Sâu mới nở màu xanh, có những vằn xiên hai bên hông cơ thể, hoặc có thân màu đen với các vằn màu vàng nâu hai bên hông, đốt sau cùng có một gai đưa lên giống như cái sừng nên có tên gọi
Trang 1SÂU HẠI KHOAI LANG
SÂU SỪNG ĂN LÁ
Loài 1: Herse convolvuli (Lin.), còn có tên là Agrius convolvuli (Lin.)
Loài 2: Acherontia lachesis (Fabricius)
Cả 2 loài trên thuộc họ Ngài Nhộng Vòi (Sphingidae), bộ Cánh Vảy
(Lepidoptera)
1 Ký chủ Sâu có phổ ký chủ rất rộng Ngoài khoai lang, sâu còn gây hại các loại
đậu, cà chua, thuốc lá, đậu bắp, mè
2 Đặc điểm hình thái và sinh học
Bướm cái và đực của
H convovuli Ấu
trùng lớn có đuôi thẳng, khác với đuôi
cong của A lasechis
như trong hình này (theo Miziko Museum of Cape
Town, 2004)
a/ Agrius convolvuli Linnaeus
Thành trùng có bụng rất to, nhiều lông, mỗi đốt có một hàng lông màu xám
đen xen hồng Cuối bụng nhọn Chiều ngang cả hai cánh đều rất hẹp so với chiều dài
thân mình Cánh trước căng dài từ 8 - 11 cm, màu xám, trên có nhiều vân và sọc màu
đậm
Trứng tròn, màu xanh khi mới đẻ, được đẻ rời rạc ở mặt dưới lá Thời gian ủ
trứng từ 5 - 7 ngày
Trang 2Sâu mới nở màu xanh, có những vằn xiên hai bên hông cơ thể, hoặc có thân màu đen với các vằn màu vàng nâu hai bên hông, đốt sau cùng có một gai đưa lên
giống như cái sừng nên có tên gọi là "Sâu Sừng" Sâu phát triển trong thời gian
khoảng 3 tuần và lớn đủ sức dài từ 8 - 12 cm
Nhộng màu nâu đỏ, đầu nhộng có một vòi cong xuống phía đuôi như nấp
viết nên còn có tên gọi là "Ngài nhộng vòi" Nhộng được hình thành dưới đất và phát
triển từ 10 - 12 ngày
b/Acherontia lachesis (Fabricius)
Bướm có thân chủ yếu màu nâu, ngực màu xám đậm có một hình giống như sọ người Cánh sau màu vàng với những băng màu vàng ngang dọc
Theo A.R Pittaway và I.J Kitching (National Hítory Museum, London)
Trứng màu xanh lá cây, được đẻ rải rác thành từng cái, sau chuyển thành màu vàng cam Thời gian ủ trứng khoảng 5 ngày
Ấu trùng màu xanh lá cây với những sọc xiên màu vàng dọc hai bên thân Đốt cuối của bụng cũng có một gai thịt nhô cao như cái đuôi nhưng cong chớ không
thẳng như ở Herse (Agrius) Ấu trùng phát triển khoảng 3 tuần và lớn đủ sức có thể
dài từ 10 - 12 cm
Nhộng hình thành trong đất và kéo dài khoảng 18 ngày
3 Tập quán sinh sống và cách gây hại Vì cơ thể lớn nên 2 loài sâu trên ăn phá rất
nhiều, sâu ăn trụi cả lá, làm cây xơ xác
4 Biện pháp phòng trị
- Dùng bẩy đèn để thu hút bướm
- Có thể sử dụng các loại thuốc trừ sâu thông dụng để trị; nhưng nên phát hiện sớm để dùng thuốc khi sâu còn nhỏ, cơ thể còn yếu, dễ giết sâu hơn
Trang 3CÁC LOÀI MIỂNG KIẾN
Trên khoai lang có nhiểu loài Miểng Kiếng gây hại nhưng thường gặp nhất là
hai loài sau: Cassida circumdata Herbst và Aspidomorpha miliaris (Fabricius)
Cả 2 loài trên đều thuộc họ Ánh Kim (Chrysomelidae), bộ Cánh Cứng (Coleoptera)
1 Đặc điểm hình thái và sinh học
a/ Miểng Kiếng Xanh Cassida circumdata Herbst
Thành trùng màu xanh dài từ 5 - 6,5 mm, ngang từ 4 - 5,6 mm Trên cánh có vệt vàng ánh, giữa cánh có 3 sọc đen chạy dọc, 2 sọc 2 bên và 1 sọc ở giữa trùng vào 2 bìa cánh xếp lại
Trứng màu xanh nhạt được đẻ thành từng cái ở cả mặt trên và mặt dưới lá, có phủ nước bọt như keo trắng Trứng có chiều dài khoảng 1,2 - 1,5 mm và nở trong vòng từ 4 - 7 ngày
Ấu trùng có thân mình dẹp, màu xanh và có nhiều gai màu nhạt chung quanh Kích thước cơ thể khi lớn đủ sức dài từ 4 - 5,6 mm, ngang từ 2,6 - 3,8 mm Ấu trùng có
5 tuổi, phát triển từ 12 - 24 ngày
Nhộng hình bầu dục, màu xanh nhạt, dài từ 4,6 - 6 mm, rộng từ 2,6 - 3,6 mm Nhộng được hình thành ở cả hai mặt lá Thời gian nhộng từ 3 - 7 ngày
Miểng Kiếng Xanh Cassida circumdata và MK.Vàng Aspidomorpha miliaris (Fabricius):
a Thành trùng, b Trứng, c Ấu trùng, d Nhộng, (Theo Franssen, 1986)
b/ Miểng Kiếng Vàng Aspidomorpha miliaris (Fabricius)
Thành trùng có dạng hơi tròn Ngực trước rất to, che phủ cả đầu nằm phía dưới Cánh màu vàng nâu nhạt với nhiều đốm đen ở giữa và 4 đốm đen to ở 4 gốc ngoài của cánh Thành trùng vũ hóa khoảng 25 ngày thì đẻ trứng Thành trùng cái sống tối đa 300 ngày và đẻ khoảng 15 ổ trứng, trứng được đẻ trong một bao màu vàng xám nhạt và có trung bình 20 trứng trong một ổ
Trứng hình bầu dục, màu vàng nhạt Thời gian ủ trứng từ 8 - 12 ngày
Trang 4Ấu trùng màu trắng, có những đốm màu đen xám trên thân và gai màu nâu Ấu trùng có 5 tuổi, phát triển từ 18 - 25 ngày
Nhộng màu trắng xám với những gai và đốm màu đen Nhộng phát triển từ 5 đến 7 ngày
2 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Thành trùng của cả hai loài trên thường ở mặt dưới lá, cắn lá lủng thành những lỗ tròn nhỏ trên phiến lá hay cạp lớp nhu mô diệp lục, chừa lại lớp biểu bì phía trên Khi mới nở ấu trùng sống tập trung, sau đó phân tán ở cả hai mặt lá và cạp ăn lá nhưng không gây thiệt hại nhiều Càng lớn ấu trùng có tập quán ăn phá lá giống như thành trùng Cây ở mọi giai đoạn tăng trưởng đều bị hại nhưng cây con thì không bị thiệt hại nhiều vì có thể hồi phục được
3 Biện pháp phòng trị Có thể sử dụng các loại thuốc trừ sâu thông dụng để trị
SÙNG KHOAI LANG (BỌ HÀ)
Tên khoa học: Cylas formicarius Fabricius
Họ Vòi Voi (Curculionidae), Bộ Cánh Cứng (Coleoptera)
1 Phân bố và ký chủ
Sùng khoai lang có phân bố rất rộng, đã phát hiện tại nhiều nước Đông Nam
Á và nhiều nước thuộc châu Phi, châu Mỹ và châu Âu
Ở Việt Nam đây là loài gây hại phổ biến trên khoai lang và xuất hiện ở hầu hết các vùng trồng khoai lang
Ngoài khoai lang, loài này còn phá hại trên một số loại cây thuộc họ Bìm Bìm
2 Đặc điểm hình thái và sinh học
Thành trùng dài từ 5 - 8 mm, mình thon, chân dài, trông tựa như kiến Đầu đen, miệng dài, mắt kép hình bán cầu hơi lồi ra hai bên đầu Râu đầu 10 đốt Ngực, đốt cuối râu và mắt màu đỏ Bụng và cánh màu xanh đen bóng Đốt cuối râu thành trùng đực hình ống dài, trong khi của thành trùng cái thì có hình trứng Ngực trước có chiều dài gấp đôi chiều rộng Đốt đùi nở to Thành trùng cái sống khoảng 100 ngày và đẻ khoảng 200 trứng
Trứng hình bầu dục, dài từ 0,50 - 0,70 mm, lúc mới đẻ màu trắng sữa, sau thành màu vàng Thời gian ủ trứng từ 5 - 10 ngày
Ấu trùng hình ống dài, 2 đầu thon nhỏ, đầu nâu, thân trắng, không chân; bụng chia đốt rất rõ ràng, chiều dài cơ thể khoảng 5 - 8,5 mm, ấu trùng có 5 tuổi, phát triển từ 15 - 25 ngày
Trang 5Nhộng màu trắng, dài từ 4 - 8 mm Thời gian nhộng từ 4 - 10 ngày
3 Tập quán sinh sống
Thành trùng rất giống kiến vì chúng thường bò, ít khi bay và hoạt động mạnh vào ban đêm Lúc mới vũ hóa thành trùng màu trắng và ở trong củ khoai từ 2 đến 3 ngày, khi cánh đủ cứng và cơ thể đủ mạnh sùng mới chui ra ngoài Nếu nhiệt độ thấp, khoảng 10 - 15oC thành trùng vẫn nằm yên tại nơi vừa vũ hoá, khi nhiệt độ cao mới chui ra khỏi củ khoai, nhiệt độ khoảng 30oC thành trùng hoạt động mạnh
Sùng đục củ khoai lang Cylas formicarius Fabr.: a Thành trùng, b Trứng,
c Âúu trùng, d Nhộng, e Củ khoai bị đục (Theo Hồ Khắc Tín, 1982)
Trang 6Khoảng 6 - 8 ngày sau khi vũ hóa, thành trùng bắt đầu bắt cặp và 2 - 3 ngày sau đó đẻ trứng gần sát mặt đất, nơi gốc dây khoai lang hay chui sâu xuống kẻ nứt của đất và đẻ trứng ở dưới vỏ của củ hay dưới da gốc dây khoai, mỗi lỗ một trứng và dùng nước bọt lấp lổ trứng lại
Nếu trứng được đẻ ở dây khoai thì ấu trùng nở ra ăn phá làm nứt dây xong đục dần xuống củ hoặc nếu trứng được đẻ dưới da củ khoai thì ấu trùng nở ra đục thẳng vào bên trong củ tạo thành những đường hầm ngoằn ngoèo Đường hầm càng lúc càng lớn dần theo sự phát triển của ấu trùng và chứa đầy phân màu nâu đậm Suốt giai đoạn phát triển, một ấu trùng chỉ sống trong một củ khoai và trong một củ khoai có nhiều ấu trùng cùng sống chung Nhộng được hình thành ngay bên trong đường đục của củ
4 Cách gây hại
Cả thành trùng và ấu trùng đều gây hại cho dây khoai:
- Thành trùng có thể ăn gặm phần thân, mầm hoặc lá khoai lang non nhưng thích nhất là củ khoai, vì vậy những củ lồi khỏi mặt đất hay lộ qua kẻ đất nứt rất dễ
bị thành trùng tấn công Các vết đẻ trứng của thành trùng sẽ là nơi xâm nhập của nấm và vi khuẩn tiếp theo làm dây khoai bị suy yếu
- Ấu trùng đục vào bên trong củ gây hại chủ yếu cho củ khoai Nếu bị tấn công khi củ còn non củ bị lép, không phát triển được, năng suất giảm Nếu bị tấn công khi củ đã lớn, năng suất không giảm nhiều nhưng mất phẩm chất do phần thịt chung quanh đường đục bị chuyển thành màu tím, có mùi hôi, vị đắng
Kết quả nghiên cứu ở nước ta và một số nước ở Đông Nam Á cho thấy sự phát sinh và phát triển của loài sùng này có mối tương quan chặt chẻ với điều kiện khí hậu thời tiết, đất đai và chế độ canh tác Thời tiết khô và nóng là điều kiện thích hợp cho sùng phát sinh và phát triển mạnh Sau khi thu hoạch, ấu trùng vẫn tiếp tục tấn công khoai tồn trử do nở từ trứng đã có sẵn trong củ khoai hoặc đôi khi do thành trùng tấn công trong kho Ngoài ra, việc sử dụng các hom khoai trồng trên các ruộng
bị sùng hại vụ trước cũng là nơi có thể lây lan sang vụ sau
4 Biện pháp phòng trị
a/ Biện pháp canh tác:
- Diệt cỏ dại, tránh nơi ẩn náu của thành trùng
- Luân canh khoai với các loại cây trồng khác không phải là thức ăn của sùng
- Vun dây khoai kết hợp với vun luống khoai phủ kín phần củ khoai lồi lên mặt đất để tránh nơi đẻ trứng của thành trùng
- Loại bỏ những dây khoai hay củ bị sùng tấn công Sau khi thu hoạch gom và phơi khô dây khoai, sau đó đốt hay cho gia súc ăn
Trang 7- Nếu chủ động nước thì cho ruộng ngập nước từ 1 - 2 tuần ngay sau khi thu hoạch, tàn dư của cây bị thối rửa, sùng sẽ chết
b/ Biện pháp hóa học:
- Ngâm dây khoai sắp trồng vào dung dịch thuốc trừ sâu trong khoảng 30 phút sẽ giết trứng và nhộng sống bên trong thân
- Khoảng 1 tháng sau khi trồng nếu phát hiện thấy thành trùng sống rải rác trong ruộng khoai thì dùng các loại thuốc trừ sâu thông dụng để diệt Nếu vẫn còn thấy sùng thì áp dụng thuốc lần thứ nhì, khoảng 1 tháng trước khi thu hoạch
c/Các biện pháp khác:
- Xắt lát củ khoai lang chất thành từng khóm để quyến rủ thành trùng tới xong dùng thuốc trừ sâu để diệt
- Những giống khoai có vỏ dày, củ mọc tập trung và sâu xuống đất sẽ tránh được sự tấn công của loài này