Ứng dụng Multimedia trong gảng dạy môn kỹ thuật xung - Chương 5 ppt

Trong chương này chỉ xét đến mạch tạo dao động xung, các mạch tạo dao động xung được ứng dụng khá phổ biến trong hệ thống điều khiển, thông tin số và trong hầu hết các hệ thống điện tử s

CHƯƠNG 5MẠCH DAO ĐỘNG XUNG

I KHÁI NIỆM VỀ DAO ĐỘNG

Hệ thống mạch điện tử có thể tạo ra dao động ở nhiều dạng khác nhau như: Dao động hình sin (dao động điều hòa), tạo xung chữ nhật, tạo xung tam giác Trong chương này chỉ xét đến mạch tạo dao động xung, các mạch tạo dao động xung được ứng dụng khá phổ biến trong hệ thống điều khiển, thông tin số

và trong hầu hết các hệ thống điện tử số.

Trong kỹ thuật xung, để tạo các dao động không sin, người ta thường dùng các bộ dao động tích thoát Các dao động tích thoát là các dao động rời rạc, bởi vì hàm của dòng điện hoặc điện áp theo thời gian có phần gián đoạn Về mặt vật lý, trong các bộ dao động sin, ngoài các linh kiện điện tử còn có hai phần

tử phản kháng L và C để tạo dao động Trong khi

dao động, có xảy ra quá trình trao đổi năng lượng một cách lần lượt giữa năng lượng từ trường tích lũy trong cuộn dây và năng lượng điện trường tích lũy trong tụ điện Sau mỗi chu kỳ dao động, năng lượng tích lũy trong các phần tử phản kháng bị tiêu hao bởi phần tử điện trở tổn hao của mạch dao động, thực tế lượng tiêu hao này rất nhỏ Ngược lại trong các bộ dao động tích thoát chỉ chứa một phần tử tích lũy năng lượng, mà thường gặp nhất là tụ điện.

Các bộ dao động tích thoát thường được sử dụng để tạo các xung vuông có độ rỗng khác nhau và có thể làm việc ở các chế độ sau : chế độ tự dao động, kích thích từ ngoài.

Các bộ dao động tích thoát thường được sử dụng để tạo các xung vuông có độ rỗng khác nhau và có thể làm việc ở các chế độ sau : chế độ tự dao động, kích thích từ ngoài.

1 Mạch Đa Hài Bất Ổn (Astable Multivibrator)

Đây là dạng mạch không có trạng thái ổn định (đa hài tự dao động, tự kích) Chu kỳ lập lại và biên độ của xung tạo ra được xác định bằng các thông số của bộ đa hài và điện áp nguồn cung cấp Các mạch dao động đa hài tự kích có độ ổn định thấp.

Ngõ ra của bộ dao động đa hài tự kích luân phiên thay đổi theo hai giá trị ở mức thấp và mức cao.

2 Mạch Đa Hài Đơn Ổn (Monostable Multivibrator)

Khi mạch hoạt động ở chế độ này, nếu không cung cấp điện áp điều khiển từ bên ngoài thì bộ dao động đa hài nằm ở trạng thái ổn định Khi có xung điều khiển, thường là các xung kích thích có độ rộng hẹp, thì nó chuyển sang chế độ không ổn định trong một khoảng thời gian rồi trở lại trạng thái ban đầu

và kết quả ngõ ra cho ra một xung.

Thời gian bộ dao động đa hài nằm ở trạng thái không ổn định dài hay ngắn là do các tham số của mạch quyết định.Ngõ ra của bộ dao động đa hài đơn ổn có một trạng thái ổn định (hoặc ở mức cao hoặc mức thấp) Mạch này còn có tên gọi là đa hài đợi,

đa hài một trạng thái bền.

Xung kích từ bên ngoài có thể là xung gai nhọn âm hoặc dương, chu kỳ và biên độ do mạch quyết định

3 Mạch Đa Hài Hai Trạng Thái Ổn Định Không Đối Xứng (Schmitt Trigger).

Đây là dạng mạch sửa dạng xung để cho ra các xung vuông Điện áp ngõ ra ở mức cao, thấp và quá trình chuyển đổi trạng thái giữa mức thấp và mức cao là tùy thuộc vào thời điểm điện áp ngõ vào vượt qua hai ngưỡng kích trên và kích dưới.

4 Mạch Đa Hài Hai Trạng Thái Ổn Định Đối Xứng (Bistable Multivibrator).

Dạng mạch này còn gọi là Flip-Flop (mạch lật hay bấp bênh) Đây là phần tử quan trọng trong lĩnh vực điện tử số, máy tính Bao gồm các loại Flip-Flop RS, JK, J, D, nó được tạo

ra bởi các linh kiện rời Ngày nay chủ yếu chế tạo bằng công nghệ vi mạch.

II MẠCH DAO ĐỘNG ĐA HÀI DÙNG CÁC LINH KIỆN TƯƠNG TỰ

1 Mạch Schmitt Trigger

1.1 Dạng Mạch Dùng Op-Amp

Xét mạch điện có dạng sau :

v v v

r

-V +V

R2

+ R

R1

Hình 2-5

Điện trở R = R1//R2 làm giảm dòng điện off set để hoạt động gần với Op-amp lý tưởng, nhằm mục đích làm cho mạch hoạt động ổn định hơn.

r

R R

R v

1

Ta có

Và v - = -v v

Khi v v >v + thì v r = -V

AV R

R

R V

R

R V

1

Dạng sóng vào – ra

Quan hệ vào – ra

Khi v v > -AV thì v r = -V Khi v v < AV thì v r = +V

vr

vv

AV-AV

V

-V0

Nhận xét : Hai trạng thái của Schmitt Trigger tương ứng với mức điện thế bão hòa dương +V và bão hòa âm –V của ngõ ra bộ khuếch đại thuật toán Dạng sóng ngõ vào được sửa thành xung chữ nhật.

Dạng mạch 2

+V

-V

r v

v v

1

1 r

2 1

1

vRR

Rv

RR

Rv

Khi v v > v + thì v r = -V

kích mức thấp.

f Re 2

1

1

2 1

R R

R R

R

R V

1 f

Re 2

1

1

R R

R V

R R

R V

Khi v v < AV + B  v r = +V

C2 R

Re R

Mạch bao gồm hai Transitor T 1 và T 2 , các điện trở phân cực tĩnh Điện trở R E tạo phản hồi, tụ C : tụ tăng tốc (năng lượng tích lũy trong tụ sẽ làm phân cực mối nối BE của T 2 nhanh hơn).

Mạch được thiết kế sao cho ở trạng thái bình thường T 1 tắt T 2 dẫn bão hòa.Trong hai trạng thái phân biệt của mạch thì mỗi trạng thái ứng với một Transitor dẫn và một Transitor tắt.

Giải thích nguyên lý hoạt động

Khi v v = 0, T 1 tắt, dòng I C1 = 0, toàn bộ dòng I RC1 qua R

và R B đến cực B của T 2 , làm T 2 dẫn bão hòa Đồng thời tại cực

Khi T 1 đang dẫn, T 2 đang tắt, để đưa mạch về trạng thái ban đầu cần phải giảm tín hiệu vào v v xuống dưới ngưỡng kích dưới Lúc đó dòng I C1 giảm mạnh, nên điện thế cực thu của T 1 tăng lên, làm V B2 tăng Và nhờ tác dụng của hồi tiếp qua R E , quá trình nhanh chóng đưa đến T 1 tắt và T 2 dẫn bão hòa.

r2

r1

v v

R1 R1

R R

Điện trở hồi tiếp R1 có trị số khá nhỏ so với điện trở R Mạch F/F dùng Op-amp như trên gồm hai Op-amp làm việc

như hai mạch khuếch đại so sánh.

Op-amp ở trạng thái bào hòa dương nếu v + > v -  v 0 = V CC

Op-amp ở trạng thái bào hòa âm nếu v + < v -  v 0 = 0

Giả thuyết mạch có trạng thái ban đầu là v r1 = V CC , v r2 = 0.

Ngõ vào âm của Op-amp 1 được hồi tiếp từ v r2 = 0(v) về qua điện trở R 1 , nên vẫn có v + > v - , do đó v r1 = V CC , ổn định như trạng thái ban đầu.

Đây là trạng thái ổn định thứ nhất của mạch F/F Op-amp

1 ở trạng thái bão hòa dương và Op-amp 2 ở trạng thái bão hòa

âm Để chuyển trạng thái của F/F , cho công tắc S chuyển sang vị trí 2 Lúc đó ở Op-amp 2 có v - = 0, v + = v - , nên Op-amp 2 chuyển sang bão hòa dương, v r2 = +V CC Điện áp này hồi tiếp về ngõ vào âm của Op-amp 1 qua điện trở R 1 (R 1 << R) sẽ làm đổi trạng thái của nó từ bão hòa dương sang bão hòa âm (do lúc này

có v + < v - ).

2.2 Mạch Flip-Flp Cơ Bản

Sơ đồ nguyên lý :

Vr1 Vr2

RB2 RB1

R1 R2

Vcc

T1 Rc1

Vcc

T2 Rc2

Giải thích nguyên lý hoạt động :

Giả thiết 2 Transitor T 1 và T 2 cùng thông số và cùng loại Các điện trở phân cực R C1 = R C2 , R 1 = R 2 , R B1 = R B2 Nhưng thực tế hai Transitor không thể cân bằng một cách tuyệt đối nên sẽ có một Transitor chạy mạnh hơn và một Transitor chạy yếu hơn khi ta cung cấp nguồn.

Giả sử T 1 hoạt động mạnh hơn T 2 , dòng I C1 mạnh làm

V C1 giảm, tức V B2 giảm, nên T 2 hoạt động yếu hơn Do đó I C2 giảm, dẫn đến V C2 tăng, tức V B1 tăng, làm T 1 hoạt động mạnh hơn và cuối cùng T 1 sẽ tiến đến trạng thái bão hòa còn T 2 tiến đến ngưng dẫn Khi đó : v r1 = V CE1bh = 0 , v r2 = V CC Đây là trạng thái thứ hai của Flip-Flop.

Mạch Flip-Flop sẽ ở một trong hai trạng thái trên nên được gọi là mạch lưỡng ổn Tuy nhiên phải chọn các điện trở và nguồn điện thích hợp thì mới đạt được nguyên lý trên.

3 Mạch Đa Hài Đơn Ổn

Đây là một loại mạch có một trạng thái bền vững và một trạng thái không bền Khi có xung kích khởi, mạch chuyển sang trạng thái không bền và sau một khoảng thời gian nhất định, mạch tự động trở về trạng thái bền ban đầu Thời gian mạch tồn tại ở trạng thái không bền phụ thuộc vào độ rộng xung kích khởi và phụ thuộc vào các linh kiện trong mạch.

Đây là dạng hai mạch ngắt dẫn ghép với nhau Cực B của T 1 ghép DC với cực thu của T 2 Cực B của T 2 ghép AC với cực thu của T 1 (qua tụ C).

Mạch được thiết kế sao cho ở chế độ T 1 tắt và T 2 dẫn bão hòa Nguồn V BB phân cực nghịch mối nối BE của T 1 , do đó T 1 tắt khi chưa có tác động bên ngoài Còn T 2 dẫn bão hòa nhờ cực

B của nó được cấp điện thế dương từ nguồn V CC

Ta thấy T 2 dẫn bảo hòa vì các giá trị R 1 và R C2 được chọn để thỏa mãn điều kiện  I B > I Cbh

Do vậy ở trạng thái bền thì V r = V CE2bh = 0

Do ghép trực tiếp với T 2 qua R 3 nên v B1 = V CE2bh < V BE1

Khi T 2 dẫn bão hòa thì tụ C nạp điện qua R C1 và qua mối nối BE2, giá trị gần đạt đến là v C = V CC - V BE2  V CC

BE2

C +

Vcc

+ Rc1

Khi kích một xung dương vào v v cực nền của T 1 , làm T 1 đổi trạng thái tự tắt sang dẫn bão hòa Lúc này thì tụ C phóng điện qua mối nối CE của T 1 , sự phóng điện này làm phân cực nghịch mối nối BE của T 2 , do đó T 2 tắt Dòng cực thu của T 2 là

I C2 giảm xuống bằng 0 Toàn bộ dòng qua R C2 sẽ chạy hết vào cực nền của T 1 để duy trì trạng thái bão hòa của T 1 Đây là trạng thái không bền của mạch

Thật vậy, ngay sau khi tụ C xả điện xong thì nó được nạp điện lại qua R 1 và CE 1 Với thời hằng là R 1 C Điện thế cực nền của T 2 lúc này tăng dần do cực dương của tụ C đặt vào nó

và khi đạt giá trị lớn hơn V  thì T 2 bắt đầu dẫn lại Trong lúc này, cùng với sự tăng của dòng I C2 (do dòng I B2 tăng dần), điện

áp v r giảm xuống gần bằng không, tức điện thế tại cực nền của

T 1 bằng không, làm T 1 tắt Như vậy mạch đã trở về trạng thái ban đầu với T 1 tắt và T 2 bão hòa v r = V CE2bh Trong khoảng thời gian ngắn, tụ C sẽ nạp trở lại từ nguồn V CC thông qua R 1

và mối nối BE của T 2 đang dẫn để có điện áp xấp xỉ bằng Vcc Mạch chờ đợi xung kích mới.

3.2 Dạng Mạch Đơn Ổn Dùng Op-Amp

Sơ đồ mạch điện

+ R

R 1 , R 2 : Tạo ngưỡng điện áp để so sánh

R, C: Tạo mạch RC nhằm thực hiện quá trình nạp và xả của tụ

Diode D: Tạo mạch ghim điện áp, ngắn mạch tụ C khi mạch ở trạng thái bền.

Nguyên lý hoạt động :

Ở chế xác lập (trạng thái bền), v(t) = -V (bão hòa âm), lúc này

A R

R

R V

2 1

= AV, D bị phân cực nghịch nên nó bị tắt Đồng thời, lúc này

tụ C được nạp điện qua điện trở R

Điện áp trên tụ C tăng dần cho đến khi v c (v c = v - ) dương hơn

v + (v + = AV), thì v r = -V, mạch trở về chế độ xác lập.

Dạng sóng

v c (T x ) = (V + V  )(1 - e -Tx/RC ) = (V  +AV)

V V

V V

A V

V V



)1

1(1

1/

A

k In

RC

T A

4 Mạch Đa Hài Bất Ổn

Dạng mạch này dùng để tạo xung vuông với độ rộng xung và tần số cho trước Mạch có hai trạng thái không bền trong quá trình hoạt động Nó luôn tự chuyển đổi từ trạng thái này sang trạng thái kia mà không cần có xung kích khởi từ bên ngoài.

4.1 Mạch Đa Hài Bất Ổn Dùng Transistor

Mạch đa hài bất ổn dùng Transistor

Dạng mạch

C2 C1

T1

Vcc

T2

RB2 RB1

Mạch được hình thành bởi hai Transistor T 1 và T 2 Các điện trở R C1 và R C2 và các tụ C 1 và C 2

từ cực C 2 về B 1 , từ cực C 1 về cực B 2 , làm cho Transistor nào dẫn mạnh hơn sẽ tiến dần đến bão hòa, còn Transistor dẫn điện yếu hơn sẽ tiến dần đến ngưng dẫn.

Giả thuyết T 2 dẫn điện mạnh hơn tụ, C 1 được nạp điện thông qua R C1 và mối nối BE của T 2 , làm cho dòng I B2 tăng cao nên T 2 tiến đến bão hòa Khi T 2 tiến đến bão hòa, dòng I C2 tăng cao và v CE2  V CEsat  0,2 (V), tụ C 2 (giả thuyết lúc đầu đã nạp đầy) xả điện qua mối nối CE 2 Khi tụ C 2 xả, điện áp âm trên tụ

C 2 đưa vào cực B 1 , làm T 1 ngưng dẫn

Như vậy, giả thuyết lúc đầu là T 1 đang tắt, T 2 đang dẫn bão hòa , và tụ C 2 đã nạp điện đầy Lúc này tụ C 2 bắt đầu phóng điện qua mối nối CE 2 đến cực E của T 1 , làm mối nối BE 1

bị phân cực nghịch, do đó T 1 tắt.

Do vậy, tụ C 1 được nạp điện thông qua R C1 và mối nối

BE 2

Sau khi phóng điện xong, tụ C 2 lại được nạp điện theo chiều ngược lại thông qua R B1 và mối nối CE 2 , lúc này điện áp tại cực B của T 1 là V B1 = V C2 + V BE2 = V C2 (V C2 điện áp tên tụ

C 2 ) Khi tụ nạp C 2 đến giá trị lớn hơn V BE1 thì T 1 bắt đầu dẫn, khi T 1 đạt đến dẫn bão hòa lúc này tụ C 1 phóng điện qua mối nối CE 1 đến cực E của T 2 , làm mối nối BE 2 phân cực nghịch, T 2 tắt Quá trình lập lại từ đầu và cứ tiếp tục như thế.

Dạng sóng tại các chân.

Tính Chu Kỳ Xung

T = T 1 + T 2 T 1 là thời gian tụ C 2 xả điện qua mối nối

CE 2 , làm cực B của T 1 tăng từ - V CC lên đến V BE1 Và có khuynh hướng tăng lên đến +V CC , nên điện áp tức thời của tụ

T 2 = 0,69 R B1 C 1

 T = 0,69 (R B2 C 2 +R B1 C 1 )

Trong mạch đa hài bất ổn đối xứng ta có

R B1 = R B2 = R B và C 1 = C 2 = C Chu kỳ dao động

T = 2 x 0,69 R B C = 1,4 R B C

4.2 Mạch Dao Động Đa Hài Bất Ổn Dùng 0p-Amp

Dạng mạch

Vr +V

-V

C

+

R1 R2 R

Mạch điện này là sơ đồ mạch dao động tích thoát dùng Op-amp để cho ra tín hiệu xung vuông.

Sơ đồ có hai mạch hồi tiếp từ ngõ ra về hai ngõ vào Cầu phân áp RC hồi tiếp về ngõ vào đảo, cầu phân áp R 1 và R 2 hồi tiếp về ngõ vào không đảo R 1 và R 2 tạo ngưỡng so sánh điện áp, còn RC tạo nạp phóng.

Để giải thích nguyên lý hoạt động, ta giả sử tụ C chưa nạp điện.

Giải thích nguyên lý hoạt động

Ta có v + = R

R R vr vr

1

nếu v + > v - thì v r = + V  v + = +V, Đây là ngưỡng xén trên

nếu v + < v - thì v r = -v  v r = -V, Đây là ngưỡng xén dưới

Khi mới cung cấp điện, điện áp qua tụ C là v c = v c (0) = 0(V) và giả thuyết Op-amp đang ở trạng thái bão hòa dương + V

Ngõ vào không đảo có điện áp là

2 1

1

R R

R V

v C (t) = V(1 - e -t / RC ) Khi tụ nạp điện tăng dần cho đến khi v - > v + thì ngõ ra chuyển sang trạng thái bão hòa âm v r = -V Lúc này, ngõ vào

không đảo có mức điện áp là v + =

2 1

1

R R

R V





Điện áp ra giảm về -V, nên tụ sẽ xả Khi tụ C xả điện áp đang

có thì v + vẫn còn điện áp âm nên ngõ ra vẫn là ở trạng thái bảo hòa âm Điện áp trên tụ C sẽ giảm cho đến khi v - âm hơn v + thì ngõ ra sẽ chuyển sang trạng thái bão hòa dương, v r = + V Quá trình này lập lại từ đầu và cứ tiếp diễn liên tục tuần hoàn.

Dạng Sóng Vào Ra

Tìm chu kỳ dao động

Muốn tìm chu kỳ dao động, ta thực hiện phép dời trục: Trục trung dời đến thời điểm t o và trục hoành dời đến mức -V,

ta được dạng sóng sau:

Trong khoản thời gian từ 0 đến t 1 , tụ C xả điện theo phương trình sau

V V

11

KẾT LUẬNQua sáu tuần thực hiện, đề tài đã hoàn thành đúng thời hạn và nhiệm vụ đã được giao ban đầu Đó là, soạn nội dung bài giảng môn kỹ thuật xung Trong phần này có sự phân tích và giải thích một cách cụ thể và dễ hiểu Trong khi đó hiện nay, sách

kỹ thuật xung phục vụ nhu cầu học tập cho sinh viên còn khang hiếm Do vậy, các bạn sinh viên kỹ thuật, nhất là sinh viên ngành điện có thể lấy làm tài liệu tham khảo hữu dụng

Ứng dụng các phần mềm như Circuit Maker là công cụ

vẽ và mô phỏng mạch điện Xây dựng các bái thí nghiệm cơ bản nhất của môn kỹ thuật xung dựa trên phần mềm này Qua

đó, ta thấy được kết quả của sự mô phỏng so với những gì ta đã học ở lý thuyết Từ đó, tìm ra được phương pháp học thích hợp cho mỗi cá nhân, có thể dùng phương tiện máy tính để hỗ trợ cho quá trình học tập nhằm mang lại chất lượng và hiệu quả cao.

Cũng với nội dung này, nếu kết hợp hài hòa với hệ thống

đa phương tiện sẽ làm tính chất của vấn đề khác đi Giúp cho sinh viên dễ tiếp thu trong quá trình lĩnh hội Còn đối với người giáo viên đứng lớp sẽ giảm đi sự vất vả trong công tác giảng dạy Chính vì vậy, trong đề này có ứng dụng Mutimedia để đưa nội dung môn kỹ thuật xung vào dạy học Việc ứng dụng đa phương tiện này vào giảng dạy là vấn đề còn mới mẽ ở Việt Nam, chưa được phổ cập nhiều trong các trường đại học, nhưng do tính ưu việt của nó rồi cũng sẽ thay thế phương pháp giảng dạy truyền thống như khi nay Khi làm chủ được các chương trình làm Multimedia, cùng với các kiến thức chuyên ngành thì người sử dụng có thể phát huy hết những tính năng sẵn có, để soạn và trình bày nội dung cho bất kỳ môn học nào.

Phần nội dung và các bài thí nghiệm được trình bày dưới dạng ảnh động với sự trợ giúp của phần mềm Microsoft PowerPoint và được lưu trên một đĩa CD- ROM.