầm trọng, giảm 50% suy dinh dưỡng bình thường, có nước sạch cho khắp nơi

Giáo dục bậc tiểu học cho toàn thể trẻ em thế giới và hạn chế số người mù chữ

Phát triển những chỉ số cụ thể hơn nữa về chất lượng cuộc sống và giám sát phạm vi

mà những chỉ số đó đạt được

Chuẩn bị đề phòng thiên tai và những thảm họa do con người gây ra Ngăn chặn định

cư ở các vùng có sự nguy hiểm, quan tâm đến các vùng ven biển, tránh các nguy cơ

do phát triển không hợp lý như phá rừng đầu nguồn, rừng ngập mặn, bãi san hô … Giảm chi phí quân sự, giải quyết hòa bình những tranh chấp biên giới, bảo vệ quyền của các dân tộc thiểu số trong một quốc gia

3 Bảo vệ sức sống và tính đa dạng sinh học của Trái đất

Thực hiện biện pháp ngăn ngừa ô nhiễm như quản lý ô nhiễm và phát triển công nghệ kín

Giảm bớt việc làm lan tỏa các khí SOx, NOx, COx và CxHy: Chính phủ các nước Châu

Âu và Bắc Mỹ phải cam kết thực hiện hiệp ước ECE-ONU về chống ô nhiễm không khí lan qua biên giới (giảm 90% khí SO2 so với năm 1980), tất cả các nước phải báo cáo hàng năm về việc làm giảm các khí thải, các nước đang bị ô nhiễm không khí đe dọa phải tuân thủ những quy ước khu vực để ngăn chặn ô nhiễm lan qua biên giới, hạn chế đến mức cao nhất ô nhiễm không khí do ôtô

Giảm bớt khí nhà kính (đặc biệt là khí CO2 và CFC’s): khuyến khích kinh tế và quản

lý trực tiếp nhằm tăng sử dụng năng lượng sạch, gia tăng trồng cây xanh ở mọi nơi có thể, thực hiện nghiêm túc Nghị định thư Montreal (1990) về các chất làm suy giảm tầng ozone, khuyến khích sử dụng phân bón cải tiến trong nông nghiệp (nhằm giảm thải NO2)

Chuẩn bị đối phó với sự biến đổi khí hậu: xem lại kế hoạch phát triển và bảo vệ cho phù hợp với tình hình thay đổi khí hậu và mực nước biển dâng cao, điều chỉnh các tiêu chuẩn về đầu tư lâu dài trong phân vùng quy hoạch sử dụng đất, chuẩn bị giống cây trồng và phương thức canh tác thích hợp, áp dụng biện pháp nghiêm ngặt bảo vệ vùng bờ biển thấp (đảo san hô, rừng ngập mặn, đụn cát)

Áp dụng một phương án tổng hợp về quản lý đất và nước, coi cả lưu vực sông là một đơn vị quản lý thống nhất

Duy trì càng nhiều càng tốt các hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái đã biến cải

Hệ sinh thái tự nhiên là những hệ sinh thái chưa bị thay đổi cấu trúc dưới tác động của con người

Hệ sinh thái cải biến là những hệ sinh thái chịu tác động của con người nhiều hơn, nhưng không dùng để trồng trọt, như các khu rừng thứ sinh, đồng cỏ chăn thả

Các chính phủ cần: bảo vệ những hệ sinh thái tự nhiên còn sót lại trừ khi có

lý do hết sức cần thiết để thay đổi chúng Cân nhắc mọi lợi hại trước khi biến đổi vùng đất tự nhiên thành ruộng đồng và đô thị, sửa chữa hoặc khôi phục các

hệ sinh thái suy thoái

Giảm nhẹ sức ép lên các hệ sinh thái tự nhiên hoặc đã biến cải bằng cách bảo vệ những vùng đất nông nghiệp tốt nhất và quản lý chúng một cách đúng đắn trên cơ sở sinh thái học như cải tạo đất đai để trồng lương thực, hoa màu mà vẫn giữ được nước

và đất màu, tránh bị chua mặn, bảo vệ nơi sinh sống của các loài thụ phấn hoa và ăn sâu bọ

Chặn đứng nạn phá rừng, bảo vệ những khu rừng già rộng lớn và duy trì lâu dài những khu rừng biến cải

Hoàn thành và duy trì một hệ thống toàn diện các khu bảo tồn và các hệ sinh thái

Kết hợp giữa biện pháp bảo vệ "nguyên vị" và "chuyển vị" các loài và các nguồn gen Bảo vệ nguyên vị là bảo vệ các chủng loại tại các nơi sinh sống tự nhiên Bảo vệ chuyển vị là bảo vệ các chủng loại tại các khu nuôi, vườn động-thực vật quốc gia

Sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững như đánh giá nguồn dự trữ và khả năng sinh sản của các quần thể và hệ sinh thái, bảo đảm việc khai thác trong khả năng sinh sản, bảo vệ nơi sinh sống và các quá trình sinh thái của các loài

Giúp đỡ các địa phương quản lý nguồn tài nguyên tái tạo và tăng cường mọi biện pháp khuyến khích họ bảo vệ tính đa dạng sinh học

4 Giữ vững trong khả năng chịu đựng đƣợc của Trái đất

Nâng cao nhận thức về sự đòi hỏi phải ổn định dân số và mức tiêu thụ tài nguyên

Đưa vấn đề tiêu thụ tài nguyên và vấn đề dân số vào các chính sách và kế hoạch phát triển của quốc gia

Xây dựng, thử nghiệm và áp dụng những phương pháp và kỹ thuật có hiệu quả cao đối với tài nguyên: định phần thưởng cho các sản phẩm tốt và có hiệu quả đối với việc bảo vệ môi trường; giúp đỡ bằng vốn cho các nước thu nhập thấp trong việc sử dụng năng lượng sạch hơn

Đánh thuế vào năng lượng và các nguồn tài nguyên khác ở những nước có mức tiêu thụ cao

Động viên phong trào "Người tiêu thụ xanh"

Cải thiện điều kiện chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em

Tăng gấp đôi các dịch vụ kế hoạch hóa gia đình

5 Thay đổi thái độ và hành vi của con người

Trong chiến lược quốc gia về cuộc sống bền vững phải có những hành động thúc đẩy, giáo dục và tạo điều kiện cho mỗi cá nhân có thể sống bền vững

Xem xét lại tình hình giáo dục môi trường và đưa nội dung giáo dục môi trường vào hệ thống chính quy ở tất cả các cấp

Định rõ những nhu cầu đào tạo cho một xã hội bền vững và kế hoạch thực hiện: đào tạo nhiều chuyên gia về sinh thái học, về quản lý môi trường, kinh tế môi trường và luật môi trường Tất cả các ngành chuyên môn phải có những hiểu biết sâu rộng về các hệ sinh thái và xã hội, những nguyên tắc của một xã hội bền vững

6 Để cho các cộng đồng tự quản lý lấy môi trường của mình

Khái niệm cộng đồng được dùng với ý nghĩa là những người trong cùng một đơn vị hành chánh, hoặc những người có chung một nền văn hóa dân tộc, hay những người cùng chung sống trong một lãnh thổ đặc thù, chẳng hạn như một vùng thung lũng, cao nguyên …

Đảm bảo cho các cộng đồng và các cá nhân được bình đẳng trong việc hưởng thụ tài nguyên và quyền quản lý

Cải thiện việc trao đổi thông tin, kỷ năng và kỷ xảo

Lôi cuốn sự tham gia của nhiều người vào việc bảo vệ và phát triển

Củng cố chính quyền địa phương: chính quyền địa phương phải có đầy đủ những phương tiện để đáp ứng các nhu cầu của nhân dân về cơ sở hạ tầng, thực thi kế hoạch sử dụng đất và luật chống ô nhiễm, cung cấp nước sạch đầy

đủ, xử lý nước thải và rác phế thải

Hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các hoạt động bảo vệ môi trường của cộng đồng

7 Tạo ra một cơ cấu quốc gia thống nhất thuận lợi cho việc phát triển và bảo

vệ

Ứng dụng một phương pháp tổng hợp khi đề ra chính sách về môi trường, với mục đích bao trùm là tính bền vững Kết hợp mục tiêu về cuộc sống bền

vững cùng với những phạm vi chức trách của cơ quan chính phủ và lập pháp, thành lập một đơn vị quyền lực mạnh đủ khả năng phối hợp việc phát triển và bảo vệ

Soạn thảo và thực hiện chiến lược về tính bền vững thông qua các kế hoạch của từng khu vực và địa phương

Đánh giá tác động môi trường và ước lượng về kinh tế của các dự án, các chương trình và chính sách về phát triển

Đưa những nguyên tắc về một xã hội bền vững vào hiến pháp hoặc các luật

cơ bản khác của chính sách quốc gia

Xây dựng một hệ thống luật môi trường hoàn chỉnh và thúc đẩy để xây dựng

bộ luật đó

Đảm bảo các chính sách, các kế hoạch phát triển, ngân sách và quy định đầu

tư của quốc gia phải quan tâm đầy đủ đến những hậu quả của việc mình làm đối với môi trường

Sử dụng các chính sách và công cụ kinh tế để đạt được tính bền vững như chính sách giá cả, tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm, định giá tài nguyên môi trường, kế toán môi trường quốc gia Các công cụ kinh tế như thuế môi

trường, giấy phép chuyển nhượng …

Nâng cao kiến thức cơ sở và xúc tiến việc phổ biến rộng rãi các thông tin liên quan đến môi trường

8 Xây dựng một khối liên minh toàn thế giới

Đẩy mạnh việc thực hiện những hiệp ước quốc tế hiện có nhằm bảo vệ hệ nuôi dưỡng

sự sống và tính đa dạng sinh học như:

Về khí quyển: có công ước Viên bảo vệ tầng ozone và Nghị định thư

Montreal về những tính chất có liên quan đến việc suy giảm lớp ozone Công ước Giơnevơ về ô nhiễm không khí trên một vùng rộng qua nhiều biên giới

Về đại dương: Công ước Liên hiệp quốc về Luật biển, một loạt các văn kiện quốc tế và khu vực về bảo vệ các đại dương khỏi bị ô nhiễm vì tàu thủy (công ước IOM), về vứt bỏ phế thải (công ước Luân Đôn, Ôslô) …

Về nước ngọt: Công ước về vùng bờ của hồ Lớn (Canada-Hoa Kỳ), hiệp ước

về các dòng sông chung (Ranh, Đanuýp)

Về chất thải: Công ước Basle về những hoạt động hạn chế chất thải độc hại

và cách xử lý Công ước Bamako cấm việc nhập khẩu chất thải độc hại vào Châu Phi và kiểm soát việc nhập qua biên giới và quản lý chất thải độc hại ở Châu Phi

Về bảo vệ tính đa dạng sinh học: Công ước Ramsa về bảo vệ những vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế, đặc biệt là những vùng sinh sống của chim nước Công ước liên quan đến bảo vệ di sản thiên nhiên và văn hóa thế giới (UNESCO, Paris), Công ước quốc tế về buôn bán các loài có nguy cơ bị tiêu diệt (CITES, Washington), Công ước bảo vệ các loài hoang dã di cư (Bon)

Ký kết những hiệp ước quốc tế mới để đạt được tính bền vững trên thế giới:

về sự thay đổi khí hậu, bảo vệ an toàn các khu rừng thế giới

Xây dựng một chế độ bảo vệ tổng hợp và toàn diện đối với Châu Nam cực

và biển Nam cực

Soạn thảo và thông qua bản Công bố chung và Hiệp ước về tính bền vững

Xóa hẳn những món nợ công, giảm nợ thương mại cho các nước thu nhập thấp để phục hồi nhanh sự tiến bộ về kinh tế của họ

Nâng cao khả năng tự cường của những nước thu nhập thấp: bãi bỏ hàng rào thương mại cho các nước này về các hàng hóa không liên quan đến môi

trường, hỗ trợ và giúp ổn định giá cả hàng hóa, khuyến khích đầu tư

Tăng cường viện trợ cho sự phát triển, tập trung giúp các nước thu nhập thấp xây dựng một xã hội và một nền kinh tế bền vững

Nhận thức được giá trị và đẩy mạnh hoạt động của tổ chức Phi chính phủ trong nước và thế giới: IUCN (The International Union for Conservating Nature), UNEP (United Nations Environmental Program), WWF (World Wide Find for Nature) là những tổ chức bao gồm các thành viên chính phủ và phi chính phủ, đã có những đóng góp xuất sắc trong sự nghiệp bảo vệ môi trường toàn cầu; cần mở rộng phạm vi hoạt động, cũng như gia tăng thêm các tổ chức tương tự như vậy

Tăng cường hệ thống Liên hiệp quốc để trở thành một lực lượng mạnh mẽ đảm bảo cho tính bền vững trên toàn cầu

IV KHÁI QUÁT HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG VIỆT NAM

1990-1997

Năm 1991, thông qua Kế hoạch Quốc gia về môi trường và phát triển bền vững giai doạn 1991-2000, Việt Nam chấp nhận đường lối chiến lược phát triển bền vững, mọi chính sách phát triển kinh tế-xã hội đều đã được xem xét gắn liền với bảo vệ môi trường

27/12/1993, tại kỳ họp thứ IV, Quốc hội khóa IX, Luật bảo vệ môi trường đã được thông qua Đây là bộ luật quan trọng đầu tiên quy định rõ trách nhiệm cho các cấp

chính quyền, cơ quan Nhà nước, các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang

và mọi công dân trong việc bảo vệ môi trường

Trên cơ sở đó, trong quá trình thực hiện chính sách phát triển kinh tế-xã hội của đất nước đã tạo ra những cải thiện đáng kể về môi trường

1 Thay đổi chiến lược sử dụng đất đai

Nhờ có chính sách giao đất, giao rừng, phủ xanh đất trồng đồi núi trọc nên từ 1991 đến 1999, nước ta đạt những kết quả khả quan:

Diện tích rừng đã tăng hơn 1,5 triệu ha (tăng khoảng 200 ngàn ha/năm) Diện tích cây lâu năm tăng 70% và cây ăn quả tăng 37%

Giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho hàng triệu hộ gia đình nông dân Giảm diện tích đất trồng đồi trọc (từ 15 triệu ha năm 1991 còn hơn 12 triệu

ha năm 1996)

Để đạt mục tiêu đưa tỉ lệ che phủ rừng của Việt Nam đạt 43% (tỉ lệ của năm 1943), Chính phủ Việt Nam đã ban hành Quyết định đóng cửa rừng tự nhiên, chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng Điều này đã khẳng định rõ nỗ lực của Việt Nam trong việc tiếp cận phát triển bền vững Tuy nhiên vẫn còn những hạn chế như:

Quỹ đất nông nghiệp bình quân đầu người thấp và đang có xu hướng ngày càng giảm do đất đai được chuyển đổi sang các mục đích sử dụng khác nhau

Hàng năm vẫn còn xảy ra tình trạng mất rừng tự nhiên do nhiều nguyên nhân như khai thác lâm sản bừa bãi, du canh du cư, phá rừng ngập mặn để nuôi trồng thủy sản, cháy rừng …

2 Những cải thiện về cung cấp nước sạch

Tính đến năm 1997 đã có 42% dân số cả nước được sử dụng nước sạch, trong đó dân

số thành thị 60% (riêng nước máy đạt 47%)

Việc sử dụng nước sạch tập trung chủ yếu ở các thành phố, thị xã; các thị trấn và vùng nông thôn nước sạch chưa được cải thiện nhiều Hiện mới có 37% dân số nông thôn

sử dụng nước sạch, phần lớn sử dụng nước giếng khơi, hồ ao, sông suối v.v… không qua xử lý

Những năm qua, vấn đề cung cấp nước sạch đã được các cấp ngành quan tâm Từ năm

1982 đến 1997, Nhà nước đã đầu tư khoảng 60% tổng số vốn đầu tư cho nước sạch nông thôn, số còn lại là huy động đóng góp của nhân dân

3 Đô thị hóa làm tăng nguồn phát thải và chất thải

Trong 61 tỉnh, thành phố có 571 đô thị, chia làm 5 loại bao gồm 19 thành phố, 34 đô thị loại 4 và 518 đô thị loại 5 Dân số thành thị đang có xu hướng tăng, từ 19,24% (1992) lên 20,8% (1997)

Việc tăng nhanh dân số thành thị đã làm tăng sức ép:

Nhà ở (phía Bắc 4 m2/người, phía Nam 5 m2/người)

Phân bố dân không đồng đều

Vệ sinh môi trường: rác thải (thu gom và xử lý) Ước tính khối lượng rác đô thị phát sinh của cả nước có khoảng 190.000 tấn mỗi ngày, nhưng khả năng thu gom mới chỉ đạt 50% khối lượng, có nơi còn ít hơn, làm ô nhiễm môi trường đất, nước, vệ sinh đô thị, ảnh hưởng đến cảnh quan đô thị và sức khỏe của cộng đồng

Nhu cầu phát triển vận chuyển hàng hóa và đi lại của nhân dân trong những năm qua tăng nhanh, lượng xe ô tô, tải, gắn máy tăng, làm tăng nồng độ các chất ô nhiễm như CO, CO2, NOx, SO2, tiếng ồn, bụi v.v…

Nền công nghiệp: phần lớn thiết bị và công nghệ sản xuất lạc hậu, không có thiết bị xử lý chất thải nên hiệu quả sử dụng nhiên, nguyên vật liệu thường rất thấp, hệ số chất thải tính trên sản phẩm thường rất lớn

Những năm gần đây, do nhận thức được tầm quan trọng của sự phát triển bền vững trong chính sách đầu tư các công trình, Nhà nước đã chú trọng nghiêm ngặt đến yêu cầu bảo vệ môi trường, đồng thời thường xuyên yêu cầu các cơ sở sản xuất phải tiến hành đánh giá tác động môi trường để có kế hoạch giảm thiểu ô nhiễm môi trường, nhờ đó chất lượng môi trường bước đầu đã được cải thiện

4 Điều kiện môi trường nông thôn

Rác thải và chất thải của các làng nghề

Sự lạm dụng nông dược của nông dân trong sản xuất nông nghiệp

Một số hoạt động kinh tế không bình thường: săn bắt các loại rắn mèo để chế biến thức ăn đặc sản hoặc xuất khẩu, đang gây mất cân bằng sinh thái

Dịch chuột gây hại cho sản xuất nông nghiệp đang có xu hướng tăng lên

5 Diễn biến bất thường của khí hậu, thời tiết do ảnh hưởng của hiện tượng ELNINO

Lượng mưa đang có xu hướng giảm so với mức trung bình

Mực nước sông thấp làm nước mặn xâm nhập vào các tỉnh ven biển

Hạn hán ở nhiều tỉnh thuộc các vùng duyên hải Trung bộ, Tây nguyên và Nam bộ

Lũ quét

6 Phát triển đa dạng sinh học và cải thiện môi trường sinh thái

Đến nay, nước ta đã có 105 khu rừng đặc dụng với tổng diện tích 2.297.571 ha, trong

đó có 10 vườn quốc gia

Chính phủ đã ban hành danh mục động vật và thực vật rừng quý hiếm cấm khai thác, danh mục động vật và thực vật hạn chế khai thác nhằm bảo vệ sự phát triển bền vững môi trường

Tăng cường vai trò, sức mạnh mọi mặt cho các cơ quan chức năng có liên quan đến hoạt động bảo vệ môi trường

Thường xuyên tuyên truyền nhận thức và vận động mọi người dân, tổ chức kinh tế-xã hội nâng cao ý thức, tự nguyện đóng góp công sức, vật lực và hành động của mình trong việc bảo vệ môi trường Đặc biệt, phải nghiêm chỉnh thực hiện luật bảo vệ môi trường

V ĐỊNH HƯỚNG CHIẾN LƯỢC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

1 Mục tiêu phát triển kinh tế xã hội

Không chỉ là GDP mà còn là vấn đề thay đổi quan niệm, nhận thức thái độ, kiến thức

kỹ năng

2 Mục tiêu bảo vệ môi trường, phát triển bền vững

Có 6 mục tiêu chủ yếu:

Ngăn chặn suy thoái, bảo vệ và cải thiện môi trường đô thị và công nghiệp

Ngăn chặn suy thoái, bảo vệ và cải thiện môi trường nông thôn và nông nghiệp

Tiến hành qui hoạch, thực thi từng bước các qui hoạch môi trường, phát triển bền vững đã duyệt cho các sông lớn và vừa

Ngăn chặn, đề phòng suy thoái môi trường tự nhiên, qui hoạch phát triển bền vững các vùng ven biển trọng điểm

Bảo vệ, phát huy giá trị tài nguyên đa dạng sinh học

Tăng cường khả năng kiểm soát, phòng chống thiên tai và tai biến môi trường

3 Khung chính sách và nguyên tắc bảo vệ môi trường

3.1 Bảy vấn đề cần tập trung khi thực hiện chính sách

1 Nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhân dân (nhà ở, cây xanh, năng lượng hấp thụ, điện, dịch vụ, cơ sở hạ tầng, việc làm, an sinh xã hội)

2 Bảo vệ môi trường nằm trong kế hoạch phát triển chung, chi phí môi trường được đưa vào phân tích GDP

3 Bảo vệ đa dạng sinh học và các hệ sinh thái đang suy thoái

4 Sử dụng bền vững nguồn tài nguyên thiên nhiên

5 Ngăn ngừa ô nhiễm, kiểm soát ô nhiễm

6 Quản lý di sản văn hóa và cảnh quan thiên nhiên

7 Giảm thiểu tốc độ tăng dân số

3.2 Chín nguyên tắc đề ra chính sách

1 Đất và chế độ sở hữu, bảo quản quỹ đất

2 Sống trong môi trường trong sạch (tự nhiên và xã hội)

3 Phát triển phải bền vững

4 Đảm bảo lương thực và năng lượng, bảo đảm tái sản xuất sức lao động

5 Lấy gì của thiên nhiên phải trả lại cho thiên nhiên Đảm bảo kịp phục hồi, tái tạo

6 Trả tiền cho việc gây ô nhiễm

7 Giảm thiểu khai thác tài nguyên không tái tạo được

8 Giảm nghèo đói, khuyến nông

9 Điều chỉnh tập quán canh tác, di cư

5 Các công cụ kỹ thuật, tiêu chuẩn

6 Giáo dục môi trường cho thanh niên, học sinh sinh viên và với các doanh nghiệp, nhà nông là vấn đề cấp thiết nhất hiện nay

Chiến lược Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững chỉ có thể thực hiện thắng lợi khi luôn luôn đặt con người vào vị trí trung tâm Đó cũng là vấn đề mấu chốt của giáo trình "Môi trường và Con người"

Câu hỏi gợi ý

1 Cơ sở khoa học để bảo vệ môi trường Các công cụ để quản lý môi trường phương hương và chương trình hành động bảo vệ môi trường của thế giới và Việt Nam?

2 Nêu một số chương trình cụ thể đã tiến hành tại Việt Nam nhằm khuyến khích

sự tham gia của cộng đồng trong chiến lược bảo vệ môi trường tại Việt Nam giai đoạn 2000-2010

3 Diễn biến tình hình bảo vệ môi trường thế giới từ sau Hội nghị Rio de Janeiro

1992