PHÁT TRIỂN CHĂN NUÔI BỀN VỮNG TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NÔNG NGHIỆP part 1 potx

NGUYỄN HỮU TÀO PHÁT TRIỂN CHĂN NUÔI BỀN VỮNG TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NÔNG NGHIỆP NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI - 2009 “Nếu như cuộc cách mạng nông nghiệp đã bắt đầu t

Chủ biên: GS TS LÊ VIẾT LY

Các tác giả:

GS TS LÊ VIẾT LY, GS.TS LÊ VĂN LIỄN, PGS.TS BÙI VĂN CHÍNH, TS NGUYỄN HỮU TÀO

PHÁT TRIỂN CHĂN NUÔI BỀN VỮNG

TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH

CƠ CẤU NÔNG NGHIỆP

NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP

HÀ NỘI - 2009

“Nếu như cuộc cách mạng nông nghiệp đã bắt đầu

từ khoảng 10 nghìn năm trở lại đây và cuộc cách mạng công nghiệp cũng đã trải qua hai thế kỷ, thì cuộc cách mạng môi trường nếu muốn thành công phải dồn vào vài thập kỷ, bởi vì nếu không thì sẽ là quá muộn.”

Lester Brown

LỜI NÓI ĐẦU

Vấn đề phát triển bền vững không còn xa lạ mà đang là nỗi

trăn trở của cả loài người

Do áp lực của tăng dân số và tốc độ đô thị hoá, do các sai lầm

trong lựa chọn kỹ thuật, con người đang phải đối mặt với những

thách thức to lớn Tài nguyên thiên nhiên cạn kiệt, thiên tai xảy ra

bất thường, bầu khí quyển, nguồn nước bị ô nhiễm nặng đang đe

dọa cuộc sống của mọi người Hơn lúc nào hết đòi hỏi phải có

những hành động kịp thời nhằm ngăn chặn đà suy thoái của môi

trường sống

Đất nước ta đang đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá và hiện

đại hoá Trong nông nghiệp, quá trình chuyển dich kinh tế đang

diễn ra sôi nổi ở khắp nơi trên đất nước Làm thế nào để phát

triển nhanh nhưng không tác động xấu đến môi trường, đến sinh

hoạt bình thường của cộng đồng đang là mối quan tâm của toàn

xã hội

Trong cuôn sách này, các tác giả muốn cung cấp thêm cho

bạn đọc những hiểu biết tường tận hơn về các khái niệm cũng như

những vấn đề liên quan đến phát triển nông nghiệp bền vững nói

chung và chăn nuôi nói riêng Những mâu thuẫn giữa “bền vững”

và “phát triển” trong quá trình chuyển dịch kinh tế và trước thềm

“toàn cầu hoá” cũng được đề cập thông qua kinh nghiệm của một

số nước

Chúng tôi hy vọng cuốn sách này có thể mang lại những điều

bổ ích cho người đọc và xin chân thành cảm ơn sự góp ý của bạn

đọc

GS Lê Viết Ly và các tác giả

Chương 1

HỆ THỐNG NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG - CÁC THẢM HỌA MÔI TRƯỜNG

Phát triển bền vững ngày nay đang là mục tiêu phấn đấu của mọi dân tộc khi mà cuộc cạnh tranh kinh tế đang ngày càng khốc liệt Nó đang là nỗi lo canh cánh bên lòng của những ai quan tâm yêu quý môi trường Trong nông nghiệp khái niệm này đang là suy nghĩ của các nhà làm công tác khoa học nông nghiệp và cũng là sự trăn trở, hy vọng của hàng trăm triệu nông dân, đặc biệt là những người dân của bộ phận thế giới đang phát triển, ở đó người ta vẫn phải giành giật giữa cái no và cái đói, cái nảy sinh và cái tàn lụi, cái hưng thịnh và cái diệt vong

Nếu như trước những năm 70 của thế kỷ 20, trong nông nghiệp người ta nói nhiều đến các giống mới năng suất cao, kỹ thuật cao, thì từ thập kỷ 70 trở lại đây một khái niệm mới đã xuất hiện và ngày càng có tính thuyết phục đó là tính bền vững (sustainability)

Từ mới “Permaculture” ra đời là tên cuốn sách của Bill Mollison xuất bản năm 1978 (Introduction to Permaculture) Đây

là một từ ghép hai gốc Latin: Permanens (tồn tại lâu dài) và Cultura (canh tác) - Hoàng Văn Đức 1994 Các nhà khoa học Việt Nam đã tạm dịch và quen gọi từ trên là nông nghiệp bền vững Và trên các sách báo gần đây từ “Nông nghiệp bền vững” Sustainable Agriculture đã trở thành một đề tài thu hút sự quan tâm của cả loài người

Nhiều nhà khoa học chia sẻ sự suy nghĩ đầy hình tượng của

Lester Brown (1991) khi ông dự đoán rằng nếu như cuộc cách

mạng nông nghiệp đã bắt đầu từ khoảng 10 nghìn năm trở lại đây

và cuộc cách mạng công nghiệp cũng đã trải qua hai thế kỷ, thì

cuộc cách mạng môi trường nếu muốn thành công phải dồn vào

vài thập kỷ, bởi vì nếu không thì sẽ là quá muộn

Những tin tức gây lo lắng cho loài người những năm gần đây

chẳng hề giảm bớt mà có phần trầm trọng hơn Trên thế giới nạn

phá rừng vẫn tiếp tục dù được báo động từ nhiều thập kỷ Sự sa

mạc hoá gia tăng Sự xói mòn làm giảm năng suất cây trồng trên

khoảng một phần ba đất trồng trọt Tầng ozon mỏng dần, mỏng

nhanh hơn là dự đoán của các nhà khoa học Hàng ngày hàng trăm

loại sinh vật biến mất Quả đất nóng dần lên do lượng khí Dioxít

cacbon (CO2) và Methane (CH4) ngày càng tăng trong khí quyển

Băng sẽ tan nhiều hơn và nhiều vùng thấp sẽ chìm ngập, kết quả là

đất trồng trọt ngày càng bị thu hẹp

Chưa hết, cùng với công nghiệp hoá, đô thị hoá, con người

đang làm hại môi sinh, làm hại chính cuộc sống của mình Nạn ô

nhiễm không khí, đất đai, nguồn nước đang diễn ra ngày càng

trầm trọng Nước cho nông nghiệp - một trong những yếu tố

quyết định năng suất cây trồng chắc sẽ hiếm hơn nếu như con

người không biết cách sử dụng hợp lý nó Có người đã dự đoán

rằng sau chiến tranh dầu lửa, thế kỷ này sẽ là chiến tranh giành

giật nước ngọt dưới nhiều hình thức Việc nhiều nước thi nhau

xây đập trên sông Mê kông, con sông có nguy cơ bị băm nát đang

là nỗi lo của cộng đồng trong khu vực

Đối với các nước đang phát triển như nước ta với hơn 70%

dân số sống dựa vào nông nghiệp thì phát triển nông nghiệp bền

vững là vấn đề sống còn của các thế hệ hôm nay và cả mai sau Một mối lo đang đe dọa các nước ở lưu vực sông Mê Kông là đồng bằng có thể bị nhiễm mặn Một số nước trong vùng này đang

cố gắng giành phần hơn trong việc sử dụng tối đa nước sông cho mục đích thủy lợi, thủy điện và do đó lưu lượng nước ngọt sẽ giảm dần trong khi nước mặn sẽ theo mao mạch dâng cao trong đất gây nhiễm mặn và dẫn đến sa mạc hoá Nếu vậy thì tai họa sẽ đến trước hết với đồng bằng của các nước vùng hạ lưu trong đó có nước ta

Rõ ràng là dưới áp lực của tình trạng tăng dân số trên toàn cầu, hơn lúc nào hết loài người đang đứng trước những thách thức lịch

sử Chưa lúc nào con người phải đối mặt với tự nhiên một cách gay gắt như hiện nay Liệu con người có thông minh để hoà hợp được với tự nhiên, gìn giữ được cái nôi đã nuôi nấng mình? Chúng

ta có quyền tin vào con người, một sinh vật cao đẳng nhất lúc nào cũng biết phản xạ theo hướng sinh tồn

I CÁC KHÁI NIỆM

1 Vì sao phải phát triển nông nghiệp bền vững

Sự tăng dân số đang gia tăng áp lực lên việc khai thác tài nguyên thiên nhiên Mà tài nguyên nhiên nhiên thì lại rất có hạn: đất trồng cho nông nghiệp, nguồn nước và các vật tư khác là những yếu tố hạn chế Ngay dầu lửa, nguồn năng lượng chủ yếu của công nghiệp cũng không còn là bao, có nhiều dự đoán khác nhau có thể là còn khai thác được 30-50 năm, cũng có thể là ngắn hơn

Sự khai thác tài nguyên quá mức đã dẫn đến tàn phá thiên nhiên; gây xói mòn, ô nhiễm đất, nước, khí trời, làm mất đa dạng

sinh học và đang thu hẹp môi trường sinh sống của nhiều loài

động thực vật kể cả loài người

Những thảm họa không lường được sẽ xảy ra cùng với việc

trái đất nóng lên, ngập lụt, khô cằn, thay đổi khí hậu sẽ diễn ra ở

nhiều vùng Ở Đông Nam Á và đặc biệt là ở nước ta, hiện tượng

voi tấn công người, tàn phá mùa màng càng phổ biến, một trong

những lý do là môi sinh của chúng đã bị thu hẹp quá mức và

chúng biết kẻ gây lên thảm cảnh này là con người Sự cạnh tranh

giữa voi và người là một vấn đề đáng suy ngẫm

Năm 1983 Liên Hiệp Quốc đã lập ra một Uỷ ban độc lập gọi là

“Uỷ ban Quốc tế về môi trường và phát triển WCED” Trong báo

cáo “Tương lai chung của chúng ta” năm 1987 đã chỉ rõ những

vấn đề nghiêm trọng đang đe dọa tương lai của loài người

“Trái đất chỉ có một, nhưng thế giới lại không phải là một Tất

cả chúng ta phải dựa vào bầu khí quyển để giữ cho cuộc sống Tuy

vậy mỗi cộng đồng, mỗi nước đều phần đấu để tồn tại và phồn

vinh mà ít chú ý đến những cộng đồng khác Một số nước đã thụ

hưởng tài nguyên của trái đất đến mức chỉ còn lại rất ít cho thế hệ

mai sau Một số nước khác đông hơn về số lượng lại thụ hưởng

được rất ít và phải sống với viễn cảnh đói nghèo, cùng khổ, bệnh

tật và chết sớm”

Không thể phủ nhận là ở nhiều nước, trẻ em đã được học hành

và có vòng đời dài hơn bố mẹ chúng, có đời sống khá dần lên Đó

là hy vọng

Nhưng cái thất bại thì cũng đã quá rõ ràng Đó là nhãn quan

cận thị khi đeo đuổi mục tiêu phồn vinh Vì nghèo đói người ta sẵn

sàng bóc lột thiên nhiên từ hình thức thô sơ chặt phá đến áp dụng

các công cụ máy móc Các hệ thống sản xuất sai lầm chỉ nhằm cái lợi trước mắt có lúc đã để lại những tai họa khôn lường Ngay trong nông nghiệp việc trồng sắn năm này qua năm khác đã làm cho mầu mỡ đất suy kiệt; nuôi tôm thâm canh quá mức dẫn đến sự tàn phá hầu hết các rừng sú vẹt ven biển, những loại cây quý không dễ gì mọc được và đã chống chọi với sóng biển kiên cường đến như vậy

Rõ ràng là con người thế hệ này phải nghiên cứu và phát triển những hình thức sản xuất phù hợp nhất, thông minh nhất cho thời đại của họ và cả cho các thế hệ sau này

2 Thế nào là phát triển nông nghiệp bền vững

Cho đến nay có rất nhiều định nghĩa về sự phát triển bền vững, trong đó định nghĩa được nhắc đến nhiều nhất là định nghĩa của

Uỷ ban Thế giới về Môi trường & Phát triển đưa ra năm 1987:” Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai “ Ngày nay khái niệm bền vững phải nhắ hướng tới: bền vững

về kinh tế bền vững về chính trị, xã hội và bền vững về môi trường Về phát triển nông nghiệp bền vững ta có thể dẫn ra định nghĩa của TAC/CGIAR (Ban cố vấn kỹ thuật thuộc nhóm chuyên gia quốc tế về nghiên cứu nông nghiệp): “ Nông nghiệp bền vững phải bao hàm sự quản lý thành công tài nguyên nông nghiệp nhằm thoả mãn nhu cầu của con người đồng thời cải tiến chất lượng môi trường và gìn giữ được tài nguyên nhiên nhiên

Như vậy là sự phát triển bền vững luôn luôn bao gồm các mặt:

- Khai thác sử dụng hợp lý nhất tài nguyên thiên nhiên hiện có

để thoả mãn nhu cầu ăn ở của con người

- Gìn giữ chất lượng tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ sau

- Tìm cách bồi dưỡng tái tạo năng lượng tự nhiên thông qua

việc tìm các năng lượng thay thế, nhất là năng lượng sinh học (chu

trình sinh học)

Trong định nghĩa trên, cũng cần phải lưu ý đến mục tiêu mà

nó phải đạt, đó là:

- Kinh tế sống động

- Kỹ thuật thích hợp

- Xã hội tiếp nhận

Định nghĩa này suy rộng ra còn nói được mối quan hệ xã hội,

trình độ phát triển kinh tế với các biện pháp kỹ thuật được áp

dụng

3 Các biện pháp phát triển bền vững

Khai thác hợp lý nguồn lợi tự nhiên (rừng, biển) để nó có thời

gian hồi phục, tái tạo

Tìm cách sử dụng hiệu quả hơn năng lượng sinh học (biomass)

giảm bớt lệ thuộc vào năng lượng hóa thạch

Tính ra cứ một ha trồng ngô là có thể sử dụng một lượng lớn

CO2 và sản sinh một khối năng lượng khổng lồ Kết hợp giữa chăn

nuôi và trồng trọt người ta tái tạo năng lượng trong một chu trình

khép kín, cung cấp nhiều sản phẩm, giảm ô nhiễm mối trường và

tái tạo năng lượng ở các dạng khác

Gần đây có nhiều tranh cãi xung quanh việc sử dụng ethanol

làm chủ yếu từ ngô, mía hoặc diezel sinh học làm từ các loại hạt

dầu như đậu tương, hướng dương v.v… Braxin và Mỹ là những

nước đi đầu trong lĩnh vực này Rồi đây các sản phẩm GMO với năng suất cao không còn sợ rào cản thương mại nữa, bởi đã đã được dùng cho chế biến nhiên liệu sinh học Cũng cần nói thêm là các Chính phủ giờ đây đang hào phóng trợ giá cho việc sản xuất loại năng lượng sạch này Mặt tốt của nhiên liệu sinh học như một dạng năng lượng sạch thì khỏi phải bàn Nhưng mặt trái của nó là làm tăng giá lương thực, làm trầm trọng thêm nguy cơ đói nghèo vốn đã trầm trọng ( khoảng 1 tỷ người trên thế giới đang sống trong nghèo đói ) Việc tăng cường sử dụng ethanol và diezel sinh học chắc chắn sẽ làm tăng giá lương thực, thực phẩm, thúc đẩy việc phá rừng để trồng lương thực, có khi lại là lợi bất cập hại Cũng cần nói thêm là tỷ lệ thay thế của ethanol và diezel sinh học

sẽ không nhiều so với tổng năng lượng tiêu dung của thế giới ( khoảng 10% ), bởi nguyên liệu từ lương thực đã là rất lớn

Việc dùng các nguồn năng lượng mới cũng đã đạt được kết quả đáng mừng Châu Âu (EU) hiện đang dẫn đầu thế giới về sử dụng các nguồn năng lượng mặt trời, năng lượng gió, sóng biển, năng lượng hydro và năng lượng sinh học Tổ chức E.U đã đặt mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng các nguồn năng lượng mới trên lên 12% trong năm 2010 Để tránh gây hậu quả xấu đối vứi thị trường lương thực, gần đây E.U quy định nhiên liệu sinh học thay thế chế biến từ lương thực không được quá 6%, phầncòn lại phải từ các nguồn khác như đã nói ở trên.Đây là những nguồn năng lượng sạch, hiệu quả cao và không gây ô nhiễm môi trường

Theo nghị định thư Kyoto, các nước phát triển hàng đầu của châu Âu đang phải mua hạn ngạch khí thải để hạn chế dần lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính Sử dụng các nguồn năng lượng hóa thạch như than đá, dầu khí đang là gánh nặng của các nước

châu Âu Ở nước Đức sẽ phải tìm cách giải quyết 503 triệu tấn khí

thải ô nhiễm vào năm 2007 Lượng khí Cacbon đioxit thải vào khí

quyển của Pháp đã giảm 14% trong công nghiệp, 17% trong công

nghiệp năng lượng và 6% trong nông nghiệp kể từ năm 1998 Đó

là thành quả bước đầu của công nghệ mới Như ta biết Nghị định

thư trên đã không được sự đồng thuận của nhiều nước, nhất là các

nước lớn có nền công nghiệp phát triển Trước mắt người ta đang

thảo luận một hiệp nghị để thay thế Nghị định thư Kyoto và nhiều

nước lớn giờ đây đã cho thấy những tín hiệu tích cực

Nước ta đang phấn đấu xây dưng một nền nông nghiệp tiên

tiến, bền vững, cho một cơ cấu nông nghiệp thích hợp phát huy lợi

thế của nước nhiệt đới, trong đó chăn nuôi và trồng trọt kết hợp bổ

sung cho nhau Nông nghiệp Việt nam đã có bước nhảy vọt trong

những năm gần đây, biến nước ta thành một cường quốc xuất khẩu

nông phẩm trên thế giới Trong các thành công của phát triển lúa

gạo, trong sự phát triển vượt bậc của cây cà phê, cây chè, cao su,

cây ăn quả có phần đóng góp rất quan trọng của chăn nuôi, không

chỉ ở sức kéo mà cả ở lượng phân hữu cơ vô giá Chính nguồn

phân hữu cơ từ chất thải của gia súc đã giữ được sự phì nhiêu của

đất, giữ được kết cấu của thổ nhưỡng, dù ở nhiều nơi độ thâm

canh đã đạt tới mức độ rất cao: 2 vụ và thậm chí 3 vụ/năm

Ban cố vấn kỹ thuật của nhóm chuyên gia quốc tế về nghiên

cứu nông nghiệp TAC/CGIAR (1989) đã đưa ra các hướng dẫn để

phân tích sự bền vững của phát triển nông nghiệp Mức độ phân

tích áp dụng cho 4 cấp:

- Mức đơn vị sản xuất tại hiện trường

- Mức trang trại

- Mức quốc gia

- Mức khu vực/ châu lục/ thế giới

Bảng 1: Phân tích tính bền vững Mức độ

phân tích

Đặc tính tiêu biểu của tính bền vững Yếu tố quyết định

Hiện trường/ đơn

vị sản xuất

Cây trồng và vật nuôi cao sản Bảo vệ đất và nguồn nước ít sâu hại (cây trồng) và bệnh tật (vật nuôi)

Quản lý đất và nguồn nước; khống chế sinh học đối với sâu hại, sử dụng phân hữu cơ, phân hóa học, thuốc trừ sâu, giống cây, con

Trại sản xuất

Nhận thức của nông dân, sự thoả mãn nhu cầu kinh tế và xã hội, cơ cấu sản xuất đứng vững được

Hưởng thụ được tri thức, nguồn đầu tư từ bên ngoài

và thị trường Quốc gia Nhận thức của xã hội; tiềm lực

nông nghiệp khai thác phát triển vững vàng, bảo tồn được tài nguyên

Chính sách phát triển nông nghiệp, giáo dục cộng đồng, nghiên cứu và khuyến nông Khu vực/

Châu lục/

thế giới

Chất lượng môi trường tự nhiên, phúc lợi nhân loại và tính công bằng, nghiên cứu và phát triển nông nghiệp quốc tế

Khống chế ô nhiễm, ổn định khí hậu và giới hạn phân chia (lợi ích)

Nguồn: FAO-nghiên cứu và kỹ thuật, Bài 4 Rome, Italy, 1989

Một loạt hệ thống nông nghiệp được coi là bền vững như nông nghiệp tự nhiên (natural farming), nông nghiệp hữu cơ (organic farming), nông nghiệp bền vững đầu tư thấp (low input sustainable agriculture) Tất cả các công nghệ trên đều có đặc điểm chung đó

là đầu vào từ bên ngoài thấp, sử dụng nguồn tài nguyên tại chỗ, ít

sử dụng hóa chất nên mức độ ô nhiễm thấp và bảo vệ được môi

trường Các hình thức sản xuất này thiên về tự cung tự cấp trong

phạm vi gia đình mà ít quan tâm đến sản phẩm tối đa

Có thể nói mục tiêu sản lượng tối đa (maximum production)

hầu như từ lâu đã là mục tiêu của các nhà sản xuất theo hướng thị

trường Vì thế người ta đã dùng hết mức thuốc trừ sâu, phân hóa

học, nước, năng lượng cho sản xuất thâm canh Cách mạng xanh

những năm 60 thế kỷ trước là một ví dụ điển hình Hình thức này

chắc chắn là có lợi trước mắt nhưng về lâu về dài là có hại

Bên cạnh mục tiêu trên có một khái niệm khác được nhiều

người quan tâm ủng hộ đó là đạt sản lượng “hợp ly” (optimum

production) Ở đây không phải là từ chối sử dụng hóa chất hay

không đầu tư hoặc đầu tư thấp mà là căn cứ vào nhu cầu của cây

và chất lượng đất để có sự đầu tư hợp lý

Biện pháp phòng trừ tổng hợp IPM có thể được coi là một biện

pháp bền vững hữu hiệu, ở đó người ta đã sử dụng thuốc trừ sâu

một cách tốt nhất kết hợp với chọn lọc các giống cây kháng bệnh,

kết hợp kỹ thuật trồng trọt, sử dụng các loại cây thuốc, các loài

ong để chống côn trùng

Để cho mọi người thừa nhận và thực hiện chủ trương nông

nghiệp bền vững trong thực tiễn là việc rất khó khăn, một cuộc

đấu tranh gian nan Những người hoạch định chính sách cần phải

có nhãn quan xa rộng để có được các chính sách thích hợp, kiên trì

thuyết phục nông dân thì mới mong xoay chuyển được tình thế

Người nông dân nào cũng muốn đạt năng suất cao, trong điều

kiện cho phép ai cũng muốn sử dụng giống mới, đầu tư nhiều phân

hóa học và thuốc trừ sâu Để có thêm thu nhập, các công ty, các

nhà chăn nuôi lớn sẵn sàng làm tất cả, chỉ có pháp luật may ra mới hạn chế được phần nào sự bóc lột thậm chí tàn phá tự nhiên Không ai, không quốc gia nào lại cam chịu đói nghèo, lại không muốn phát triển nhanh qua con đường công nghiệp hóa và hiện đại hoá Ai sẽ hy sinh cho tương lai đây? Phát triển bền vững tuy không giải quyết được mọi chuyện, nhưng nó có thể đưa ra được những phương sách, sự hướng dẫn cho việc nghiên cứu và phát triển vì sự sống của thế hệ tương lai Lẽ đương nhiên chúng ta vẫn còn hy vọng ở lương tri con người, bởi vì không ai muốn đời con cháu phải trả giá Nhu cầu thì phải thoả mãn, nhưng lòng tham thì cần hạn chế! Bài học của khủng hoảng kinh tế gần đây chắc chắn sẽ thúc đẩy các quốc gia suy nghĩ nhiều đến tính bền vững trong phát triển

II TIÊU CHUẨN ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG CHĂN NUÔI BỀN VỮNG TRONG NÔNG NGHIỆP

Giữa phát triển và tính bền vững luôn có những mặt đối lập Công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đôi lúc đã bắt môi trường trả giá Cho đến nay không phải ở đâu người ta cũng đồng ý và thực hiện theo hướng bền vững Có người chỉ muốn nhấn mạnh quá trình công nghiệp hoá, không cần biết đến khái niệm này, thậm chí cho những người chủ trương phát triển bền vững là “bảo thủ” là đẩy lùi tiến bộ Và như ta biết điều đó đã dẫn tới một tình hình hết sức nghiêm trọng mà các nguyên thủ quốc gia đã phải ngồi lại bàn bạc chuyên đề này và ra tuyên ngôn Rio de Janero nổi tiếng (1962)

Để đánh giá khả năng phát triển bền vững phải có các tiêu chuẩn riêng cho từng ngành kinh tế và riêng cho xã hội Các tác giả J.de Wit, J.K Oledenbroek, H.van Keulen, D.Zwart (1990) đã

đi sâu nghiên cứu các tiêu chuẩn đánh giá hệ thống chăn nuôi bền

vững Theo các tác giả trong sản xuất nông nghiệp, tiêu chuẩn

đánh giá hệ thống chăn nuôi bền vững dựa vào các yếu tố chi phối

tính không bền vững đặt trong mối quan hệ tương hỗ giữa các

ngành chăn nuôi và trồng trọt và cả hệ thống Phát triển chăn nuôi

một mặt sẽ thúc đẩy phát triển ngành trồng trọt và phát triển nông

nghiệp nói chung, mặt khác lại có thể ảnh hưởng tới những yếu tố

chi phối tính không bền vững, làm trầm trọng thêm những vấn đề

về môi trường sinh thái nông nghiệp

Các vấn đề sau đây cần được xem xét một cách hệ thống:

1 Khả năng cân đối giữa nhu cầu và tiềm năng cung cấp

những sản phẩm chăn nuôi là một chỉ tiêu đánh giá PTBV trực

tiếp Vấn đề nhu cầu các sản phẩm chăn nuôi tăng có liên quan

đến giảm diện tích đất tự nhiên, quá trình chuyển hoá dinh

dưỡng trong thiên nhiên và nguồn lương thực dự trữ Tuy tồn

tại mối tương tác thuận giữa chăn nuôi và trồng trọt, cùng thúc

đẩy phát triển, và chăn nuôi còn được xem như hoạt động

chính để giảm sự rủi ro trong sản xuất nông nghiệp, song

không tránh khỏi sự cạnh tranh về đầu tư, năng lượng cung cấp

trong sản xuất Chỉ số về mối tương quan thuận sẽ phản ánh sự

PTBV trong chăn nuôi

2 Vấn đề sử dụng đất nông nghiệp: Dự kiến đất có khả năng

trồng trọt sẽ giảm từ 0,28 ha/người ở mức hiện nay xuống 0,17

ha/người vào năm 2025, riêng châu Á sẽ giảm xuống 0,09

ha/người (WRI, 1990) Theo ước tính của FAO, diện tích đất trồng

trọt sẽ ở mức 0,15 ha/người năm 2050 Vấn đề giảm diện tích đất

trồng trọt có liên quan trực tiếp tới sự PTBV vì diện tích mới mở

ra lại chủ yếu ở những vùng đất khó khăn, tiềm năng năng suất

thấp và thường thoái hoá sau quá trình canh tác Theo đánh giá sơ

bộ có khoảng 40% đất có khả năng trồng trọt và 21% đất trồng cỏ

sẽ chịu “tác động do con người gây thoái hoá”; ở hầu hết những nước đang phát triển, quá trình rửa trôi là dạng chính trong thoái hoá đất Kết quả phân tích ở Nam Mali, lượng dinh dưỡng trong đất mất đi ở một số cơ cấu luân canh tương đương với giá trị sản phẩm thu được ở thời giá (1992) Hiệu quả thực sự của hệ thống chăn nuôi là tác động đến cân bằng sinh dưỡng trong đất thông qua quá trình cải tạo đất, tăng chất hữu cơ, giảm xói mòn, rửa trôi Xói mòn cũng ảnh hưởng rất lớn đến quá trình thoái hoá đất và chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó bao gồm cả tác động do chăn nuôi Phá rừng là nguy cơ đe dọa tính ổn định của hệ thống sản xuất nông nghiệp, hàng năm chăn nuôi góp phần trực tiếp vào quá trình này khoảng 9% hoặc thậm chí còn cao hơn (sử dụng làm bãi chăn thả, phát triển đồng cỏ ) Do đó, tác động của hệ thống chăn nuôi đến quá trình thoái hoá đất, duy trì cân bằng dinh dưỡng trong đất là chỉ tiêu PTBV Những dự báo gần đây về các vùng đất thấp ven biển sẽ bị nhấn chìm do hệ quả của việc trái đất ấm dần lên, như vậy đất trồng trọt lại càng bị co hẹp

3 Sử dụng năng lượng hiệu quả: Hầu hết những sản phẩm tăng lên hiện nay là kết quả của tăng sử dụng năng lượng hoá thạch, đây là nguồn năng lượng không tái tạo được Vấn đề này liên quan tới việc giảm tỉ lệ tổng số năng lượng, từ cao hơn 10 ở

hệ thống đầu tư thấp, đến nhỏ hơn 2 ở hệ số đầu tư cao Quá trình sản xuất chăn nuôi góp phần giảm bớt sử dụng nguồn năng lượng này thông qua các dạng năng lượng khác như sức kéo, nhiên liệu từ phân Việc sử dụng năng lượng hoá thạch rồi đây

sẽ bị giảm dần bởi nguồn năng lượng này sẽ cạn dần, buộc người ta phải có chương trình khai thác sử dụng các nguồn năng lượng sạch khác

Ngoài ra, sử dụng nước và nguồn dinh dưỡng hiệu quả, cân

đối cũng giữ vai trò rất quan trọng, đặc biệt có tác động lớn đến hệ

thống canh tác và qua đó ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng năng

lượng

4 Sự ô nhiễm môi trường có liên quan chính đến hệ thống

thâm canh, chăn nuôi như: (a) ô nhiễm mạch nước ngầm do

khoáng chất mà nguyên nhân chính là sự mất cân bằng dinh dưỡng

(b) các hoá chất độc hại các sản phẩm thuốc thú y, thuốc trừ sâu

Khắc phục sự ô nhiễm này theo hướng đa canh, đa dụng, sử

dụng giống thích ứng, giảm lượng thuốc thú y, dùng vac xin và kỹ

thuật quản lý

5 Đa dạng sinh học được xem là cơ sở cần thiết có lợi cho

tương lai Nguy cơ mất dần tính đa dang sinh học (ĐDSH) rất lớn

do mất dần diện tích tự nhiên, nơi tiềm chứa hệ sinh thái đa dạng,

để chuyển thành diện tích trồng trọt với hệ cây trồng cố định, và

hệ di truyền theo quá trình điều khiển của con người Đây là vấn

đề quan trọng nhưng để đánh giá chính xác cũng rất khó

ĐDSH cũng gắn liền với tính ổn định sinh học được biểu hiện

như khả năng chống chịu, khả năng thích nghi và biến đổi, tính

bảo thủ di truyền

Vấn đề phát triển bền vững không phải là không gây ra tranh

cãi Vì vậy cần xem xét nó trên quan điểm liên tục, hệ thống, trên

góc độ ủng hộ tiến bộ Việc định ra được các chỉ tiêu có thể đo

lường được để đánh giá ảnh hưởng đối với hệ sinh thái là hết sức

quan trọng Như vậy ta đã đánh giá một vấn đề trong sự phát triển

hệ thống, sự liên quan giữa sinh thái và các chỉ tiêu kinh tế xã hội

là những cái hết sức quan trọng của mục tiêu phát triển bền vững

Ta sẽ thử điểm lại các thảm họa thiên nhiên đang đe dọa để thấy tường tận tính cấp thiết của phát triển nông nghiệp bền vững

III NGUỒN GỐC CỦA THẢM HỌA MÔI TRƯỜNG

Trái đất và bầu khí quyển quanh nó là cái nôi của sự sống Từ lúc có con người xuất hiện, hình thành xã hội thì các hoạt động của con người đã chi phối toàn bộ hoạt động của sự sống Với sức mạnh của trí tuệ, con người trở thành chủ của các loài sinh vật khác, con người dựa vào tự nhiên, khai thác nó, bắt muôn loài phục vụ cho mình Con người đã dùng sức mạnh của mình mà chủ yếu là sức mạnh của trí tuệ để chinh phục trái đất, thậm chí còn

ôm ấp mộng chinh phục các hành tinh khác lạ xung quanh trái đất Lúc con người xuất hiện, trên trái đất đã có sẵn cây trái, sẵn các loài muông thú Để sinh sống con người bắt đầu hoạt động hái lượm trái cây và săn bắn thú rừng Với một số lượng ít ỏi ban đầu, loài người đông dần lên hình thành bộ tộc, hình thành xã hội Cây trái, thú rừng không dồi dào sẵn có như trước nữa Con người từ chỗ chỉ biết“để dành” đã dần dần biết trồng trọt chăn nuôi Người

ta biết đào lỗ bỏ hạt để thu gặt khi quả, hạt đến độ chín Người ta biết giữ các con gia súc cái đực, cho chúng sinh sản để được đời con để nuôi béo và giết thịt Quá trình này diễn ra rất chậm chạp

và trải qua nhiều thất bại Lúc đầu khi săn bắt được dã thú, người giết thịt những con to lớn hung bạo trước hoặc những con xấu xí, yếu ớt trước và giữ lại những con khoẻ mạnh hiền lành Kết quả là

do được giữ lại lâu, chúng đã sinh sản ra thú con Điều này đã gợi

ý cho con người bấy giờ biết cách giữ những con vật trưởng thành cho nó sinh đẻ và nuôi các thú nhỏ Nghề chăn nuôi được bắt đầu

từ đó

Thuở ban đầu, đất rộng người thưa, người ta trồng trọt trên

một mảnh đất nào đó sau một thời gian thấy kém phần màu mỡ thì

lại dời đi nơi khác, lại đốt rừng làm rẫy Lối canh tác ấy thường

được gọi là du canh Những gia đình chuyên sống bằng chăn nuôi

cũng áp dụng phương thức ấy, đó là chăn thả đàn gia súc (bò, cừu

v.v.) ở mảnh đồi có nhiều cỏ tốt, sau một thời gian thức ăn cạn dần

lại chuyển sang mảnh đồi khác có cỏ tốt hơn Cách chăn thả ấy

thường được gọi là “du mục”

Thế là ngay từ đầu con người đã biết lợi dụng thiên nhiên,

chọn khai thác những nơi màu mỡ trước Đợi cho xã hội con người

đông dần lên, cái lối di chuyển ấy không còn dễ dàng nữa, người

ra buộc phải “định canh” và tìm cách sống trên một mảnh đất cố

định Để tồn tại được, rõ ràng là cần phải biết tận dụng mảnh đất

ấy mà còn trên chừng mực nào đó bồi bổ nó để thu hoạch được

khá hơn Kỹ thuật trồng trọt và chăn nuôi được cải tiến dần Tất

nhiên con người, bên cạnh ý thức bồi bổ lại cho mảnh đất mà mình

dựa vào để sinh sống, cũng có lúc vô tình hay cố ý đang huỷ hoại

nó, tàn phá nó Cái cảnh “lấy ngón tay chọc mắt mình” không phải

là không xảy ra Có thể dễ nhận thấy ở sự đốt rừng bừa bãi để làm

rẫy, ở hiện tượng chăn thả quá mức, gây xói mòn v.v

Từ những năm 40 của thế kỷ 20 với sự xuất hiện và ứng dụng

của các loại ‘thuốc thần” như kháng sinh, tỷ lệ tử vong của người

nhất là trẻ sơ sinh giảm hẳn đi Dân số thế giới tăng nhanh chóng và

chẳng mấy chốc một thảm họa đã ập tới - áp lực tăng dân số Một

điều đáng lo ngại nhất là tốc độ tăng dân số lại rất mạnh mẽ ở các

nước đang phát triển, những nước mà ở đó cuộc sống còn rất chật

vật, nạn đói thường xảy ra Khó mà tin được giữa cái thế giới văn

minh này vẫn còn có hàng trăm triệu người đói khổ, hàng trăm triệu

trẻ em suy dinh dưỡng Theo công bố của FAO năm 2000 con số

người đói và thiếu ăn là 826 triệu người, trong đó 792 triệu người thuộc các nước đang phát triển và 34 triệu người thuộc các nước phát triển Đà tăng dân số này, nếu không kiểm soát được có nguy

cơ trở thành thảm hoạ Dân số thế giới hiện đã là 6,4 tỷ người Theo ước tính nếu không được kiềm chế thì sau 30 năm nữa số người sẽ tăng thêm 3 tỷ Thật là khủng khiếp! Con số trên không những đe dọa cuộc sống nông thôn và cả cuộc sống của đô thị và nói rộng ra

đe dọa cho môi trường quanh ta và cả hành tinh này ( Theo đánh

giá gần đây – 2009 của Tổ chức chương trình lương thực thế giới của Liên Hiệp Quốc ( WFP ) thì hiện nay do khủng hoảng tài chính toàn cầu, con số người đói nghèo trên thế giới đã tăng lên đến 1 tỷ người, trong khi WFP chỉ có thể giúp cho khoảng 10% số người trên )

Làn sóng di dân tưởng đã chấm dứt từ lâu, ngày nay lại vẫn đang tiếp diễn Do chiến tranh, thiên tai mất mùa, hàng năm hàng triệu người vẫn bỏ quê hương đi tìm các miền đất khác, nơi cuộc sống dễ dàng hơn

Thế giới thực sự đang đứng trước những thử thách to lớn thảm họa môi trường: quả đất nóng dần lên, nạn phá rừng, xói mòn,ô nhiễm đất và nước v.v Tốc độ đô thị hoá chóng mặt ở một

số nước đang dẫn đến đảo lộn cuộc sống không những của dân nông thôn và cả dân thành trị và đang làm cho mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt Bạo lực khủng bố những năm đầu của thế kỷ này lại càng làm tăng thêm lo ngại cho toàn thế giới Dư luận phổ biến đều cho rằng chỉ có thể trừ diệt tận gốc chủ nghĩa khủng bố bằng sự kết hợp của đấu tranh mạnh mẽ trên bình diện toàn cầu với công cuộc xoá đói giảm nghèo, xoá bỏ bất công xã hội trong mỗi nước và giữa các nước