Biểu tượng "nước" trong thơ ca dân gian và thơ ca hiện đại các dân tộc ít người Phần 2 potx

Tuy nhiên, cũng cần phải nói thêm rằng, những hàm nghĩa vốn có của biểu tượng trong tâm thức dân gian vẫn không hề mất đi trong lối suy tư mới của lớp tác giả hiện đại, bởi lẽ, trong đời

Biểu tượng "nước" trong thơ

ca dân gian và thơ ca hiện đại

các dân tộc ít người

Phần 2

b Cặp đôi tương hỗ

Xuất hiện trong một cặp đôi tương hỗ, biểu tượng nước cũng bộc lộ nhiều nét nghĩa sâu sắc Cặp đôi cá - nước là cặp đôi tiêu biểu trong mối quan hệ tương hỗ, thường được tác

giả dân gian sử dụng trong chuyện thề nguyền của đôi lứa:

- Lòng dạ còn yêu đôi da diết

Như thể cá dưới nước sóng xanh

Kết nghĩa cho một lời nên nghĩa

- Thương nhau ta thương nhau nồng mặn

Như thể cá với nước không sai

(Lượn phuối phác, Tày, tr.433)

III Biểu tượng nước trong thơ ca hiện đại của dân tộc Tày, Mường, Giáy dưới cái

nhìn đối sánh với thơ ca dân gian

1 Các tầng nghĩa và sự mở rộng nghĩa

Sự tồn tại xuyên qua thời gian, xuyên qua không gian của biểu tượng khiến cho các biểu tượng có khả năng bồi đắp thêm nhiều nét nghĩa mới Vậy nên, chúng ta không thể coi những giá trị biểu cảm đã định hình trong văn học dân gian là những giá trị bất di bất dịch của biểu tượng trong dòng chảy văn học đương đại Những khác biệt về lối tư duy, về cách cảm nhận đời sống của các tác giả văn học hiện đại so với tác giả dân gian chắc chắn đem lại những “tấm áo” mới cho biểu tượng Tuy nhiên, cũng cần phải nói thêm rằng, những hàm nghĩa vốn có của biểu tượng trong tâm thức dân gian vẫn không hề mất đi trong lối suy tư mới của lớp tác giả hiện đại, bởi lẽ, trong đời sống văn hóa tinh thần, cái mới sinh ra không nhất thiết phải là sự phủ định sạch trơn cái cũ Cái mới thường được xây dựng trên nền tảng của những giá trị bền

vững cổ xưa Chính vì vậy mà khi khảo sát biểu tượng nước trong thơ của các nhà thơ dân tộc

hiện đại, ta gặp lại những hàm nghĩa đã gặp trong thơ ca dân gian, và cũng nhận ra những nét nghĩa mới được bồi tụ thêm bởi sự sáng tạo của họ Qua khảo sát 9 tập thơcủa nhà thơ dân tộc Tày – Dương Thuấn(5), 14 tập thơcủa nhà thơ dân tộc Giáy – Lò Ngân Sủn(6) và 3 tập thơ của nhà thơ dân tộc Mường – Bùi Thị Tuyết Mai(7), biểu tượng nước lại hiện lên với những trầm

tích ngữ nghĩa cũ và cả những lớp phù sa ngữ nghĩa mới

a Nước là một giá trị

Cũng như trong thơ ca dân gian, biểu tượng nước trong thơ ca hiện đại của người

dân tộc được sử dụng để cụ thể hóa một giá trị mang tính trừu tượng Nhà thơ Lò Ngân Sủn đã viết những câu thơ mộc mạc mà gợi cảm bằng lối so sánh ấy:

Tình như ấm nước đang sôi

Đun bằng ngọn lửa cuộc đời của ta

Tình như nước khoáng Sa Pa

Lọc ra từ cõi sâu xa đất trời

(Tình như)(8)

Cũng là một kiểu biểu đạt mức độ tình cảm như thơ ca dân gian trong so sánh: Thương

nhau như bát nước đầy (dân ca Tày), nước trong mấy câu thơ trên của Lò Ngân Sủn đã chi

tiết hóa trạng thái của nó để trở nên biểu cảm hơn nữa Tính cá biệt trong sáng tạo cá nhân của nhà thơ đóng vai trò quan trọng trong việc khám phá thêm những khía cạnh biểu nghĩa mới cho biểu tượng

b Nước là số phận

Khía cạnh ý nghĩa này có thể xem là một giá trị biểu đạt đã ổn định trong biểu

tượng nước Tính trôi chảy, biến thiên củanước đem đến một hình dung sắc nét về số phận con người Nhà thơ Dương Thuấn đã chớp lấy hình ảnh nước máng - một hình ảnh rất đặc trưng

của cuộc sống vùng cao để khắc sâu nỗi nhớ thương đau đáu trong tâm hồn người phụ nữ giữa cái bình thản chảy trôi của số phận:

Ngày cưới

Anh đánh giặc ở chiến trường Nam Bộ

Tôi rất bé cũng đóng làm chú rể

Trèo non đi đón chị về

Đêm đó tôi nghe

Chị nấc

Đêm đó chị nghe

Nước máng đầu nhà rơi lắc tắc…

(Một ngày một đêm)(9)

Nước máng đầu nhà rơi lắc rắc hay là thời gian cứ thờ ơ nhỏ giọt, hay là đời sống cứ

chậm rãi đi theo cái mạch tự nhiên, như thể đứng ngoài mong mỏi của con người Người phụ

nữ trong bài thơ cảm nghe được số phận qua tiếng nước máng chảy, và sự ý thức ấy càng

khiến nỗi buồn sầu trĩu nặng, bởi số phận cũng như dòng nước kia, chỉ chảy trôi ơ hờ bằng lối riêng của nó, bất chấp nỗi lòng của một người đang chờ đợi trong khắc khoải

c Nước là cội nguồn

Mạch nghĩa này được các nhà thơ hiện đại người dân tộc khai thác khá sâu trong sáng tác của họ và đây cũng là mạch nghĩa mới so với những trầm tích nghĩa của biểu

tượng nước trong thơ ca dân gian Nhà thơ Dương Thuấn đã lấy nước làm hình tượng chủ đạo xuyên suốt bài thơ Theo nước đi:

Người làm nương ăn theo lửa

Người làm đồng ăn theo nước

Sinh ra tắm nước thơm

Mới là con của mẹ

Lớn lên tắm nước sông

Mới thành người của làng

Đóng tàu đi ra bể

Tắm giữa đại dương

Mới thành người của muôn nơi(10)

Viết về những người làm đồng mà thật ra chính là đang viết về dân tộc Việt Nam –

dân tộc quen sống bằng nghề trồng lúa nước Như thế cũng có nghĩa là nhà thơ đã đem hồn thơ cá biệt của người Tày mà viết nên những vần thơ chung cho đại đồng dân tộc

Việt Nam Nước trở thành biểu tượng cho mọi sự khởi nguyên: để thành con của mẹ,

thành người của làng, thànhngười của muôn nơi, con người đều phải trải nghiệm cùng

với nước

Cũng nhấn mạnh vào khía cạnh nghĩa này, nhà thơ Bùi Thị Tuyết Mai đã đưa biểu

tượng nước làm biểu tượng chính trong những câu thơ nồng nhiệt của mình:

Hỡi lửa thiêng, cha hiền, hãy nung nóng tim chàng!

Hỡi dòng nước mạnh, mẹ của muôn loài, hãy vỗ về tim con!

Hỡi không khí, căn nhà hãy ấm lên!

Ta lấy không khí làm thuyền, lấy lửa thiêng làm mái chèo

Cuộn vào dòng nước mạnh

Tìm người yêu ta về

(Bùa lá)(11)

Dòng nước mạnh kia là nguồn cội của sự sống, của tình yêu Dường như, tất cả sức

mạnh tinh thần của thế giới đều đã hòa nhập vào trong biểu tượng nước Nỗi khát khao tìm

được người yêu dẫn nhân vật trữ tình đi đến mạch nguồn thiêng liêng ấy một cách vô thức, tự

nhiên như thể, trong cõi tâm linh sâu thẳm của con người, nước vẫn luôn luôn ngự trị với vai

trò khởi nguyên Hành trình ngược chiều lần tìm về gốc cội đã dẫn lối cho các nhà thơ hiện

đại nắm bắt lấy biểu tượng nước ở một khía cạnh ngữ nghĩa mới

2 Khả năng xuất hiện trong trạng thái sóng đôi

Nếu biểu tượng nước trong thơ ca dân gian các dân tộc ít người thường xuất hiện trong

trạng thái sóng đôi, trong những tình thế tương phản hoặc tương hỗ như một đặc trưng thì

biểu tượng nước trong thơ ca hiện đại của các nhà thơ dân tộc thiểu số lại không kế thừa nét

đặc trưng ấy Thơ ca dân gian thường chỉ lẩy ra một biểu tượng để làm biểu tượng căn cốt diễn tả tinh thần, tư tưởng trong một câu dân ca ngắn ngủi Để tăng thêm hiệu quả biểu cảm cho biểu tượng, tác giả dân gian đã khéo léo "kích hoạt" biểu tượng bằng một lối biểu đạt đặc

trưng: đặt biểu tượng trong trạng thái sóng đôi Còn trong thơ ca hiện đại - những sáng tạo nghệ thuật mang đậm phong cách cá nhân của nhà thơ, chúng ta thường gặp hoặc là một biểu tượng lẻ loi, đơn độc nhưng chuyên chở hết mọi hàm nghĩa sâu sắc của bài thơ, hoặc là một dãy nhiều biểu tượng san sát liền kề nhau Với một dung lượng lớn, với sự tự do mở rộng biên giới của tư tưởng, các nhà thơ hiện đại không câu nệ đưa vào thơ của mình dày đặc các biểu tượng Ở đó, không có biểu tượng nào là chính Và hiệu quả nghệ thuật mà tác phẩm đạt được chính là ở sự giao thoa, kết nối của không phải một cặp đôi mà là một dãy biểu tượng

có vai trò ngang hàng trong việc chuyển tải ý nghĩa, khơi mở những giá trị tiềm tàng của tác phẩm

Chủ đích lấy nước làm biểu tượng xuyên suốt bài thơ Theo nước đi, nhà thơ Dương

Thuấn đã khai thác đến tận cùng biểu tượng này dưới mạch nghĩa là nguồn cội Chỉ sử dụng duy nhất một biểu tượng trong một mạch nghĩa, Dương Thuấn đã đưa độc giả đi đến thẳm sâu ý nghĩa về nguồn cội của con người Hiện diện trong trạng thái đơn độc nhưng biểu

tượng nước không vì thế mà trở nên đơn điệu trong suốt bài thơ bởi nhà thơ đã tạo ra những

biến tấu đa thanh cho biểu tượng này Những khía cạnh ngữ nghĩa chi tiết được khai thác triệt

để nhằm đem lại một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về biểu tượng này trong mạch nghĩa đã được nhà thơ lựa chọn ký thác

Trong một tình thế nghệ thuật khác, ở bài thơ Bùa lá, nhà thơ Bùi Thị Tuyết Mai lại lựa chọn một kiểu trình diễn khác cho biểu tượng nước, đó là một sự dàn trải biểu tượng bên cạnh nhiều biểu tượng ngang hàng Trong bài thơ này, biểu tượng nướckhông còn là biểu

tượng đơn độc nữa mà nó đứng giữa các biểu tượng khác như: lửa thiêng, không khí Sự kề sát, liên tục của các biểu tượng này tạo ra một mối dây liên hệ ngữ nghĩa, gợi lên tinh thần chung của bài thơ

Dù là ở trạng thái nào, đơn độc hay dàn trải, biểu tượng nước trong thơ ca hiện đại của

các tác giả dân tộc thiểu số cũng là biểu tượng được lựa chọn bởi một cá tính nghệ thuật cá biệt Được quy định bởi đặc trưng về quá trình sáng tạo độc lập ấy, các nhà thơ hiện đại đã

đưa biểu tượng nước thoát hoàn toàn ra khỏi trạng thái sóng đôi thường được tác giả dân gian

sử dụng trong thơ ca dân gian Đó là một bứt phá về lề lối sáng tạo và cũng là một sự xoay chiều đổi hướng trong cách tư duy của con người thời hiện đại

IV Từ biểu tượng đến lối tư duy

1 Sự mở rộng nghĩa hay đặc tính hấp thu nghĩa của biểu tượng

Khi đặt biểu tượng nước dưới cái nhìn đối sánh suốt từ văn học dân gian cho đến văn

học viết, chúng ta nhận ra một nét đặc trưng của biểu tượng là sự bồi đắp ngữ nghĩa liên tục Biểu tượng tự làm mới mẻ nó bằng cách bồi tụ những ngữ nghĩa mới lên trên những lớp nghĩa cũ Việc các nhà thơ hiện đại tiếp tục sử dụng các hàm nghĩa đã được định hình hóa

trong biểu tượngnước không hề là biểu hiện của sự trì trệ trong tinh thần sáng tạo mà ngược

lại, điều đó thể hiện sức mạnh của những giá trị cổ truyền trong tâm thức con người

Bên cạnh những lớp nghĩa đã được định hình, biểu tượng có một nhu cầu tự thân hay

có thể gọi là tính năng hấp thụ nghĩa mới Qua những phần đã trình bày ở trên đây, biểu

tượng nước đã thể hiện điều đó rất rõ Sự mở rộng nghĩa hay tính năng hấp thu nghĩa mới của

biểu tượng trong văn học các dân tộc thiểu số đã phản ánh lối tư duy tích hợp của con người

Đó là lối tư duy quen thuộc của những cộng đồng người sống giao hòa với đời sống tự nhiên, sống bằng những mối liên hệ mật thiết với đời sống tự nhiên Trong ý thức của họ, không mấy khi có sự loại trừ, loại bỏ cái này cho sự tồn tại của cái kia Họ muốn dung hợp tất cả mọi sự vật trong một quần thể chung với những mối quan hệ chặt chẽ với nhau Một phần đời sống của các dân tộc thiểu số đã được hé lộ qua lối tư duy ấy

2 Sự kế thừa hay sự truyền dẫn lối tư duy?

Biểu tượng trong sự hiện tồn các hàm nghĩa vĩnh hằng và sự đắp bồi những hàm nghĩa mới mẻ đã trở thành một sinh thể sống động qua thời gian và không gian Xem xét một biểu tượng từ văn học dân gian cho tới văn học viết, từ cái nhìn của dân tộc này cho tới dân tộc kia, thực chất, điều mà người viết kỳ vọng nhất vẫn là sự phác họa một đường nét cơ bản về

sự kế thừa hay là sự truyền dẫn lối tư duy của con người từ xưa đến nay bộc lộ đằng sau biểu tượng ấy

Trong phạm vi ngắn ngủi của bài viết này, biểu tượng nước đã được khảo sát trên cả

hai bình diện: các lớp nghĩa và phương thức biểu đạt trong từng tác phẩm cụ thể Những khám phá chi tiết như vậy mở ra cho chúng ta con đường đi đến lối tư duy của tác giả dân gian và các tác giả văn học viết một cách tương đối sáng rõ Qua cái nhìn đối sánh về các lớp

nghĩa và phương thức biểu đạt của biểu tượng nước trong thơ ca dân gian của dân tộc Tày,

Mường, Giáy và thơ ca hiện đại của các nhà thơ dân tộc tương ứng, chúng ta đã thấy rõ

những kế thừa và cả những sáng tạo mới cho biểu tượng này

Về phương diện ngữ nghĩa, biểu tượng nước xuất hiện trong thơ ca hiện đại của các

nhà thơ dân tộc ít người vẫn chủ yếu ở hai hàm nghĩa đã tồn tại trong thơ ca dân gian Có thể

nói, đó là những hàm nghĩa đã được định hình của biểu tượng nước trong tâm thức cộng

đồng các dân tộc ít người, mà đại diện là dân tộc Tày, Mường, Giáy Chính vì thế, những nhà thơ hiện đại người dân tộc, dù là ở thế hệ nào, dù đã sống xa mường bản quê hương và đã hòa nhập rất nhanh vào thế giới người Kinh thì họ vẫn nuôi trong tâm thức họ những hàm nghĩa vĩnh hằng ấy của biểu tượng dân tộc Như thể, những hàm nghĩa ấy đã thấm sâu vào từng mạch máu của họ, như thể, những hàm nghĩa ấy là linh hồn của biểu tượng - linh hồn đã được cộng đồng dân tộc họ xây đắp nên Các nhà thơ hiện đại người dân tộc thiểu số dường như đã nắm được sợi dây cảm hứng vô hình giữa thế hệ xa xưa với thế hệ mình bằng cách

gọi lại những hàm nghĩa đã tồn tại từ lâu của biểu tượng nước trong thơ của họ Mối dây liên

hệ ấy có thể gọi là sự kế thừa hay sự truyền dẫn linh hồn dân tộc

Nếu như về phương diện ngữ nghĩa, chúng ta dễ dàng tìm thấy mối dây liên hệ giữa thơ ca dân gian và thơ ca hiện đại của các nhà thơ dân tộc thiểu số thì về mặt phương thức biểu đạt, dường như, sợi dây ấy biến mất Quả vậy, nếu như tác giả dân gian lựa chọn kiểu trình diễn biểu tượng theo lối sóng đôi, hoặc với sắc thái tương phản, hoặc với sắc thái tương

hỗ để đem lại hiệu quả nghệ thuật cao nhất cho biểu tượng thì các tác giả thơ ca hiện đại lại

có một sự lựa chọn hoàn toàn khác, dưới sự chi phối của cá tính sáng tạo và những luồng tư duy mới mẻ trong một thời đại khác biệt hoàn toàn so với thời của văn học dân gian, văn chương đại chúng Các nhà thơ Dương Thuấn, Lò Ngân Sủn, Bùi Thị Tuyết Mai tùy thuộc vào ý đồ nghệ thuật của mình mà lựa chọn kiểu thể hiện đơn độc hay dàn hàng cho biểu

tượng nước Đối với họ, điều quan trọng không phải là xây dựng nên một bức tranh nghệ

thuật có vẻ đẹp của sự hài hòa, đối xứng mà điều quan trọng là phải trình diễn được một tình thế nghệ thuật đặc biệt ấn tượng, có khả năng khoan sâu vào lòng độc giả những cảm xúc bất thường, đậm đặc Chính vì thế, không có gì khó hiểu khi các nhà thơ hiện đại không lựa chọn

trạng thái sóng đôi truyền thống để thể hiện biểu tượng nước Cũng nhờ thế mà biểu tượng

này được mài giũa thêm nhiều nét nghĩa sắc cạnh trong thơ ca hiện đại của các nhà thơ dân tộc thiểu số

Thông thường, khi xem xét một quá trình vận động của đời sống văn học, chúng ta thấy bao giờ sự thay đổi phuơng diện nội dung cũng là sự thay đổi trước tiên, sau đó mới

đến sự thay đổi về phương thức biểu đạt Nhưng, khi xem xét biểu tượngnước từ thơ ca dân

gian cho đến thơ ca hiện đại, chúng ta lại nhận thấy, phương diện có sự biến chuyển mạnh

mẽ hơn cả lại là phương diện hình thức Trong thơ ca hiện đại của các nhà thơ dân tộc ít

người, biểu tượng nước chỉ được khai thác thêm một tầng nghĩa mới Trong khi đó, các nhà thơ hiện đại lại không hề để biểu tượng nước xuất hiện ở dạng truyền thống quen thuộc

trong văn học dân gian Như vậy, rõ ràng, họ đã để cái hình thức thay đổi mạnh hơn cái nội dung

Thật không dễ để lý giải hiện tượng này, song theo ý tôi, điều đó cũng bị quy định,

bị chi phối bởi đặc trưng tồn tại riêng của biểu tượng Như chúng ta đã đánh giá từ phần đầu, biểu tượng không phải là một cái bình chứa đựng những giá trị khô cứng, cũ mòn của thời quá khứ Nó là một sinh thể sống động, vừa già nua, vừa trẻ trung bởi sự hàm kết các giá trị truyền thống đã được định hình và sự đắp bồi các giá trị tươi mới Như vậy, biểu tượng không bao giờ xảy ra hiện tượng loại trừ cái cũ để đi đến cái mới Những hàm nghĩa tồn tại trong biểu tượng, dù đã được nhận thức từ xa xưa hay mới được khai phá đều có giá trị như nhau chứ không phải là cái mới mẻ hơn thì được đánh giá cao hơn Bởi thế, các nhà thơ hiện đại người dân tộc thiểu số đã tiếp tục sử dụng các hàm nghĩa lâu đời

của biểu tượng nước trong thơ của họ mà không hề ngần ngại rằng mình đang sử dụng

một thứ cũ mòn của quá vãng Thậm chí, những giá trị cổ truyền ấy lại được xem như một nét đặc sắc trong thơ ca của họ với ý thức mạnh mẽ về việc phục hồi vốn cổ Nhưng mặt khác, nhu cầu sáng tạo và nhu cầu khẳng định cá tính sáng tạo mạnh mẽ của mỗi nhà thơ

đã khiến họ tìm đến những thay đổi về hình thức biểu đạt để làm tươi mới biểu tượng ấy trong thơ của mình