Từ nhiều năm nay một nhóm cán bộ nghiên cứu của Viện Chăn nuôi cộng tác với chuyên gia Thuỵ Điển và FAO đã cùng bà con nông dân thông qua Hội phụ nữ các tỉnh Tuyên Quang, Bắc Thái, Cao B
Trang 1Bảng 9 Phân và sản phẩm Nitơ ước tính của các loài vật nuôi (con/ngày)
(theo Mueller, 1980)
Loài
Khối lượng
trường thành
(kg)
Lượng phân (kg/VCK)
Hàm lượng N(%)
Lượng Nitrogen (g)*
Sản lượng N trong năm (g)
* Trên vật chất khôi (VCK)
** Tính bằng mg
Rõ ràng là khối lượng và chất lượng phân của các loài là khác
nhau, đặc biệt là giữa loài nhai lại và không nhai lại Trong khi
lượng N trong phân và nước tiểu của loài nhai lại là gần như nhau
thì ở loài không nhai lại có sự khác nhau rõ rệt Smith, Calvert và
Menear (1973) thông báo rằng hàm lượng Nitrogen trong nước
tiểu gà thường cao hơn trong phân Độ phân giải của phân cũng
khác nhau, ví dụ trong phân dê có biuret do đó mà Nitrogen được
phân giải ra chậm hơn (Devendra, 1983)
Edward (1983) trong thí nghiệm của mình đã tính toán số đầu
lợn, bò sữa, trâu cần có để cung cấp phân cho ao cá để có được
174,7kg cá/200m3/năm là 26,7 con vịt (nếu tính theo hecta thì sản
lượng sẽ là 8735 kg cá/ha/năm từ nuôi 1335 vịt)
Bảng 10 Ước tính số đầu vịt nuôi cho nuôi cá đạt 174,7kg/200m 2 /năm
Loài Sản lượng phân (kgVCK/con/nă m)
Hàm lượng N(%)
Số đầu vật nuôi (con/200m 2 ao năm)
Số đầu vật nuôi (con/ha/năm)
Còn rất nhiều vấn đề có thể được tiếp tục nghiên cứu trong mô hình kết hợp với ao nuôi cá nhất là kết hợp với trâu bò Đó là các vấn đề liên quan đến:
- Chăn thả hay nửa chăn thả
- Các sản phẩm phụ là thức ăn của địa phương
- Các loại cây đa dụng cho trâu bò, trình độ thâm canh cây trồng
- Phân nước tiểu từ vật nuôi
- Giá cả thức ăn và công thức cho ăn
- Kỹ thuật đào ao và cung cấp nước v.v
Ngoài ra mối quan hệ giữa gia súc chăn thả và cây trồng cũng cần được nghiên cứu
+ Phương thức chăn thả để tránh làm hại cây non (chủ yếu là dê)
+ Vật nuôi chăn thả và cỏ dại (tác dụng diệt cỏ) + Giẫm đạp và tính vật lý của đất trồng
+ Phân, nước tiểu và độ phì của đất trồng
Trang 2+ Các bệnh cây lây lan từ đồng cỏ sang cây đa dụng
+ Chế độ chăn thả luân phiên
+ Vấn đề thiếu khoáng và độc tố
+ Các bệnh ký sinh trùng ở gia súc chăn thả
IV HỆ THỐNG CHĂN NUÔI KẾT HỢP DỰA TRÊN CÂY MÍA
Một mô hình về hệ thống kết hợp dựa trên cây mía đã được
phát triển mạnh ở Colombia và gần đây đã được thử nghiệm ở một
số vùng núi Việt Nam và Philippine Cây mía cung cấp thức ăn
cho trâu bò, dê, cừu (ngọn mía, lá mía) cho lợn, gia cầm (nước
mía), chất đốt cho gia đình (bã mía, lá khô) đệm lót cho cừu và
nuôi giun (bã mía) Phân, nước tiểu thông qua túi khí đốt biogas
cho ta chất đốt và nước thải từ túi khí đốt bón cho cây thủy sinh,
cây ăn quả và các cây trồng khác (Preston, 1990)
Hãy xem mô hình kết hợp dựa trên cây mía do Preston đề
xuất
Từ nhiều năm nay một nhóm cán bộ nghiên cứu của Viện
Chăn nuôi cộng tác với chuyên gia Thuỵ Điển và FAO đã cùng bà
con nông dân (thông qua Hội phụ nữ) các tỉnh Tuyên Quang, Bắc
Thái, Cao Bằng làm thử nghiệm một số mô hình về sử dụng tổng
hợp cây mía và sản phẩm của nó cho chăn nuôi trâu bò, dê, lợn để
góp phần tăng khối lượng sản phẩm chăn nuôi, bảo vệ môi trường
Hàng năm gia đình vùng rẻo cao đã áp dụng kỹ thuật mới này
Hiệu quả kinh tế của trồng mía khá cao: với 44 tấn/ha ta sẽ có
4400 kg đường; 1320 kg rỉ mật; 9000 kg ngọn mía và khoảng
20.000 kg bã mía
* Ngọn mía: Ngọn mía thường chiếm 20% của cây mía, như vậy mỗi ha có thể cho 9 tấn ngọn mía Độ đường trong ngọn mía thường gần bằng 40% ở mía cây (7-8 độ brix) Trong mùa khô ngọn mía là thức ăn chăn nuôi chủ lực của các vùng trồng mía Trâu bò mỗi ngày ăn được 25-27kg ngọn mía, dê Bách thảo ăn được 25kg mỗi ngày Như vậy số ngọn mía của một ha mía có thể nuôi 4 con bò trong 3 tháng thu hoạch mía (cũng chính là vào mùa khô)
* Bã mía: Bã mía tươi thường chiếm gần 50% tức là khoảng
20 tấn bã từ 1 ha mía Bã mía chủ yếu là chất xơ và một lượng đường do ép không hết Bã mía do ép thủ công có lượng đường cao hơn bã bía ép máy nhưng cứng ơn Trâu bò chỉ ăn được khoảng 3kg bã mía mỗi ngày Bã mía sau khi ép vài ba ngày là bị mốc nên chỉ cho ăn tươi, chưa có cách gì khác Ở vùng khô nóng (cao nguyên Trung Bộ) mùa khô khắc nghiệt không có thức ăn xanh thì trâu bò có ăn một ít bã mía khô cho qua ngày
* Rỉ mật: Lượng rỉ mật thường chiếm 3% so với mía tươi Cứ
ép 1 tấn mía người ta được 30kg rỉ mật Như vậy với 1 ha mía (44 tấn) ta có 1320kg rỉ mật; 1kg rỉ mật tương đương với 0,56 đơn vị thức ăn tức là 1410Kcal
Rỉ mật phần lớn dùng để chế cồn Có thể dùng nó để nuôi lợn,
vỗ béo bò, làm thành phần chính trong các tảng rỉ mật urê làm thức ăn bổ sung cho trâu bò (nhất là bò sữa) Thường thì 1kg rỉ mật urê, với 50% rỉ mật và 10% urê sẽ cung cấp cho con vật 280g đạm phi protein dinh dưỡng tương đương với 1kg lạc vỏ mà giá thành chỉ bằng một nửa Hiện nay tảng urê rỉ mật không còn xa lạ với bà con vùng nuôi bò sữa, nhưng đối với trâu bò cày kéo còn là
Trang 3vấn đề bởi vì nó tuy mang lại sức khoẻ cho chúng nhưng không
thể hiện bằng tiền thu nhập hàng ngày Vì thế nông dân chưa
muốn dùng Đây là vấn đề khó không riêng của nước ta
Ở một số vùng cao còn tập quán kéo che lấy mật, người ta
cũng có thể dùng rỉ mật để nuôi gia súc làm hạ giá thành
* Nước mía
Nước mía thường chiếm 50% lượng mía Như vậy với 44 tấn
mỗi ha ta sẽ có 22 tấn nước mía Nước mía có năng lượng cao, có
vitamin, chất khoáng và rất ít protein thô Mía là nguyên liệu để
làm đường, nước mía còn là đồ giải khát có giá trị ở vùng nhiệt
đới
Kinh nghiệm của các nông trường nước ta trước đây đã chứng
minh lợi ích của việc kết hợp trồng mía và nuôi bò thịt Cây mía
thường được thu hoạch vào mùa khô sau tháng mười một và kéo
dài đến tận tháng ba Đó là vào mùa thiếu cỏ trầm trọng nên ngọn,
lá mía trở thành nguồn thức ăn cứu cánh
Chương 3
ĐẨY MẠNH SẢN XUẤT SINH KHỐI CÂY TRỒNG ĐỂ
PHÁT TRIỂN CHĂN NUÔI BỀN VỮNG
I TĂNG NĂNG SUẤT SINH KHỐI CÂY TRỒNG - VẤN ĐỀ CẤP BÁCH
Những nỗ lực nhằm biến đổi tiềm năng năng lượng mặt trời thành các hệ thống canh tác có năng suất sinh khối cao ở vùng nhiệt đới sẽ tạo ra bước nhảy vọt trong sản xuất lương thực và thức ăn gia súc Hệ thống canh tác có năng suất sinh khối cao sẽ tạo ra tiền đề cho xã hội phát triển hiện đại và bảo vệ được môi trường sinh thái bền vững Phát triển và sử dụng sinh khối thực vật không chỉ là chiến lược thay đổi nguồn năng lượng bền vững mà còn có ý nghĩa là làm giảm nồng độ điôxit cacbon (CO2) trong khí quyển Bởi vì để tạo ra một tấn sinh khối khô, thực vật đã tiêu thụ gần 500kg khí điôxít cac bon (Preston, 1992)
Bước đầu tiên trong chiến lược phát triển nông nghiệp dựa trên nền tảng tăng năng suất sinh khối là phải nhận thức đầy đủ mối quan hệ chặt chẽ của hệ sinh thái tự nhiên Hệ thống đó có hiệu quả sử dụng năng lượng mặt trời cao nhất để tiêu thụ khí CO2
và nước để tạo ra sinh khối thực vật Hệ thống sinh thái này bảo vệ được môi trường tự nhiên và làm tăng nguồn tài nguyên một cách
dễ dàng cũng như tạo ra các hợp chất hữu cơ có đặc tính hoá học khác nhau Thí dụ các cây nông nghiệp đáp ứng các nhu cầu của con người theo các cách như sau:
Trang 4- Cây lượng thực tạo ra hạt và rơm rạ
- Cây mía tạo ra nước mía giàu đường và bã mía
- Cây thức ăn gia súc kiêm dụng: vừa lấy lá ngọn làm thức ăn
giàu protein cho gia súc vừa lấy cành làm chất đốt
Nhiều tài liệu đã khẳng định rằng các nước vùng nhiệt đới có
năng suất sinh khối thực vật cao hơn rõ rệt so với các nước ôn đới
(Kormondy, 1967) Ở các nước ôn đới người ta nhận thấy sự khác
nhau rất ít về năng suất sinh khối tính trên 1 hecta của cây rừng,
cây lưu niên (cây ăn quả, cây công nghiệp) và cây ngũ cốc hàng
năm (cây ngũ cốc có năng suất sinh khối đứng hàng thứ 3) Nhưng
ở các nước nhiệt đới thì năng suất sinh khối của cây rừng cao gấp
hơn 2 lần cây ngũ cốc (Kot mondy, 1967; Preston, 1992) Có thể
là do ở cây ngũ cốc thời gian để diện tích bề mặt đạt tới độ lớn
nhất chỉ kéo dài rất ngắn trong năm (thường vào giai đoạn lúa con
gái và có đòng trong vòng từ 1-1,5 tháng) Người ta cũng thấy
năng suất sinh khối của cây rừng và cây lương lưu niên ở vùng
nhiệt đới vượt hơn 2 lần năng suất cây rừng và cây lưu niên ở
vùng ôn đới Bởi vì hiệu quả sử dụng năng lượng mặt trời trong cả
năm của hệ thực vật ở vùng ôn đới rất thấp, thậm chí trong 5-6
tháng mùa đông thực vật hầu như không quang hợp được Rõ ràng
các nước nhiệt đới có tiềm năng về sản xuất sinh khối thực vật
Một đặc điểm đáng được lưu ý là tỷ lệ sử dụng năng lượng
mặt trời trong quá trình quang hợp của thực vật thực tế còn rất
thấp (bảng 12)
Bảng 12 Hiệu quả thực tế và tiềm năng sử dụng năng lượng mặt trời cho
quang hợp*
Năng lượng mặt trời được tích luỹ tạo sinh khối (%)
Cao nhất (đã ghi nhận được) 2-4,6 Cao nhất của cây nông nghiệp hàng năm 1-2 Bình quân trên toàn thế giới 0,2
*Tài liệu của Bassham, 1978
Như vậy tiềm năng còn rất lớn cho các nhà chọn giống và các nhà nông học chọn lọc lai tạo các giống cây trồng có hiệu quả, có khả năng quang hợp cao hơn Những giống cây trồng có năng suất quang hợp cao và năng suất sinh khối cực kỳ cao sẽ là hiện thực trong một tương lai gần Rất tiếc là trong thực tế sản xuất nông nghiệp trước đây, người ta chưa nhận thức được đầy đủ vấn đề này Chẳng hạn như trong cách mạng xanh người ta đã đạt được những thành tựu đáng kể là làm cho năng suất hạt ngũ cốc tăng lên nhưng lại làm giảm phần rơm rạ Thực tế là người ta chưa làm biến đổi hiệu suất của di truyền và cũng không làm tăng tổng số sinh khối Cách mạng xanh lại đòi hỏi sử dụng nhiều phân hoá học
và thuốc trừ sâu để tăng hiệu quả thâm canh Do đó gián tiếp đã làm tăng sử dụng năng lượng hoá thạch cho nông nghiệp, đồng thời tạo cho sâu bệnh thích nghi với thuốc trừ sâu, làm cho mức độ phát triển của chúng tăng lên Đó là chưa kể thuốc trừ sâu đã gây
Trang 5ra ô nhiễm môi trường và tồn dư trong nông sản gây tác hại cho
sức khoẻ con người
Để có một nền nông nghiệp nhiệt đới bền vững phải xây dựng
được một nền sinh thái nông nghiệp thích hợp vừa đạt hiệu quả
quang hợp cao, vừa bảo vệ được môi trường thiên nhiên Muốn có
một nền sinh thái trồng trọt bền vững thì phải chú ý xây dựng nên
sinh thái chăn nuôi bền vững Bởi vì chăn nuôi và trồng trọt là 2
ngành quan trọng của nông nghiệp, chúng gắn bó và hỗ trợ lẫn
nhau từ hàng ngàn năm nay Nhiều tài liệu nghiên cứu gần đây cho
rằng khi sử dụng phân gia súc đã được ủ bón cho cây trồng đã tạo
ra những nông sản có chất lượng cao và hầu như không có tồn dư
nitrat hoặc các kim loại nặng và các chất khác có hại cho sức khoẻ
con người Điều đó càng khẳng định việc xây dựng hệ thống sinh
thái chăn nuôi bền vững với những cây thức ăn gia súc nhiệt đới
thích hợp, vừa cung cấp thức ăn vừa chống được xói mòn và bảo
vệ môi trường sinh thái
II NHỮNG CÂY NHIỆT ĐỚI CÓ NĂNG SUẤT SINH KHỐI CAO
CÓ THỂ SỬ DỤNG RỘNG RÃI LÀM THỨC ĂN GIA SÚC
TRONG HỆ THỐNG CHĂN NUÔI BỀN VỮNG
Những thập kỷ gần đây nhiều nhà khoa học như Bassham
(1978), Gohe (1981), Preston (1980, 1988, 1992), và Sansoucy
(1988) đã có nhiều nghiên cứu và xác định được một số cây nhiệt
đới như cây mía, tảo xanh (spirullina), một số cây họ đậu có
năng suất sinh khối và hiệu quả quang hợp cao hơn nhiều so với
cây ngô và cỏ bộ đậu Alfalfa ở các nước ôn đới
1 Cây mía (Saccharum officinarum)
Cây mía là cây đứng hàng đầu được chọn trong các cây lưu niên có năng suất sinh khối cao Mía là cây hoà thảo trồng một lần
có thể thu hoạch trong nhiều năm Thí dụ ở nước ta nhân dân có tập quán trồng mía 3-4 năm thì mới trồng lại, nhưng ở Châu Mỹ la tinh chu kỳ trồng lại mía thường là 5-10 năm Năng suất sinh khối của cây mía rất cao (bảng 9)
Theo Gohl, B (1981) thì tổng năng lượng hàng năm được tích luỹ trong sinh khối của 1 hécta mía (thân,ngọn, lá) gấp hơn 3 lần của 1 hec ta ngô (thân, lá, hạt) và gần gấp 5 lần 1 hecta trồng lúa (hạt, rơm rạ) Rõ ràng, cây mía có năng suất sinh khối rất cao Từ một hécta mía tốt chúng ra có thể sản xuất được hơn 20 tấn đường hàng năm (Alexander 1988) Trong khi đó 1 hecta trồng lúa vào loại tốt hàng năm có thể sản xuất được 6,5-7,5 tấn gạo Nếu tính
về năng lượng cung cấp trực tiếp làm thực phẩm và lương thực cho con người từ khối lượng đường và gạo kể trên thì 1 hecta mía
đã cung cấp năng lượng gấp 3,5 lần so với trồng lúa
Bảng 13 Năng suất sinh khối tươi của mía ở vùng nhiệt đới (thân, lá,
ngọn)*
Năng suất sinh khối tươi (tấn/ha/năm)
Mía được chăm sóc tốt:
*Nguồn tài liệu của Alexander, 1988
Trang 6Mía dễ trồng ở tất cả các nước nhiệt đới và á nhiệt đới, lại ít bị
sâu bệnh và sản xuất mía có những đặc điểm sau:
- Kỹ thuật trồng mía, ép nước mía làm đường hoặc làm thức
ăn gia súc, rất đơn giản, dễ làm và phổ biến rộng rãi ở hầu hết các
nước nhiệt đới
- Cây mía tồn tại trên đồng ruộng ngay cả trong mùa khô mà
không bị giảm năng suất hay bị khô héo Do đó có thể dự trữ
nguyên liệu cho công nghiệp đường và dự trữ nguồn thức ăn gia
súc ngay trên đồng ruộng trong các tháng mùa khô
- Mía là cây chống chịu tốt với các loại sâu bệnh hại cây Giá
thành của mía đường thường rẻ vì đầu tư cho trồng mía, thu hoạch
và chế biến đường rất thấp, thậm chí ở nhiều nước các hộ nông
dân thường dùng gia súc kéo mía ép nước và nấu thành đường
vàng ngay tại gia đình mình, nên giá thành rất rẻ
- Mía là cây thức ăn gia súc và là nguồn cung cấp chất đốt chủ
yếu trong mùa khô ở nhiều nước nhiệt đới Vì trong mùa này
không đủ thức ăn xanh thô cho gia súc, cỏ tự nhiên bị khô héo vì
thiếu nước, còn cỏ trồng thì quá đắt vì chi phí tưới nước quá cao
- Mía vừa là cây công nghiệp cung cấp thực phẩm cho con
người (đường, bánh, kẹo ) vừa là nguồn thức ăn cho gia súc dạ dày
đơn (lợn nuôi bằng nước mía, rỉ mật ) cũng như cho gia súc nhai
lại (cây mía, ngọn mía, bã mía, lá mía, rỉ mật) Phần bã mía còn
thừa sau khi cho gia súc ăn có thể dùng làm nguyên liệu cho các
máy phát điện chạy bằng củi cành, bã mía
- Cây mía cung cấp một khối lượng lớn lá mía phủ trên mặt
đất trồng mía Lớp lá mía này là nguồn nguyên liệu tốt cho hệ vi
sinh vật phát triển Hệ vi sinh vật này lại có khả năng cố định ni tơ
cho đất từ ni tơ không khí, đồng thời phân huỷ khi mê tan (CH4) là chất khí có hại cho tầng ô zôn (Hill và Patriquin, 1980)
Có thể nói cây mía vừa là cây công nghiệp quan trọng vừa là cây thức ăn gia súc lý tưởng của các nước nhiệt đới Mía có năng suất cao hơn hẳn các cây thức ăn gia súc lý tưởng của các nước nhiệt đới Mía cũng có năng suất cao hơn hẳn các cây thức ăn gia súc chủ yếu ở các nước ôn đới như cây ngô, cao lương, đại mạch Những cây cỏ trồng truyền thống như cỏ voi, cỏ ghinê cũng không có những ưu điểm kể trên vì chúng chỉ có mỗi một chức năng là làm thức ăn cho gia súc
Với những lý do trên, người ta xếp cây mía thuộc vào các loại cây quan trọng trong hệ thống nông nghiệp bền vững Bởi vì mía không những có năng suất sinh khối rất cao, lại không làm xói mòn đất, bảo vệ môi trường Thực tế ở Việt Nam và các nước nhiệt đới khác đều nhận thấy mía có biên độ phát triển rất rộng Chúng không chỉ phát triển tốt ở vùng đồng bằng mà còn phát triển tốt ở cả trung
du và miền núi, những vùng mà đất đai tương đối dốc và không được màu mỡ Nếu so sánh với một số cây cổ truyền ở vùng nhiệt đới như cây sắn, chúng ta càng thấy rõ những ưu điểm của cây mía Tất nhiên khả năng phát triển của cây mía không phải là không bị hạn chế Đặc điểm của cây mía là lượng nước trong thân cây rất cao, lá lại to, dài, độ chưng phát lớn Vấn đề cung cấp nước cho mía
là việc phải tính toán mặc dù nó là cây chịu hạn Chịu hạn trong một giai đoạn không có nghĩa là ít dùng đến nước
Năng suất mía của nước ta còn rất thấp một phần vì giống nhưng có lẽ chủ yếu là vì không được bón phân đầy đủ và tưới tiêu hợp lý
Trang 72 Các loại cây bộ đậu và cây bụi, vừa là cây thức ăn gia súc vừa
cung cấp chất đốt cho con người
Nhiều cây bộ đậu thân bụi là nguồn cung cấp protein trong
khẩu phần của gia súc nhiệt đới được nuôi dưỡng bằng nước mía
hoặc các sản phẩm phụ của trồng trọt Ưu điểm của nguồn thức ăn
này là chỗ nông dân chỉ đầu tư cho việc trồng trọt và chăm bón rất
ít, nhưng lại có thể khai thác các cây bộ đậu này trong thời gian
dài Những cây bộ đậu và cây bụi đa dụng có thể coi là một thành
phần quan trọng trong hệ thống sinh thái của các trang trại chăn
nuôi ở vùng nhiệt đới, bởi vì chúng có những ưu điểm như sau:
- Là những cây lưu niên
- Có số loài phong phú nên dễ chọn lọc các loài thích hợp
- Ngọn và lá của chúng giàu protein, muối khoáng và vitamin
- Nhiều loài cố định được nitơ không khí
- Có bộ dễ sâu và chịu được hạn hán
- Khi trồng chúng người nông dân có thể đạt được nhiều mục
đích như làm hàng rào, làm thức ăn gia súc, chắn gió, lấy củi gỗ
- Đối với vùng đất đồi và đất dốc, các cây bộ đậu này có thể
được trồng để ngăn cách các lô cỏ chăn thả luân phiên, hoặc ngăn
cách giữa các lô cỏ với các lô trồng cây ăn quả hay cây công
nghiệp như cà phê, cao su các cây bộ đậu này vừa cung cấp
nguồn thức ăn giàu protein cho gia súc, vừa tham gia chống xói
mòn và làm giàu chất dinh dưỡng cho đất
Có thể nói các cây bộ đậu và cây bụi nói trên là những cây
không thể thiếu được của hệ thống phát triển chăn nuôi bền vững ở
tất cả các nước đang phát triển ở vùng nhiệt đới
Nhờ các hoạt động hợp tác của những người sản xuất và những cơ quan nghiên cứu khoa học cũng như các bộ phận chuyển giao các tiến bộ kỹ thuật, người ta có thể nhanh chóng phát hiện ra những cây đa dụng dinh dưỡng cao và có thể phát triển tốt trong
hệ sinh thái chăn nuôi bền vững Thí dụ ở Colombia trong chương trình hoạt động của Viện CIPAV đã phát hiện ra cây Trichantera Gigantea ở vùng trồng cà phê, nơi người ta trồng cây này làm hàng rào hoặc che mát cho cây cà phê Các nhà nghiên cứu đã đem cây này về vườn thí nghiệm và nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, sau đó lại phổ biến, tuyên truyền cho những người nông dân khác và học hỏi kinh nghiệm của họ Nhờ đó cây thức ăn gia súc này đã phát triển rất nhanh ở Colombia và một số nước Châu
Mỹ la tinh Các chuyên gia thuộc dự án SAREC (Thuỵ điển) đã đưa cây này vào Việt Nam và nó đã phát triển ở nhiều vùng miền núi trong vườn tạp bị rợp bóng Gia súc nhất là lợn rất thích ăn lá cây này
Trong số những cây bộ đậu và cây bụi được coi là các cây thích hợp trong hệ thống sinh thái chăn nuôi trang trại bền vững ở vùng nhiệt đới còn có cây keo giậu, cây anh đào, các cây thuộc họ vông v.v
Dưới đây xin giới thiệu kỹ về từng cây
a Cây keo giậu (Leucaena leucecophala)
- Là cây đã được rất nhiều nước nhiệt đới nghiên cứu, và được cọi là cây “thức ăn gia súc nhiệt đới lý tưởng” (Pound và Martinez, 1982) Cây keo giậu đã được các Viện nghiên cứu và các trường đại học ở nước ta nghiên nứu và đã phát hiện ra rằng cây keo giậu mọc hoang dã ở nhiều vùng đồi núi nước ta như vùng
Trang 8Phú Yên, Khánh Hoà, vùng Lâm Đồng và nhiều vùng khác Cây
này còn có nhiều tên địa phương như cây bình linh, tảo nhơn v.v
Chúng phân bố rất rộng rãi từ Đồng Văn đến Cà Mau, điều đó
chứng tỏ cây này thích nghi với mọi vùng sinh thái ở nước ta Tuy
nhiên, chúng chỉ phát triển tốt trên đất trung tính hoặc hơi chua
(pH = 6-7) Nhờ bộ rễ phát triển và có hệ thống nốt sần cố định
được ni tơ khí trời nên chúng có thể mọc ở cả những vùng đất
nghèo và chịu được mùa khô Năng suất cây keo giậu ở nước ta
đạt hơn 50 tấn chất xanh/1ha/1năm, tức là khoảng 13,5 tấn chất
khô/1 ha hoặc 3,4 tấn protein/1 ha (Nguyễn Ngọc Hà, 1993) Cây
keo giậu được phát triển mạnh ở Cu ba, Ấn Độ, Philippine và
nhiều nước nhiệt đới khác Cây này đã được nhân dân ta ở một số
vùng trồng làm hàng rào hay dùng làm bóng mát cho cây cà phê
(như ở Phú Yên) và sử dụng lá làm thức ăn gia súc Tuy nhiên
trong lá keo giậu có độc tố mimosine nên chỉ sử dụng dưới 10%
cho lợn, dưới 5% cho gia cầm và dưới 30% trong khẩu phần cho
gia súc nhai lại Lá keo giậu dùng làm bột cỏ giàu caroten và
protein, có thể dùng cho gia cầm và gia súc non rất tốt (Nguyễn
Ngọc Hà, 1993) Ngoài cây keo giậu ra còn có một số cây thức ăn
nhiệt đới có những đặc tính tương tự cây keo giậu như cây đậu
triều
b Cây Anh đào (Gliricidia sepium)
Cây Anh đào có nhiều chủng, có một vài chủng được coi là
cây bóng mát hay cây hoa, được trồng ở các đình chùa hoặc trong
các công viên ở nhiều vùng nước ta Cây Anh đào hoang dại mọc
rất tốt ở vùng ven biển Vũng Tàu Cây Anh đào được coi là cây
thức ăn gia súc quan trọng ở nhiều nước Châu Mỹ là tin và châu
Á, vì chúng là cây họ đậu rất giàu protein trong lá và ngọn, lại phát triển tốt trên các vùng đất chua, loại đất chiếm tỷ lệ cao ở vùng nhiệt đới Hầu hết vùng đất ven biển, vùng đất phèn đồng bằng sông Cửu Long và phần lớn các vùng đất đồi dốc ở nước ta đều thuộc loại đất chua Do đó phát triển cây Anh đào trong hệ thống sinh thái chăn nuôi bền vững là rất hợp lý Cây Anh đào có năng suất chất xanh cao hơn cây keo giậu, lại dễ thu hoạch, năng suất chất xanh có thể sử dụng cho gia súc vượt hơn 80 tấn/ha/năm Mặc dù tính ngon miệng kém hơn cây keo giậu, nhưng chỉ cần tập cho gia súc một thời gian là chúng sẽ thích nghi với loại thức ăn này Cây Anh đào cũng giống như cây keo giậu đều ra hạt và dễ dàng nhân giống trong sản xuất Đặc biệt cây Anh đào có thể phát triển trên các vùng đất cát rất nghèo dinh dưỡng cũng như phát triển được trên cả các vùng đất bị la-te-rít hoá (do bị xói mòn và bốc hơi nước nhiều năm nên muối nhôm bị kéo lên mặt đất, làm cho đất cứng, chua và không giữ được nước lâu) Với những đặc tính trên, cây Anh đào đã được chấp nhận là cây thức ăn gia súc có giá trị trong hệ thống sinh thái bền vững ở nhiều nước Châu Mỹ la tinh, châu Á và châu Phi
c Cây chè to lá (Trichantera gigantea)
Được đưa vào nước ta gần đây và còn được gọi là cây chè to lá Colombia Cây thức ăn gia súc này thuộc loại cây bụi, tuy không phải là cây bộ đậu nhưng chúng phát triển rất tốt ở các vùng sinh thái của nước ta Lá và ngọn của chúng tương đối giàu protein (12-14% protein trong chất khô), gia súc, gia cầm rất thích ăn
Trang 9Năng suất chất xanh có thể đạt tới 74 tấn/ha/năm và năng suất
protein của ngọn, lá có thể đạt tới 1500kg/ha/năm (Bùi Văn Chính,
Nguyễn Ngọc Hà, 1995)
Cây Gigantea là cây có nguồn gốc ở vùng trồng cà phê của
Colombia, cây ngày được dùng làm hàng rào phân các lô cà phê và
là cây thuốc cho gia súc bị bệnh (Murgueitio, 1991) Cây này thích
nghi tốt trong việc trồng xen vì lá của nó có thể nhanh chóng thu
hoạch làm thức ăn cho lợn, gia cầm và cả cho gia súc nhai lại
Ngọn và lá của chúng tái sinh rất nhanh, cây Gigantea phát triển
tốt ngay cả dưới tán cây ăn quả hay cây công nghiệp Do đó chúng
rất thích hợp cho các trang trại vừa và nhỏ ở vùng nhiệt đới
Cây Gigantea tuy mới được nhập vào nước ta từ năm 1993
nhưng cho đến nay chúng đã được trồng ở nhiều gia đình nông dân
vùng đồng bằng sông Hồng, vùng núi phía Bắc cũng như ở vùng
đồng bằng Sông Cửu Long và miền Đông Nam bộ Đặc biệt cây
Gigantea chịu được rợp dưới tán các cây trồng trong vườn (như
chuối, mít v.v.), các gia đình miền núi và trung du Bắc bộ có vườn
rộng trồng nhiều loại cây rợp bóng, cây Gigantea được bà con
nông dân tiếp nhận và đã phát triển tốt ở nhiều tỉnh Cây này tỏ ra
rất thích nghi với điều kiện khí hậu nước ta, chúng hầu như không
có sâu bệnh và có thể trồng bằng cành, bằng ngọn dễ dàng Lá cây
Gigantea được gia súc tiếp nhận tốt, nhất là lợn rất thích ăn
d Các cây đậu thuộc họ vông (Erythring)
Các cây đậu thuộc họ vông (Erythring) thích nghi rất rộng ở
các vùng sinh thái nhiệt đới Chúng có thể mọc trên những vùng
đất cát hay các vùng đồi dốc khô cằn Ở nước ta các cây thuộc họ
vông chưa được coi là cây làm hàng rào và sử dụng lá làm thuốc
an thần Nhưng ở nhiều nước Châu Mỹ latinh, châu Phi và châu Á người ta đã nghiên cứu và đưa cây này thành cây thức ăn gia súc trong hệ thống sinh thái chăn nuôi bền vững vì chúng có nhiều đặc tính tốt không kém gì cây Keo giậu, cây Anh đào và các cây họ đậu khác Dưới đây xin giới thiệu một số loại thuộc họ vông vì nhiều cây chưa thống nhất được tên tiếng Việt nên chúng tôi tạm gọi theo tên Latinh
e Cây vông nem Erythring fusca (hay còn gọi là E glauca)
Được trồng ở Châu Mỹ La tinh và châu Á Cây này chịu được đất chua chứa nhiều muối nhôm (đất phèn nhôm) Chúng có vị trí quan trọng đối với các vùng đất phèn nhôm và khô Do đó chúng
có nhiều triển vọng đối với các vùng đồi dốc khô cằn đang bị la-te-rít hoá ở miền Bắc, miền Trung và Đông nam bộ của nước ta
g Cây vông Erythrina poeppigiana
Cây này được sử dụng từ lâu làm cây che bóng mát cho cà phê
ở Châu Mỹ latinh, Châu phi và châu Á Nhưng nó mới được phát hiện gần đây là cây thức ăn gia súc giàu protein, đặc biệt cho gia súc nhỏ nhai lại như dê, cừu
h Cây vông E edulis
Phát triển tốt ở các vùng đất có độ cao hơn mặt biển 1100-2500m, cũng như ở các vùng nhiệt đới khô và cằn cỗi Loài vông này chịu được hạn hán và có khả năng sản xuất sinh khối giàu đường chứa trong các quả Chúng mọc được cả ở những vùng mà lượng mưa hàng năm rất thấp: 200-400mm, và cho năng suất quả
2 tấn/ha Trong điều kiện trồng trọt tốt hơn năng suất quả có thể đạt tới 8 tấn/ha/năm (Riveros, 1988) Ở Braxin người ta đã trồng
Trang 10hơn 500.000 ha ở vùng Tây Bắc nước này và thu được hiệu quả
kinh tế khá cao
Những cây kể trên cho chúng ta thấy có rất nhiều cây có đặc
tính tốt có thể sử dụng trong tương lai gần đây cho các vùng sinh
thái chăn nuôi ở nước ta cũng như ở các nước nhiệt đới khác
3 Các loài thực vật thủy sinh làm thức ăn gia súc trong hệ thống
chăn nuôi bền vững
Có rất nhiều loài thực vật thủy sinh đã được sử dụng làm thức
ăn gia súc từ lâu đời, nhưng chỉ một số loài có những đặc tính nhất
định mới được xếp vào những thực vật có triển vọng trong hệ
thống sinh thái chăn nuôi bền vững Ở những vùng có lượng mưa
cao hay có hệ thống thủy lợi, cũng như các vùng gần biển, thực vật
thủy sinh được coi là nguồn thức ăn có năng suất cao, giàu protein
và thành phần lý tưởng cho khẩu phần nghèo chất xơ và giàu năng
lượng (nước mía, rỉ mật) cho lợn và gia cầm Cây bèo dâu (Azolla)
và tảo Spirullina, cũng như một số thực vật thủy sinh khác là
những loài có tốc độ sinh trưởng cao, tương đối dễ trồng và sử
dụng cho gia súc (Becera, 1991)
a Bèo dâu Azolla ssp
Bèo dâu là cây thủy sinh đã gắn bó lâu đời với người nông dân
Việt Nam Chúng có khả năng cố định ni tơ khí trời thành protein
với năng suất cao (đạt hơn 9 tấn protein/1ha/1 năm - Becera,
1991) Bèo dâu nếu được chăm sóc tốt thì trong 4 tháng mùa đông
ở miền Bắc nước ta có thể đạt năng suất 250-300 tấn/ha (Ngô Kế
Sương, 1982) Trước đây nhân dân ta thường sử dụng bèo dâu như
một nguồn phân xanh, nhưng gần đây đã có những nghiên cứu sử
dụng bèo dâu làm thức ăn gia súc và thu được kết quả tốt Tuy vậy những năm gần đây bèo dâu ngày càng mất vị trí trong nông nghiệp, một phần do bị phân hoá học thay thế, một phần do nông dân làm thêm vụ đông, vả lại nhược điểm của phát triển bèo dâu ở miền Bắc là nhiều sâu bệnh phải dùng quá nhiều thuốc trừ sâu gây
ô nhiễm
b Tảo Spirullina
Tảo Spirullina được các nhà dinh dưỡng cho con người nghiên cứu khá nhiều, vì nó rất giàu protein và các chất kích thích sinh học khác Giống tảo này được coi là thực vật có tiềm năng trong
hệ thống chăn nuôi bền vững không chỉ vì chúng có năng suất cao
mà còn do chúng phát triển rất tốt khi được bổ sung một phần nước thải của hệ thống sản xuất khí biogas ở các trại chăn nuôi nhỏ (Lincoln, 1989)
c Các loài thủy sinh khác như bèo cái, bèo tấm, bèo tây
Các loài thực vật này có năng suất sinh khối không cao lắm, nhưng điều quan trọng là chúng có thể phân huỷ các chất hữu cơ trong nước ở những vùng chứa nhiều chất thải của con người hay của công nghiệp Do đó chúng góp phần bảo vệ môi trường sinh thái Ở Bangladesh bèo cái, bèo tây được coi là nguồn thức ăn cho gia súc nhai lại trong mùa khô Ở nước ta nông dân có tập quán từ lâu đời sử dụng rau bèo làm thức ăn cho lợn, nhất là ở những vùng đất thấp có nhiều ao hồ
Có thể nói có rất nhiều loại thực vật thủy sinh được coi là những loài có năng suất sinh khối cao và là những thực vật có nhiều tiềm năng trong hệ thống sinh thái chăn nuôi bền vững
