Quan niệm thơ của nhóm Xuân Thu nhã tập . pptx

Vấn đề là ở đây, triết lí thời gian đã là một thi đề kinh điển, đặc biệt trong thơ cổ phương Đông, không hiện lên như một ẩn dụ đơn nghĩa: nó đã trở thành một biểu tượng trùng phức, có

Quan niệm thơ của nhóm

Xuân Thu nhã tập

Quả thực, cách tổ chức ngôn từ trong những câu thơ này không tuân thủ theo trật

tự tuyến tính thông thường Kết nối giữa các hình ảnh, từ ngữ trong câu thơ hết sức lỏng lẻo Mỗi câu là một tập hợp của những hình ảnh độc lập, thậm chí, xa lạ với

nhau: Quỳnh/ hoa/ chiều/ đọng/ nhạc/ trầm/ mi Có lẽ đó cũng là lí do khiến cho độc

giả, trước thơ Nguyễn Xuân Sanh, thường có cái cảm giác bất lực của người đứng trước ngôi nhà nhưng đã đánh mất chìa khoá vào cửa Tuy nhiên, cũng như khi thưởng thức một bức tranh siêu thực, nếu chỉ chú mục vào từng sự vật, hiện tượng cụ thể, sẽ chỉ nhận được ấn tượng về một sự kì dị, hỗn độn, thậm chí quái đản, nhưng khi lùi xa, đặt chúng trong một cái nhìn tổng thể, sẽ thấy sự phi logic ấy có khi chính là cách diễn tả mới về

hiện thực và qua đó, thế giới hiện lên theo một cách hoàn toàn khác Buồn xưa của

Nguyễn Xuân Sanh, trước hết là một thế giới bị phân rã thành muôn hình ảnh đơn lẻ

Trong thế giới ấy, thực tại là quỳnh, hoa, chiều, nhạc, trầm ; quá khứ là cung ướp

hương, hoàng tử, tỳ bà, rượu, nhạc, buổi du dương, sương cũ, rừng xa ; con người

là mi, mày, tóc, vai, môi, da, ngực, vú, ngón hường, dấu xiêm y Nhưng sự phân rã triệt

để ấy là điều kiện để quá khứ có thể hoá chuyển tức thì thành thực tại trên cùng một trục

cú pháp và ngược lại: Quỳnh hoa chiều đọng nhạc trầm mi Hoa, tiếng nhạc, hương

trầm là ngày hôm nay nhưng cũng là của ngày đã qua Đúng hơn, quá khứ và hiện tại

lung linh đồng hiện Những “mảnh ghép” vô thức đã khiến Buồn xưa, từ một hoài niệm

tĩnh vật trở thành một thế giới đa sắc với những chuyển động thầm kín và bí mật Những hình ảnh thơ, vượt lên kĩ thuật “ghép chữ” thuần lí, như đột hiện từ cõi tâm linh thăm thẳm, trở nên vừa xác thực, vừa mơ hồ, vừa quen thuộc, vừa dị thường, mọi ranh giới chia cắt, phân ly bỗng nhoè lẫn Bởi vậy, các hiện tượng đời sống vốn rất xa lạ bỗng dưng có thể hợp nhất trong một mối quan hệ gần gũi và phát lộ những trạng thái phi

thực, lạ lùng: chiều đọng, rượu hát, tóc nhạc, lẵng xuân, hồn xanh ngát, mày tràng

giang Các lớp hình ảnh hoà lẫn vào nhau, dệt nên một giấc mơ hư ảo, chập chờn về

một quá khứ đẹp và buồn, gợi nhiều nhớ nhung, hoài niệm Đấy là thế giới được khai

mở từ cái nhìn khác,cái nhìn siêu thực Nhưng xuyên qua lớp thực tại này, Buồn xưa còn

là một nghiệm chứng thời gian, thời gian từ một buổi“chiều đọng nhạc trầm mi” cụ thể tới ý niệm thời gian của “nhịp hải hà” vô cùng, vô tận Thời gian đã biến Cái đẹp trở thành nỗi hoài niệm quá vãng, thành những “mùa xưa”, “tóc xưa”,”sương cũ”, “rừng

xa”, “hồn xa” Không phải ngẫu nhiên mà xuyên suốt bài thơ là hình ảnh nỗi buồn,

một nỗi buồn đã được tượng hình hoá, “mĩ lệ hoá”: buồn nào gội tóc xưa, buồn vây tóc

mưa, buồn muôn đời, nguồn buồn lạnh lẽo Đấy là nỗi buồn trước Cái đẹp phôi pha

Nỗi buồn trước thời gian “tưới hận chìm tường” Thời gian đã trở thành một ám ảnh đặc biệt với thi sĩ Vấn đề là ở đây, triết lí thời gian (đã là một thi đề kinh điển, đặc biệt trong

thơ cổ phương Đông), không hiện lên như một ẩn dụ đơn nghĩa: nó đã trở thành một biểu tượng trùng phức, có khả năng mở ra nhiều chiều liên tưởng Như vậy, sự lỏng lẻo trong kết cấu ngôn từ, một mặt, sẽ tạo nên sự gián đoạn, đứt gãy trong hình ảnh, ý nghĩa,

do đó, bài thơ sẽ khó “đọc”, khó hiểu Nhưng mặt khác, cách tổ chức ngôn từ ấy có khả năng tạo độ dồn nén và mơ hồ trong ý nghĩa, gợi mở chiều sâu mĩ cảm

Nhìn chung, tính tượng trưng, ám gợi trong thơ của các tác giả Xuân thu nhã

tập được tạo nên bởi nhiều yếu tố: các thủ pháp lựa chọn và sử dụng từ ngữ, cách xây

dựng những hình ảnh giàu tính biểu tượng, cách tổ chức ngôn từ theo sự dắt dẫn của âm nhạc Cách họ sắp đặt những hình ảnh, sự vật xa lạ cạnh nhau, trong nhiều trường hợp,

đã tạo nên những kênh liên tưởng “tân kì”, những cảm nhận đột ngột, bất ngờ, những

“cú sốc” trong nhận thức và xúc cảm thẩm mĩ, chẳng hạn: nhánh nhạc gầy, sóng thắm

xoã muôn dây, gió dị ào trong tóc, hoa khép oà lên (Phạm Văn Hạnh); lẵng xuân; nhịp hải hà, ngón hường say tóc nhạc trầm mi, tóc xuân bưng đỉnh chiều đầy; trầm ngàn mùa, tóc buông xây, bình tàn thu vai phấn nghiêng rơi (Nguyễn Xuân Sanh) Những

thủ pháp nghệ thuật này đã góp phần tạo dựng nên Màu thời gian (Đoàn Phú Tứ) như

một biểu tượng thơ độc đáo Ở đây, câu chuyện về một tình yêu quá khứ đã quyện hoà

trong cảm thức thời gian.Tiếng chim, gió, trời mây, tóc mây, mày hoa là những phân mảnh của một dòng nội tâm sâu thẳm Giữa “sớm nay” và“ngàn xưa”, giữa “duyên

trăm năm” và “tình một thuở”, giữa không gian và thời gian, mùi hương và sắc màu, hơi

ấm và thanh âm , tất cả đã tạo nên một thế giới của sự hoà điệu và “tương ứng” (Ch Baudelaire) Cùng sự ngắt nhịp, phối thanh linh hoạt, sự xuất hiện và láy lại đầy chủ ý

của những cụm từ như “thanh thanh”, “tím ngát” đã góp phần tạo nên cảm giác

vương vấn, lan toả dịu dàng giữa những câu chữ Và tình yêu con người, qua cách diễn

tả ấy, hiện lên như một lớp tồn tại khác của đời sống, như là vĩnh viễn, ngoài không gian

và thời gian Cùng với nghệ thuật xây dựng hình ảnh, âm nhạc là một yếu tố rất được

các tác giả Xuân thu nhã tập coi trọng Nhạc tính trong thơ họ được tạo nên bởi sự hài

hoà của hình ảnh, câu chữ, thanh điệu, nhằm ám gợi một trạng thái vi diệu và mơ hồ của đời sống Nó có vai trò như một thứ “biểu tượng” độc đáo trong thơ tượng trưng, do đó,

P Verlaine từng nhấn mạnh: Âm nhạc trước hết mọi điều/ Vì vậy, hãy yêu thích nhịp

lẻ (Nghệ thuật thơ) Đặc điểm này cũng thể hiện rõ trong những bài thơ văn xuôi của

Phạm Văn Hạnh Những câu thơ được nối kết với nhau bằng một “nhịp điệu bên trong”

rất đặc biệt: Tôi mò hạt mơ trong bể sách, bế trên tay một ý diệm kiều Tối kia, ra phố

Chuông người tôi ngân vang các ngả./ Thao thức chờ mặt trời Hăm hở lên lầu Tuyệt - Đích Đêm nay, tôi xây mồ ảo - vọng./ Hơi thoảng nhớ lay tôi trên đường Hoa Cảnh

xứ lạ, mà sao hệt quê nhà Hớn hở bước tới, hay êm dịu trở về?/ Cạch, cạch Để tôi mơ nốt bài thơ xưa! Chỉ ngày mai thôi, mặt trời trở lại/ - Cửa bật, gió ùa, chỉ ngày mai thôi Nhưng lòng tôi đã lạnh (Giọt sương hoa)

4 Những tìm tòi hình thức theo hướng mà Xuân thu nhã tập đã khởi đầu rồi đây

sẽ còn được tiếp tục trong thơ Việt Nam sau 1945 với nhiều tên tuổi như Trần Dần, Lê Đạt, Dương Tường, Hoàng Cầm, Hoàng Hưng Đặc biệt, sau 1986, cùng với những thay đổi theo hướng cởi mở và dân chủ hoá trong đời sống xã hội, những tìm tòi, cách tân hình thức đã trở thành một xu hướng sáng tạo mạnh mẽ trong thơ nhiều tác giả như Nguyễn Quang Thiều, Mai Văn Phấn, Inrsara, Nguyễn Quyến, Văn Cầm Hải, Vi Thuỳ Linh, Ly Hoàng Ly, Phan Huyền Thư và ngày càng được dư luận nhìn nhận, đánh giá một cách tích cực Nhiều nhà nghiên cứu đã định danh đây là xu hướng “hiện đại hoá” (Mai Hương) hoặc “hiện đại chủ nghĩa” (Lê Lưu Oanh, Phạm Quốc Ca, Nguyễn Đăng Điệp ) trong thơ Việt Nam đương đại Khái niệm hình thức giờ đây được hiểu theo một nghĩa rộng rãi, nó ngưng kết cách nhìn nhận và lí giải của chủ thể về thế giới hiện tại, một thế giới rộng lớn và thay đổi liên tục, không ngừng Do đó, không đơn thuần là chuyện câu chữ, hình thức đặt ra vấn đề cách viết, cách sáng tạo của chủ thể

Dĩ nhiên, không phải bất kì sự tìm tòi hình thức nào cũng thành công (cũng như không phải bất kì sự thay đổi nào trong thơ cũng mang ý nghĩa cách tân nghệ thuật), nhưng

với việc tự vượt lên những giới hạn thi pháp truyền thống, với việc tự “đập vụn mình

ra mà ghép lại/ Nung chảy mình ra mà tìm lõi/ Xé toang mình ra mà kết cấu” (thơ

Nguyễn Lương Ngọc) để tìm kiếm những lối đi nghệ thuật nhiều khi đầy những chông

chênh, bất trắc, phiên lưu, đó phải là kết quả của một sự tự giác nghề nghiệp cao độ Tất nhiên, những tìm tòi, cách tân trong quan niệm thơ này phải được “hậu thuẫn” bởi những thay đổi to lớn trong đời sống văn hoá, xã hội hiện nay Bối cảnh thế giới toàn cầu hoá, sự du nhập của các học thuyết, lí thuyết triết học, mĩ học, sự thay đổi trong quan niệm về đời sống và văn học nghệ thuật , tất cả những điều đó không thể không tác động vào nhận thức người cầm bút và bằng cách này hay cách khác, buộc anh ta phải thay đổi Vấn đề là nhận thức và thay đổi như thế nào Nhưng đó lại là một chủ đề khác, nằm ngoài bài viết này

Trên bối cảnh thực tại, những vấn đề lí luận mà Xuân thu nhã tập đặt ra từ hơn

nửa thế kỉ trước vẫn có những ý nghĩa gợi mở thiết thực và tích cực Bởi vấn đề cách tân thơ ca và ý hướng xây dựng sáng tác trên nền tảng căn bản của triết học, mĩ học, khát vọng xây dựng một nền nghệ thuật trên tinh thần tiếp thu truyền thống và hội nhập thế giới, vấn đề vai trò của người nghệ sĩ – trí thức trong xã hội hiện đại; vấn đề hình thức, cách viết ; vẫn đang là những vấn đề thời sự đặt ra trước mỗi một nghệ sĩ hôm nay

Không chỉ gợi mở về mặt lí luận, trên thực tế, các tác giả Xuân thu nhã tập đã lựa chọn

cho mình một hướng sáng tạo riêng, và hơn thế, đã tận lực đẩy những thử nghiệm của mình đến cùng ranh giới, khiến sáng tác của họ thường chênh vênh đứng giữa những cách đánh giá rất trái ngược, giữa một bên là sự độc đáo, cách tân và một bên là sự “hũ nút”, tối tăm, như lịch sử đã từng ghi nhận Ngay cả bây giờ, cách nhìn nhận về giá trị

của Xuân thu nhã tập cũng chưa phải đã hoàn toàn thống nhất Xét đến cùng, đấy cũng

là điều đã góp phần tạo nên diện mạo độc đáo của nhóm sáng tác này Nó cho thấy rằng, những vấn đề đặt ra trong quan niệm sáng tạo của họ không phải là những vấn đề tĩnh tại, khép kín Chúng được đặt ra như một đề nghị đối thoại Chúng kích thích sự suy

nghĩ Chúng khêu gợi sự tham vấn, tranh luận Đó là một quan niệm mở Đóng góp lớn nhất của Xuân thu nhã tập, theo tôi, chính nằm ở điểm này Bởi vì, cùng với sự phát

triển của đời sống, sự tồn tại và phát triển của những cuộc đối thoại bình đẳng và dân chủ sẽ là nhân tố tích cực thúc đẩy sự phát triển của một nền văn học nghệ thuật hiện đại, tiến bộ