PHÁT TRIỂN CHĂN NUÔI BỀN VỮNG TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NÔNG NGHIỆP part 3 pps

Nó chỉ có nghĩa là loại thức ăn này không phải là truyền thống hoặc rất ít được đưa vào khẩu phần của vật nuôi với mục đích được sản phẩm thương phẩm.. Cái lợi của phương thức chăn nuôi

d Thức ăn không truyền thống (non-conventional feeds)

Người ta để riêng nhóm thức ăn này ra nhưng thực ra nó là

một phần của sản phẩm phụ nông, công nghiệp

Tách bạch ra như vậy thực ra là để nhấn mạnh khả năng có thể

mở rộng việc dùng nó làm thức ăn cho vật nuôi Nó chỉ có nghĩa là

loại thức ăn này không phải là truyền thống hoặc rất ít được đưa

vào khẩu phần của vật nuôi với mục đích được sản phẩm thương

phẩm Thuộc nhóm thức ăn này là các loại rau, các loại lá của cây

một năm và cây lâu năm, các loại sản phẩm phụ có được sau khi

chế biến các sản phẩm nông nghiệp

2 Hệ thống chăn nuôi gia súc nhai lại

a Hệ thống chăn nuôi quảng canh

Hệ thống này phù hợp với các vùng bãi chăn rộng với mật độ

gia súc nhai lại thấp Một số hải đảo các nước Đông Nam Á, ở

Đông Thái Lan và một số vùng Philippin, ở đó có hàng ngàn hecta

bãi cỏ với những đàn gia súc được chăn thường xuyên tuy mật độ

đó là ít so với diện tích bãi chăn Thường ở những vùng này muốn

phát triển thì phải có các điều kiện:

- Có nhiều gia súc, có thể mua được với giá phải chẳng từ các

hộ nông dân

- Có khả năng cải tiến cơ sở di truyền thông qua lai kinh tế

- Khả năng quản lý trang trại để có được sức sản xuất cao hơn

các hộ chăn nuôi nhỏ khác

- Được áp dụng các biện pháp ưu đãi đối với các trang trại nuôi bò thịt

Thường thì số người thu lợi được qua hệ thống chăn nuôi quảng canh này là rất ít bởi vì tiền lời trên đầu tư tuy khá nhưng tiền đầu tư cũng lớn như giá gia súc, rào ngăn, giếng nước, bơm, các công trình v.v ở nước ta hình thức nuôi trâu bò quảng canh thường thấy ở vùng núi phía bắc và đồi núi miền trung Ở nam trung bộ dựa vào rừng núi có gia đình đã nuôi hàng nghìn con bò theo phương thức quảng canh Hình thức quảng canh ngày càng bị

co hẹp do áp lực dân số và nhu cầu phát triển các vùng kinh tế mới

b Hệ thống chăn nuôi kết hợp với trồng trọt

Ở các vùng trồng trọt thịnh hành, ở đây cây trồng thường được tưới nước thì vai trò của chăn nuôi gia súc nhai lại là phải làm sao cho nó đem thêm lợi ích và không xâm hại đến trồng trọt

Có thể thấy 3 kiểu chăn giữ gia súc nhai lại

* Chăn giữ trâu bò ở bãi cỏ ven đường, các nơi công cộng, có thể chăn thả trâu bò trên đồng ruộng vừa gặt xong

* Trâu bò được cột, có thể di động được nhưng không thể làm tổn hại mùa màng

* Cắt cỏ và nuôi trâu bò tại chuồng Theo ngôn ngữ của ta, người ta gọi là nuôi trâu bò trên vai Hình thức này thấy ở những nơi đất chật, khó chăn thả mà mật độ trâu bò lại đông như ở một

số xã đồng bằng Ở đây trâu bò được nuôi tại chuồng, được cho ăn

cỏ và cả thức ăn tinh trong mùa làm việc nặng Có thể thấy chi phí

lao động dùng cho hình thức nuôi này là cao, bởi vì với kiểu nuôi

nhốt này trâu bò được giữ trong chuồng nhờ vào kiến trúc xây

dựng và thức ăn mua vào Như thế ta không lấy làm lạ là ở đây

không có nhiều đất cho sản xuất thức ăn chăn nuôi, mà đất chủ yếu

là cho trồng trọt và trâu bò được nuôi chủ yếu là để có sức kéo rồi

mới tính đến nhu cầu thịt

c Hệ thống chăn nuôi trồng cây thức ăn dưới tán cây

Lợi dụng cây thức ăn mọc dưới tán cây như dừa, cọ dầu hoặc cao

su để chăn nuôi, đây là một phương thức có nhiều ý nghĩa Cái lợi

của phương thức chăn nuôi trâu bò dưới tán cây là:

- Tăng được giá trị trên một đơn vị diện tích từ sản phẩm của

cây và của cả động vật nhai lại

- Tăng độ phì của đất do phân nước tiểu của con vật

- Bớt cỏ dại trên đất trồng cây

- Lợi dụng bóng mát, giảm nhiệt cho gia súc

- Là một phương thức bền vững có ý nghĩa đẩy mạnh chăn

nuôi

Thế nhưng cho đến nay, người ta chưa phải là đã đầu tư nhiều

cho phương thức này để đạt được hiệu quả tối đa Thu nhập được

từ chăn nuôi chưa thấy quay trở về với cây trồng bởi vậy sự kết

hợp này còn đơn sơ

d Trồng cây đa dụng

Các cây đa dụng thường trồng trong vườn, ven các lối là những cây có thể dụng làm thức ăn gia súc, làm củi đun, làm tốt đất, làm bóng mát, giữ màu xanh cho môi trường

Cây đa dụng mang lại nhiều cái lợi:

- Sẵn có và dễ phổ biến cho địa phương

- Là nguồn cung cấp protein, năng lượng, chất khoáng và vitamin

- Làm giảm lượng thức ăn tinh trong khẩu phẩn, qua đó mà giảm giá thành chăn nuôi

- Ngoài ra thức ăn xanh còn có lợi ích đối với hệ tiêu hoá (nhuận tràng) giúp con vật ăn đủ độ choán

Những loại cây quan trọng được chú ý ở các vùng nhiệt đới là các loại keo dậu, cây anh đào, vông, cây điền thanh, cây so đũa, chè lá to

e Chiến lược bổ sung thức ăn

Việc bổ sung các chất dinh dưỡng cho thăng bằng ngày càng được chú ý chẳng những xét theo góc độ năng lượng mà cả protein nữa Ngày nay chiến lược này đã trở thành biện pháp quan trọng nhằm nâng cao sản phẩm gia súc

Theo Preston và Leng 1986 thì chiến lược bổ sung thức ăn nhằm:

- Tạo ra một hệ thống sinh thái (ecosystem) hữu hiệu cho sự lên men tiêu hoá chất xơ trong dạ cỏ

- Làm thăng bằng các sản phẩm tạo ra từ lên men tiêu hoá với

các chất dinh dưỡng thoát qua (by-pass) trong khẩu phần để có thể

tận dụng tốt nhất năng lượng sẵn có để tạo ra sản phẩm

Các loại thức ăn bổ sung được chú ý nhất là tảng đa dinh

dưỡng (multi-nutrient blocks), nó giúp con vật tăng tính thèm ăn,

ăn được nhiều hơn và tiêu hoá cũng tăng lên Bổ sung thức ăn

xanh thô cũng là một phương pháp quan trọng, mặc dù đến nay nó

vẫn còn chưa được chú ý bao nhiêu

3 Hệ thống chăn nuôi các gia súc dạ dày đơn và gia cầm

Nuôi các loại động vật không thuộc loài nhai lại (như lợn, gà,

vịt v.v.) ở các hộ chăn nuôi nhỏ thường là tận dụng các phụ phẩm

công, nông nghiệp và thức ăn dư thừa sau các bữa ăn của con

người

Có 3 loại hệ thống nuôi dưỡng:

a Kiểu chăn thả nhặt nhạnh của rơi vãi (Scavenging

system)

Trong hệ thống này các giống vật nuôi là giống địa phương,

giống chưa cải tiến Chúng được chăn thả và tự nhặt nhạnh thức ăn

chủ yếu là từ lúa và các cây hoa màu khác và cả của các bếp ăn,

nói chung sức sản xuất là thấp và thời gian nuôi sẽ kéo dài (đạt tới

độ thành thục chậm)

Vịt là một điển hình rất có hiệu quả của phương thức nuôi

chăn thả Với phương thức này tiêu tốn thức ăn cho 1kg vịt tăng

trọng là rất thấp và tiêu tốn thức ăn cho 10 quả trứng cũng thấp

Người ta thường ấp trứng để có vịt con và nuôi đến 4 tuần tuổi sau đó

cho thả trên đồng lúa đã thu hoạch Người nông dân có thể ước định

mùa thu hoạch lúa làm sao để vịt con lớn kịp thả đồng ngay sau khi gặt lúa Ở đồng bằng sông Cửu Long mùa gặt kéo dài cho nên việc chăn thả vịt là rất có lợi Vịt được ăn thức ăn rơi vãi, cá tôm, côn trùng nên tăng trọng rất nhanh Đây là mẫu hình lý tưởng của nông nghiệp hữu cơ

b Kiểu chăn nuôi bán thâm mục

Đặc điểm của kiểu chăn nuôi này là sử dụng các thức ăn sẵn

có với một phần thức ăn tinh Thường thì các tiểu chủ không đủ đất mà lại nuôi hơi nhiều gia súc nên phải áp dụng phương thức này

Kiểu nuôi chủ yếu bằng các loại củ như sắn, khoai lang với một phần thức ăn tinh hạn chế là tương đối phổ biến Ngoài sắn, khoai củ, người ta còn cho con vật ăn dây lang, dây lạc, các loại rau tăng trọng của con vật tuy chưa cao nhưng cũng khá hơn nhiều so với phương thức chăn thả

c Kiểu nuôi thâm mục (đầu tư sâu)

Kiểu nuôi này ở hộ chăn nuôi nhỏ là hiếm bởi vì thiếu vốn và thiếu sức lao động, đầu tư nhiều vào trồng trọt hơn là chăn nuôi

Ở một số nước Đông Nam Á, thức ăn cho gia súc thường được tự trộn ở trong nhà nông dân mà nguyên liệu chủ yếu là ở địa phương Đây là hình thức nên khuyến khích bởi vì nó xúc tiến việc tận dụng các nguồn thức ăn địa phương sẵn có và đó là biện pháp hữu hiệu nâng cao sản phẩm chăn nuôi

Cùng với sự phát triển của kinh tế thị trường, thức ăn tinh hỗn hợp có sẵn ở khắp mọi nơi Ở các vùng ven thị gần thị trường tiêu

thụ, nhiều nông dân đã nắm bắt cơ hội nuôi thâm mục để được lợi

nhuận cao

4 Một số loại thức ăn phụ phẩm thông dụng

Dưới đây liệt kê một số loại thức ăn phụ phẩm nông công

nghiệp và các loại thức ăn không truyền thống ở vùng Đông Nam

Á

Bảng 6 Các loại thức ăn phụ phẩm được sử dụng nhiều

ở một số nước

Loại thức ăn Nước Đối tượng vật nuôi

Chuối:

- Phần bỏ đi: thân chuối

Việt Nam, Philippine Bò thịt, vịt, lợn, bò

Sắn:

- Lá sắn

Thái Lai, Indonesia, Philippin, Việt Nam

Bò thịt, trâu, dê, cừu

Ngô cây: Philippin, Indonesia,

Malaysia

Bò thịt, trâu, dê, cừu

Cọ dầu:

- Nước ép dầu

- Bã ép dầu

- Khô hạt cọ

Mía:

- Ngọn, bã mía

Thái Lan, Philippin, Việt Nam

Bò thịt, trâu

Bảng 7 Chất lượng phụ phẩm nông công nghiệp

và đối tượng nuôi

Nguồn thức ăn Đặc điểm Đối tượng vật nuôi

Năng lượng protein (cám gạo),

khô dừa, khô đậu tương, đệm

Năng lượng cao và protein cao

Lợn, gà,vịt, loài nhai lại cho sữa

Phụ phẩm cây trồng chất lượng tốt (lá sắn )

Protein cao, năng lượng cao

Lợn, vịt, loài nhai lại cho sữa, sử dụng bổ sung cho vật nuôi lấy thịt

Phụ phẩm cây trồng chất lượng trung bình (dây khoai lang )

Protein vừa phải Lợn, loài nhai lại cho thịt và cho

sữa Phụ phẩm cây trồng chất lượng

thấp (rơm lúa, bã mía)

Protein thấp, nhiều xơ Loài nhai lại (cho thịt và sức

kéo)

Nhưng việc tận dụng các loại thức ăn từ phụ phẩm nông công nghiệp vẫn gặp những trở ngại Không phải người nông dân không biết hoặc không chú ý tận dụng các loại thức ăn này Thế nhưng cho đến nay việc dự trữ, chế biến nó vẫn còn bị hạn chế Có những khó khăn lớn mà người tiểu nông không dễ gì khắc phục được Đó là:

- Loại thức ăn này rất phân tán bởi vì chúng thường là sản phẩm phụ của cây trồng thu hoạch trên từng mảnh đất nhỏ và cũng không cùng thời gian, khó cho chế biến và dự trữ

- Chất lượng của loại thức ăn này thường thấp do đó chất lượng sản phẩm chăn nuôi cũng không cao và giá bán cũng thấp

- Chi phí cho lao động để thu thập tốn kém, xử lý chế biến khó khăn

- Một số cây lá có các chất độc (mimosine, HCN Saponins )

- Khó tổ chức dịch vụ hỗ trợ cho chế biến trong lúc người nông dân chưa nắm vững các kỹ thuật xử lý

Bảng 8 Một số chất độc hại trong thức ăn phụ phẩm

nông công nghiệp và cây cỏ

Cây Acacia spp Cyanogens, Oxalate

Vỏ và ruột hạt cà phê Caffeine tannin (2,8% DM)

Nước dịch của cọ dầu ép Nhiều chất tro (12-26%)

Bèo Nhật Bản (Water hyacinth) Oxalic axit (1,4% DM)

B NHỮNG HẠN CHẾ CỦA SẢN XUẤT CHĂN NUÔI

QUY MÔ NHỎ

Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất chăn nuôi

quy mô nhỏ dạng tiểu nông Những hạn chế này nằm ngay trong

tính chất của sản xuất nhỏ Từ đó mà bên cạnh mặt tốt là ở chừng

mực nào đó nó khai thác được nguồn tài nguyên sẵn có của địa

phương để phát triển chăn nuôi, nhưng đồng thời nó cũng rất hạn

chế và khó đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng nhanh đối với sản

phẩm xã hội

Ta hãy xem xét vấn đề từ nhiều mặt:

I QUY MÔ SẢN XUẤT HỘ TIỂU NÔNG

Quy mô đã nhỏ hẹp đất trồng ngày càng bị băm nát ra vì thế

mà rất trở ngại cho sự phát triển và hậu quả là:

- Làm giảm cả sản lượng cây trồng lẫn vật nuôi

- Chuyển đổi mạnh từ cây lương thực sang cây công nghiệp ví

dụ như lạc, đậu Từ đó mà các sản phẩm phụ như rơm giảm đi và kéo theo là vật nuôi cũng thay đổi, thay vì nuôi trâu bò người ta phải nuôi dê, cừu hoặc lợn Hậu quả dễ thấy là có thể thiếu trâu

bò, thiếu sức kéo, ảnh hưởng đến trồng trọt và an ninh lương thực trở thành mối lo vì đất trồng cây lương thực bị co hẹp

- Và cuối cùng là môi trường bị phá hoại, đi liền với sự nghèo đói với tài nguyên cạn kiệt, sự bền vững của phát triển bị phá vỡ

II QUAN ĐIỂM HỆ THỐNG TRONG QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP

Một trở ngại cho phát triển chăn nuôi ở hộ gia đình là rất nhiều người không quan niệm kinh tế hộ như là một tập hợp, một hệ thống của cây trồng, vật nuôi, đất ruộng và nguồn nước Với cách nhìn như vậy nên người ta tự ý đưa vào những giống tuỳ theo ý muốn Lấy ví dụ từ việc nuôi bò Holstein Friesian lấy sữa, người

ta thường xuất phát từ ý định làm tăng thu nhập cho người nông dân và cải thiện được bữa ăn cho gia đình Còn như vật nuôi có hợp với vùng nuôi không (vùng trồng lúa chẳng hạn), có đủ nguồn thức ăn tại chỗ không, lao động, khả năng quản lý, giá thị trường

có đảm bảo không và cuối cùng cũng là nó có phải là nhu cầu thực

sự, là mong muốn của nông dân để được thu nhập nhiều hơn, thì

đó còn là một câu hỏi Xem ra cái mà những người nông dân nhỏ vùng trồng lúa cần hơn có lẽ là nuôi trâu bò để lấy sức kéo (Devendra, 1993)

Vì thế mà ta phải hết sức chú ý khi xác định cái cần và cái trở ngại khi đưa vào một kỹ thuật mới Phải điều tra nghiên cứu để hiểu thật rõ những vấn đề và những trở ngại trước khi ra quyết

định Điều tra thị trường phải được đặc biệt coi trọng, không chỉ là

thị trường hiện tại mà cả thị trường tương lai trong hoàn cảnh hội

nhập kinh tế

Các tiếp cận có thể là theo các bước:

- Điều tra, lập quy hoạch, làm thử qua các hoạt động khuyến

nông

- Xem xét tài nguyên thiên nhiên, nắm bắt tài nguyên sẵn có

cho việc chăn nuôi nhiều loại vật nuôi, phải xem xét trên góc độ

tổng thể: sản xuất, sau thu hoạch và sự tiêu dùng Cũng qua đó mà

thấy được mối tác động qua lại giữa các yếu tố Cái này cần có sự

hợp tác giữa người nghiên cứu và nông dân, tiến hành các thí

nghiệm trên thực địa

Tiến hành các nghiên cứu phát triển, chú trọng đến vai trò

tham gia của nông dân trong hệ thống, việc sử dụng các hệ thống

chăn nuôi truyền thống kết hợp với các sáng kiến nâng cao năng

suất Tiếp thu và giành quyền lựa chọn cho người nông dân, chủ

trương phải là từ dưới lên chứ không phải là từ trên dội xuống

- Một vấn đề quan trọng nữa là xem xét sự xác đáng về mặt

sinh thái Phải nhận biết những đặc điểm riêng về sinh thái để xem

kỹ thuật mới có tính khả thi không và về mặt xã hội có được chấp

nhận không

- Xem xét mối tác động qua lại giữa các thành phần: cây trồng,

vật nuôi, đất và nước, điều kiện kinh tế xã hội v.v để có sự đánh

giá về tính thích hợp của kỹ thuật

- Giám sát và phân tích sự phản hồi của hệ thống để qua đó

xác định sự ưu tiên của sản phẩm hàng hoá và các chiến lược phát

triển các hệ thống kết hợp bền vững

III NHỮNG KHÓ KHĂN CỦA SẢN XUẤT CÂY THỨC ĂN CHO VẬT NUÔI

Sự phát triển chăn nuôi đòi hỏi phải có nhiều thức ăn Trông cậy vào việc trồng cây thức ăn ở một số nước vùng Đông Nam Á không phải là dễ bởi dân số đông, đất hẹp (0,1-0,2 ha đất nông nghiệp/đầu người) là điều khó thực hiện Tất nhiên với sự phát triển chăn nuôi (nhất là phải đáp ứng đòi hỏi của thị trường) không thể không nói đến việc trồng cây thức ăn cho gia súc Vấn đề này cần phải nhằm vào các vấn đề như sau:

- Chính vì sự hạn chế của đất đai mà cần thiết phải đạt được năng suất tương đối cao và chất lượng tốt hơn đối với cây thức ăn Việc này có thể thông qua việc sử dụng giống tốt và quản lý canh tác tốt

- Tận dụng hết các loại đất có thể trồng cây thức ăn kể cả đất dốc, đê đập và hàng rào chắn, tranh thủ trồng xen giữa hai mùa chính để có thêm thức ăn cho gia súc Ở nước ta nông dân rất coi trọng vụ đông (giữa 2 mùa lúa), trong thời gian này người ta có thể trồng được một vụ ngô đông, khoai lang, khoai tây, cà chua, đậu tương, đậu xanh v.v vừa tăng được sản phẩm vừa góp phần cải tạo đất trồng

- Đẩy mạnh việc trồng các cây có nhiều mục đích (đa dụng) vừa có củi gỗ, cho thức ăn gia súc, lại có thể làm hàng rào chắn gió Các loại cầy tràm, Leucaena thuộc loại này

- Tận dụng nguồn lao động còn nhiều ở nông hộ, người ta có thể sản xuất thêm nhiều nguồn thức ăn, chế biến nâng cao phẩm chất của nó và sử dụng tốt nhất để được sản phẩm cao

- Nước có thể là một yếu tố hạn chế phải đặc biệt xem xét khi xác

định công thức cây trồng, nếu không thì việc sử dụng đất có thể dẫn

đến kết quả ngược lại

IV ĐE DỌA CỦA BỆNH TẬT

Các bệnh của vật nuôi là một hiểm họa lớn đối với chăn nuôi

nhất là ở vùng nhiệt đới Đông Nam Á, nơi phát sinh nhiều bệnh

mà điều kiện bảo hộ thú y còn nghèo kể cả trang bị chẩn đoán,

chữa chạy đến con người chuyên môn

Cần tập trung chú ý các loại bệnh sau:

- Loài nhai lại: bệnh lở mồm long móng, bệnh dịch tả trâu bò

(rinderpest) và bệnh tụ huyết trùng (haemorhagic septiaemia)

- Lợn: dịch tả và sẩy thai truyền nhiễm

- Gà: bệnh New castle

- Vịt: dịch tả vịt (duck virus enteritis)

Ngoài ra cũng cần lưu ý các bệnh ký sinh trùng như sán là gan

và giun tròn, giun phổi

Các bệnh gia súc gia cầm những năm gần đây cho thấy tính

chất khốc liệt của nó, bởi không chỉ gây thiệt hại lớn cho vật nuôi

mà còn uy hiếp đến cuộc sống của con người

Bệnh bò điên (BSE) là một trong số bệnh nguy hiểm xẩy ra

ngay ở các nước có nền chăn nuôi phát triển nhất Không chỉ hàng

vạn con bò bị tiêu huỷ, nó còn gây nên lo lắng của toàn xã hội, ách

tắc trong buôn bán thịt bò, thiệt hại lớn cho người nuôi và cả

người tiêu dùng

Bệnh cúm gia cầm (Avian Influenza) năm 2003 đã bùng nổ ở một số nước châu Á và đã kéo dài hơn 3 năm Nó đã gây nên lo lắng không chỉ cho các nước có bệnh phát sinh mà còn cho cả thế giới, nhiều dự đoán bi quan đã được cảnh báo Nước ta là nước chịu thiệt hại ghê gớm bởi bệnh này: hơn 50 triệu gia cầm đã bị tiêu huỷ, hơn một trăm người bị lây bệnh cúm gia cầm trong đó đã

có 42 trường hợp tử vong Thị trường gia cầm có lúc bị đóng băng gây thiệt hại cho nông dân và cả cho người tiêu dùng vì giá các loại thịt khác bị đẩy lên Nhưng cái đáng nói nhất là sinh kế của người nông dân nhỏ bị uy hiếp nặng nề Tuy tổng thu nhập của ngành gia cầm không cao, chỉ chiếm chừng 0,6% tổng GDP cả nước, nhưng ngành này lại quan hệ đến cuộc sống của 70% dân số nước ta Thực tế chứng minh ngành gia cầm đã có đóng góp to lớn cho công cuộc xoá đói giảm nghèo và chống suy dinh dưỡng bởi sức quay vòng nhanh và đầu tư thấp

Để giập tắt dịch ngoài việc tiêu huỷ tại chỗ, còn phải cấm nuôi vịt chạy đồng - một phương thức chăn nuôi hữu cơ nổi tiếng Ở nước ta có đàn vịt đông nhất Đông nam Á với hơn 60 triệu con, hình thức kết hợp lúa - vịt nổi tiếng đã đem lại nguồn thu lớn cho nông dân Nay phương thức chăn nuôi hữu cơ này bị hạn chế vì lo ngại dịch sẽ lây lan bởi qua xét nghiệm cho thấy vịt sống khoẻ mạnh vẫn mang mầm bệnh H5N1 Đây là một thiệt hại lớn không chỉ cho chăn nuôi mà cả trồng trọt bởi có vịt chăn thả thì đồng điền được dọn sạch hơn, đỡ phải dùng thuốc trừ sâu

Từ đó có thể thấy dịch bệnh không chỉ gây nên tác hại cục bộ

mà có khi làm tê liệt hẳn một phương thức vốn là thế mạnh của nông nghiệp truyền thống - liên kết giữa cây trồng và vật nuôi

V TĂNG CƯỜNG CÔNG TÁC DỊCH VỤ CHĂN NUÔI

Những người tiểu nông rất cần có sự giúp đỡ của công tác

khuyến nông và các dịch vụ cho sản xuất Các công tác này trên

một mức độ lớn đã tác động đến năng suất và hiệu quả của chăn

nuôi Cần có nhiều chương trình mới hỗ trợ cho sản xuất chăn

nuôi bằng việc cung cấp thêm các vật chất di truyền (giống, dòng),

hạt, phân hoá học, vốn vay, đẩy mạnh nghiên cứu và công nghệ

Ngoài ra cũng phải hết sức quan tâm đến khâu dịch vụ có tính

khuyến nông, trong đó chú ý khâu thị trường (tiêu thụ), huấn

luyện, thăm thực địa và lập các trung tâm trình diễn

VI THỊ TRƯỜNG - VẤN ĐỀ GAI GÓC

Ai cũng biết thị trường là đầu ra của sản phẩm chăn nuôi Đầu

ra không suôn sẻ lúc thuận lúc nghịch, lại thiếu sự đảm bảo về giá

cả là trở ngại lớn nhất cho người tiểu nông và những người sản

xuất khác Người ta thường nói rằng chất lượng những sản phẩm

của các hộ tiểu nông là thấp và lý do chính là do sự quản lý tồi

nguồn tài nguyên và vệ sinh thú y Những tiêu chuẩn sản phẩm sau

khi hội nhập kinh tế ngày càng khắt khe đang đe doạ loại bỏ người

sản xuất nhỏ ra khỏi các thị trường lớn Cần thiết phải giúp nông

dân cải tiến kỹ thuật thông qua công tác khuyến nông để nâng dần

năng suất, chất lượng và an toàn thực phẩm để họ tiếp cận được thị

trường ngày càng khó tính Thật ra thị trường nội địa còn có chỗ

nhất định cho các sản phẩm của người chăn nuôi nhỏ, nhất là ở

nông thôn, các vùng xa, nơi đòi hỏi chất lượng sản phẩm không

quá cao Điểm yếu hiện nay có thể thấy là việc tổ chức thị trường

ở nước ta chưa được chú trọng Người sản xuất chăn nuôi còn phụ thuộc quá nhiều ở thành phần trung gian và thường bị ép giá Cái gì đã đảm bảo thành công của chương trình phát triển sữa của Ấn Độ? Có thể thấy rất rõ rằng đó là vì người ta đã tìm ra, sáng tạo ra một hình thức hợp tác thích hợp và cái giá đem lại sự trả công hậu hĩnh cho người sản xuất sữa Ta biết trong cái gọi là

“Tổ chức hợp tác” ấy số phận của người sản xuất, nguời thu thập sữa, nhà máy chế biến và người tiêu thụ sản phẩm sữa đã quyện chặt hài hoà với nhau Vấn đề vẫn tồn tại là sự phát triển của hình thức tiểu nông xem ra không tạo được sự hỗ trợ cần thiết và đảm bảo được sự tiêu thụ chắc chắn, mà đó lại là sự kích thích cơ bản của việc tăng sản phẩm của người tiểu nông (Chatalakhana, 1980)

Ở nước ta vấn đề tiêu thụ sản phẩm chăn nuôi phải dựa chủ yếu vào thị trường trong nước trong khi thu nhập của đa số dân cư còn quá thấp Nhưng thật khó mà trông mong nhiều ở xuất khẩu súc sản vì chất lượng thấp, giá thành cao và chất lượng vệ sinh thực phẩm thấp

Việc khai thác các vật nuôi có sản phẩm đắt tiền như đà điểu, các thú bán thuần dưỡng cần phải nắm chắc thị trường Các sản phẩm trên là món khoái khẩu của một bộ phận người tiêu dùng nhưng thị trường là rất hẹp và không phải lúc nào cũng dễ tiêu thụ Khi phát triển quá mức dẫn đến sản phẩm “bão hoà” và sụt giá Đó

là chưa nói đến mặt xấu của vấn đề là lợi dụng việc nuôi thú mà khai thác bừa bãi thú hoang làm suy giảm đa dạng sinh học

Để giúp nông dân tiếp cận thị trường, hay nói một cách khác là tăng sức mạnh thị trường của họ, thì cần thiết phải tổ chức nông dân lại trong các hình thức hợp tác xã kiểu mới, gắn kết khâu sản xuất với chế biến và tiêu thụ sản phẩm Trong tình hình hội nhập,

yêu cầu về chất lượng sản phẩm là cao, sản xuất đơn lẻ sẽ gặp vô

vàn khó khăn trong tiêu thụ ngay cả trong thị trường nội địa

Chọn lợi thế trong phát triển chăn nuôi là điểm rất quan trọng

trong cơ chế hội nhập cần có sự điều tra nghiên cứu một cách khoa

học kết hợp nắm bắt diễn biến thị trường với nhãn quan rộng

VII TÌNH TRẠNG THIẾU HIỂU BIẾT VÀ SỰ CẦN THIẾT PHẢI

HUẤN LUYỆN CON NGƯỜI

Giáo dục, huấn luyện và khuyến nông là những điều kiện tiên

quyết để cải thiện kỹ năng và hiểu biết của người nông dân, giúp

họ sản xuất và tiếp cận thị trường, nhất là trong thời đại hội nhập

kinh tế hiện nay Chính các công việc có ích ấy đã làm thay đổi

thái độ của nông dân đối với kỹ thuật mới Khắp nơi trong thế

giới đang phát triển, sự thất học là vật cản của sự tiến bộ Nhưng

trong thế giới ngày nay rất nhiều kỹ thuật mới vẫn đang tác động

đến sản xuất của những người nông dân chậm tiến nhất Và vì lợi

ích của họ, họ phải được học, được huấn luyện, được mắt thấy tai

nghe để rồi làm theo

Các lớp huấn luyện khuyến nông ngắn ngày, các buổi trình

diễn kỹ thuật tại hiện trường, sự giảng dạy của các trường kỹ

thuật, trường đại học sẽ dóng góp đáng kể cho việc nâng cao trình

độ của nông dân và con em của họ

VIII ĐÔ THỊ HOÁ - MỐI ĐE DỌA THẬT SỰ

Vấn đề này thật sự là đe dọa lớn đến nông nghiệp của các

nước đang phát triển Đó là làn sóng di chuyển dân từ các trại nhỏ

nông thôn đến thành thị hoặc các vùng ven thị Quá trịnh đô thị

hoá quá nhanh diễn ra mà nguyên nhân gắn với sự nghèo đói, thu nhập quá thấp, sự nhọc nhằn và tổn thương Người ta muốn chạy cho thoát đói khổ ở nông thôn nhưng kết quả lại là làm tăng thêm đội quân nghèo khổ ở thành thị

Hậu quả của đô thị hoá là sự nặng nhọc đè nặng lên những người ở lại nông thôn, trong đó tỷ lệ người già chiếm rất lớn Làn sóng người trẻ chạy ra thành thị làm tăng thêm đội quân thất nghiệp vốn đã đông đúc ở đây, làm trầm trọng thêm không chỉ sự nghèo khổ mà còn gây ra bao nhiêu tệ nạn do ô nhiễm môi trường

và nhiều vấn đề xã hội khác nữa Các chính sách đúng đắn, tạo thêm công ăn việc làm, xoá đói giảm nghèo chắc chắn sẽ góp phần giữ lại sự cân bằng giữa nông thôn và thành thị Tình trạng không

đủ việc làm ở nông thôn làm cho những người trẻ phải ùa ra thành thị Cần có các chính sách khuyến khích ở lại nông thôn và chỉ ra thành thị tìm việc tạm thời những khi nông nhàn Có thể mới ổn định được cuộc sống ở nông thôn và không gây sáo trộn sinh hoạt

và môi trường của thành thị

C CÁC HỆ THỐNG KẾT HỢP VÀ CÁC VẤN ĐỀ ĐẶT RA CHO NGHIÊN CỨU

Ở các nước châu Á, đặc biệt là Đông Nam Á các dạng hệ thống kết hợp đã phát triển trên những vùng rộng lớn Các hệ thống này đã thể hiện sự thông minh của con người, trong điều kiện nghèo nàn, thiếu thốn vẫn tạo ta những hệ thống nông nghiệp hợp lý mang lại lợi ích cho con người

Thế nhưng nói đến hệ thống bền vững tức là có lợi cho con người và cho cả tự nhiên, có lợi cho thế hệ đang sống và cả các thế

hệ kế tiếp thì vấn còn rất ít Có thể nói rằng, có rất ít nghiên cứu

nhằm vào bản chất và chức năng của các hệ thống để qua đó đánh

giá đúng sức sản xuất và lợi ích kinh tế của nó Rất ít tư liệu được

công bố về vấn đề này

Thêm nữa hệ thống kết hợp đòi hỏi nhiều sáng kiến, nhiều

công sức của nhiều lĩnh vực, cộng với lòng khát khao đổi mới

cũng như biết cách xử lý các thông tin và chọn lọc các công nghệ

thích hợp Tiếc thay những điều trên cho đến nay còn rất ít ỏi

Xu thế dễ thấy hiện nay là người ta đang tập trung ủng hộ cho

việc nghiên cứu các hệ thống kết hợp này với mong muốn đạt

được kết quả trên phương diện rộng hơn đó là sử dụng hiệu quả

nhất nguồn tài nguyên, sự tái tạo các chất dinh dưỡng bảo vệ môi

trường và phát triển bền vững Đối với nước ta điều này càng đáng

được phát triển bởi vì ở đây trong khu vực sản xuất nhỏ hiện đã có

sẵn những hệ thống kết hợp hiệu quả đáng rút kinh nghiệm và

nâng cao

I HỆ THỐNG KẾT HỢP LỢN - VỊT - CÁ - RAU

Cùng với nghề nuôi cá, ta luôn thấy có sự kết hợp giữa cá với

thì vai trò của loài nhai lại càng được coi trọng cùng với giá trị của

phân trâu bò, người ta cũng tìm kiếm sự kết hợp giữa cây trồng và

loài nhai lại Cái lợi của hệ thống này là tận dụng tốt nhất tài

nguyên cây trồng và vật nuôi, giảm sự lệ thuộc vào thức ăn tinh

Việc sử dụng Nitrogen để tạo nên sinh khối ở cá là khá cao và việc

sử dụng phân cho cá không gây nên ô nhiễm nhiều nếu kết hợp với

kỹ thuật sản xuất biogas từ phân gia súc

Hình 2 Hệ thống kết hợp Lợn - Cá - Vịt - Rau

Thực vật

Thức ăn

bổ sung

Ao chính

Phế liệu rau Tưới

Ở nước ta và một số nước trong vùng, hệ thống này đặc biệt phát triển Tiếc thay việc nghiên cứu trong lĩnh vực này còn rất ít, nhất là về sự tác động tương hỗ giữa các yếu tố

II HỆ THỐNG KẾT HỢP CÁC LOẠI VẬT NUÔI KHÁC NHAU

Trong khi hệ thống lợn - vịt - cá - rau là rất phổ biến thì các hệ thống trong đó có trâu bò lại không thấy mấy Lý do đơn giản là vì trâu bò thường được chăn trên bãi chăn thường xa với hệ thống ao

hồ nuôi cá Việc thu thập phân bò cho đủ để nuôi cá không dễ