Thiết kế bài giảng Ngữ Văn 12 tập 2 part 4 pot

Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi là trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể3. Các yêu cầu về nhậ

Tiết 81 — 82 LAM VAN NGHI LUAN VE MOT TAC PHAM,

MOT DOAN TRICH VAN XUOI

+ GV yêu cầu HS tái hiện kiến thức đã học ở bậc THCS để trả lời các câu hoi sau:

1 Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi là gi?

2 Các yêu cầu về việc nhận xét, đánh giá một tác phẩm, một đoạn trích?

3 Các yêu cầu của một bài văn nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi?

+ GV gợi dẫn Hồ trả lời:

1 Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi là trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể

2 Các yêu cầu về nhận xét, đánh giá:

- Những nhận xét, đánh giá về tác phẩm phải xuất phát từ ý nghĩa của cốt truyện, tính cách, số phận của nhân vật và nghệ thuật trong tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát

- Các nhận xét, đánh giá về tác phẩm trong bài nghị luận phải rõ ràng, đúng đắn, có luận cứ và lập luận thuyết phục

3 Bài nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi cần có bố cục mạch lạc, có lời văn chuẩn xác, gợi cảm

(Xem: mục Ghi nhớ trong SGK Ngữ văn 9, tập 2,

tr 63 NXB GD HN, 2005)

Ví dụ với truyện ngắn "Người mẫu vô danh", ta có:

- Nhận xét, đánh giá về: nhân vật Hoàng Mai, nhân vật U Dũng, nhân vật hoa si Bui Quang Sang

— Sự kiện: bức tranh lụa, bức tranh sơn đầu có liên quan đến người mẫu là nhân vật U Dũng

- Chủ đề: nghệ thuật đích thực là sự kết tinh của tình yêu

NGƯỜI MẪU VÔ DANH

Truyện ngắn của Lí Ngọc Suốt hành trình điền dã, Hoàng Mai ghi nhật kí từng ngày theo kiểu của

cô, một sinh viên mĩ thuật Viết mà như vẽ, đầy màu sắc Chó đen ngửi câu đối

đỏ Hoa đậu nức cây đào phai Bà cười nhăn nheo, cháu cười ngặt nghêo Răng

bà đen hơn mắt cháu Mắt bò trong như mắt gái đôi mươi Nắng rân rân vàng

Lò hực hực lửa soi những sương mặt nhoà đất sét đỏ Mấy năm sau chuyến đi

ấy, trở về Nam, nghe theo lời khuyên của anh bạn làm thơ, cô gửi những ghi chép kiểu này tới một tờ báo và được giải thơ bút mới Nhưng đó là chuyện mấy năm sau, còn hôm ấy, cô đang ngồi trong một ngôi nhà cổ làng gốm trung

du Phù Lãng, nhìn ra và ghi tiếp vào nhật kí của mình: Vành cứa số gỗ mọt, đếm được bốn lớp sơn loang lổ Đếm từng người là là trôi ngang cửa Một nền núi mênh mông thở và mùa xuân mênh mang tho Kia la gach hồng lót chân trâu về làng Kia là cụ bà vấn khăn đen nhai trầu

Trên vuông sân nhà bên cạnh, ngay bên miệng giếng đá ong, một cụ bà vấn khăn đen nhai trầu trông xưa như bà mẹ phơi áo trong thơ Lưu Trọng Lư,

cụ đang vắt lên sợi dây phơi một vuông khăn có thứ hoa văn lạ khiến Hoàng Mai chú ý Từ trên cao nguyên Đồng Văn chuyển dần xuống đất bán sơn địa này, những cái sân nắng luôn bắt mắt cô hoa sĩ trẻ, luôn hiện ra như tranh, với rực rỡ váy thổ cẩm Hmông, lóng lánh khuy bạc áo Thái, và tha thướt khăn Mường nhưng quả là cái khăn bà cụ đang phơi có thứ hoa văn cô chưa từng thấy

Hoang Mai bước ra sân nắng thì không thấy bà cụ đâu nữa Nhìn kĩ vào cái khăn, thì ra, đó là một bức tranh lụa đã phai màu, nhưng vẫn có thể nhìn ra trên

ấy một khuôn mặt nữ thánh thiện Nhìn kĩ hơn, còn thấy có hào quang sáng từ vầng trán cao và dưới góc phải vuông khăn là một thánh giá nhỏ Hoàng Mai khẽ thốt lên: "Đức Mẹ Maria" rồi căng vuông khăn còn ướt bằng hai tay, soi lên nắng sớm, cô nhìn thấy chữ kí mờ mờ của danh hoạ Bùi Quang Sáng! Là một sinh viên khoa lí luận phê bình, cô không lạ gì chữ kí này và cô biết mình đang cầm trên tay một hoạ phẩm thời kì xám trong sự nghiệp sáng tác của ông, thời kì mà các nhà lí luận người thì nói, u buồn nhất trong đời ông, người lại nói, đó là màu xám thuốc súng để bùng nổ một thiên tài! Nhưng chưa thấy ai nói, trong thời kì này ông có vẽ tranh nhà thờ như cô vừa phát hiện Nhưng tại sao một bức tranh thờ của ông lại thành vuông khăn trên sợi dây phơi này? Hoàng Mai phải đợi tới trưa mới gặp được người phơi khăn Thiếu phụ ấy không già như cô tưởng, bà mới ngoài bốn mươi, thấy cô gái Sài Gòn chú ý tới vuông khăn của mình, người nông dân ấy sung sướng ra mặt:

— U tôi để lại cho tôi đấy Thầy tôi kể, u mang từ Hà Nội về một bức tranh

có khung gỗ Nhưng rồi năm ấy rét quá, u tôi dỡ khung làm củi, lấy vuông lụa này làm khăn trùm đầu Cháu có thích thì tôi cho đấy Nhà có ảnh thờ rồi Ö tôi kia kia!

Bà chỉ lên bàn thờ Hoàng Mai nhận ra trên ấy khuôn mặt người mẫu nông dân của nhân vật hội hoạ thần linh mà cô đang muốn tìm hiểu Ảnh bà kế bên ảnh ông Cô nghĩ bụng, lương giáo hoà sắc, trên bàn thờ của người theo đạo Phật lại thờ một người đã từng vào vai Đức Mẹ Maria mà phục vụ mĩ thuật Và chẳng để cô phải hỏi, bà nông dân có khuôn mặt phúc hậu như mẹ mình lại kể tiếp:

- Chăng giấu gì cháu Người làng tôi hay ra Hà Nội làm mướn Anh cả tôi chưa đầy tháng, u tôi đã để bà nội nuôi cháu, ra làm vú em cho một nhà giàu lắm phố Hàng Ngang hay Hàng Đào tôi chẳng nhớ nữa Chỉ nhớ u tôi kể, ngày nào cũng đi chợ Hàng Bè Nhà ấy gọi mẹ tôi là U Dũng Cái khăn này cũng cũ rồi, nếu được việc cho cháu thì cháu cứ lấy đi

Hoàng Mai không dám nhận, cô chỉ xin mượn tranh ấy một thời gian để dùng vào việc làm khoá luận tốt nghiệp Hẹn làm xong sẽ trả lại Nhân còn thời gian nấn ná ngoài Bắc, cô vào Bảo tàng mĩ thuật, xin giám định bức tranh bạc màu kia Các chuyên gia khẳng định đây là tranh của danh hoạ Bùi Quang Sáng, nhưng ngoài bức tranh này ra, người mẫu nông dân này còn có mặt trong tranh nào nữa không thì họ cũng không biết Ông hoa sĩ già thực hiện hợp đồng giám định, khuyến khích Hoàng Mai:

— Chau thử tới cà phê Lâm đường Nguyễn Hữu Huân hỏi xem sao! Những năm năm mươi, sáu mươi, cho mãi tới ngày giải phóng miền Nam, đó là ngân hàng tranh của Hà Nội cháu a

Từ Bảo tàng mĩ thuật Quốc gia tới cà phê Lâm cũng chỉ mười lăm phút xích lô Ông Lâm nhìn bức tranh bạc màu thì nói ngay:

— Nhà tôi có một sơn dầu, ông Sáng vẽ mẫu này, nhưng cách đây ba năm một người ở Toà Giám mục thành phố Hồ Chí Minh mua tranh ấy rồi Rất tiếc

là tranh ấy tôi không treo bao giờ nên ảnh chụp cũng không có! Không hiểu ai mách mà ông Cha tới hỏi Tôi phải lục lọi nửa buổi mới tìm ra nó Tôi còn giữ mười phần trăm tiền cảm ơn hoạ sĩ theo tâm nguyện của tôi mà chưa biết dua cho ai Cháu theo đuổi đề tài này, nếu có tìm được thân nhân ông Sáng thì làm

ơn báo cho tôi biết Tội nghiệp! Con đàn mà khi chết không người chong gay

Vợ con định cư cả bên Pháp, bên MI

Đến lúc ấy thì vừa hết ba tháng điền dã đồng bằng và miền núi Bắc bọ, Hoàng Mai trở lại thành phố Hồ Chí Minh của cô và tới ngay Toà Giám mục, đường Nguyễn Đình Chiểu Nhưng cô lại đến muộn Một chức sắc trong Toà Giám tiếp cô ân cần và cởi mở:

— Thưa cô! Tranh ấy, chúng tôi đã làm quà biếu một Đức Cha khi Ngài có việc đạo ghé đây và bây g1ờ tranh đang được treo trong Bảo tàng mĩ thuật của Vatican Cô có thể coi những tấm hình này để vinh danh cho tác phẩm ấy Ông biếu cô những tấm hình chụp từ nhiều góc độ để xác định vị trí của bức tranh nơi bảo tàng kia Để theo ông, cô có thể chiêm ngưỡng một Đức Mẹ mang khuôn mặt Việt Nam Khuôn mặt đang hướng theo cô từ làng cổ Phù Lãng kia, đang năm trong cặp hồ sơ cô luôn mang bên mình suốt mấy tháng nay Cô khấn thầm trong bụng, mong bà phù hộ cô trong công việc khoa học

mà cô đang đeo đuổi

Có được những bức ảnh, Hoàng Mai lại quay ra Bắc, gấp gáp vì hạn nộp luận văn sắp đến Cô ra hỏi ông Lâm có phải bức tranh Đức Mẹ chụp trong ảnh

đã từng ở nhà ông và muốn hỏi kĩ hơn về những điều còn giấu kín đằng sau bức tranh kia

- Cháu hỏi về người mẫu này à? Tôi cũng không biết là ai nữa Chỉ còn nhớ, vào một ngày giáp Tết rét lắm, hoạ sĩ Nguyễn Viết Hoàng khi ấy còn là một sinh viên đang học trường Yết Kiêu mang bức tranh tới Nói với tôi, thầy Sáng gửi tranh để trừ nợ cà phê năm cũ Năm hết Tết đến, ông Sáng không muốn mắc nợ ai Tôi nhận tranh Nhờ anh Hoàng chuyển tới cho ông Sáng ít tiền tiêu Tết rồi cất tranh vào kho Hoa sĩ Viết Hoàng bây giờ dạy trường Yết Kiêu, cháu tới hỏi, sáng ra được điều gì chăng?

Gặp hoạ sĩ Nguyễn Viết Hoàng, Hoàng Mai cảm thấy mình đã động tới được lớp sơn trong cùng của bức hoạ Ông Hoàng nhìn thấy bức tranh lụa bạc màu, nhìn những bức ảnh Hoàng Mai mang tới thì kêu ngay: "U Dũng!" Rồi chớp chớp cặp mắt muốn khóc, ông kể:

- Đấy là một câu chuyện tình cháu ạ Để bác lấy cháu xem cái này!

Hoa sĩ Viết Hoàng tìm trên giá sách, lấy xuống một vựng tập khổ lớn Hội hoạ Việt Nam thế kỉ XX, ông mở trang 1n bức Những người thợ mỏ của Bùi Quang Sáng và chỉ vào cô thợ mỏ nhân vật trung tâm của bức sơn mài khổ lớn:

— Day! Chau xem di, c6 tho mo nay va Đức Mẹ kia đều là U Dũng mà ra

Cứ tối tối, khi cho thăng Dũng bú no và yên giấc r6i, U Ding lai ra ng6i mau dưới đèn để thầy Sáng và bác vẽ tranh Đức Mẹ bán cho giáo dân các xứ đạo Chỉ làm buổi tối thôi vì hồi ấy, đấy là một đề tài không cấm ki, nhưng chăng ai khuyến khích Những tranh công nông binh được khuyến khích thì chỉ bày triển lãm chứ không bán được, thầy trò bác phải kiếm sống bằng thứ tranh thờ kia Bây giờ nhớ lại thời ấy, nói Đức Mẹ hay U Dũng nuôi chúng tôi đều đúng Cho tới mùa xuân năm 1960, thầy Sáng đi thực tế ở Quảng Ninh và thực hiện bức sơn mài kia thì xung khắc giữa hai người đàn bà nổ ra Chẳng là, đề tài đã đăng kí nhưng tiền đầu tư của Hội thì chưa có, thầy tôi cần tiền thuê mẫu ngoài Quảng Ninh để lên phác thảo mới thư về nhà Bà giáo (vợ thầy Sáng) không kiếm ra tiền, đành mua vé xe khách để U Dũng ra Quảng Ninh làm mẫu Chính

ba gido sai con ở trong nhà làm việc ấy, nhưng khi trên bức sơn mài, U Dũng hiện ra như một tiên nga thế này thì bà giáo phát ghen Bà giáo đuổi U Dũng, đuổi ngay trong đêm, vứt theo bức lụa cuối cùng cháu đang có đây May mà bức sơn dầu kia bác kịp giấu dưới gầm giường, rồi sáng hôm sau, đợi lúc bà giáo đi chợ Tết mới mang lên nhà ông Lâm Chính bác đèo U Dũng ra bến Nứa Chúng tôi ngồi uống nước chè chén đợi sáng, rồi U Dũng đi chuyến xe đầu tiên Lúc chia tay, bà mếu máo: "Em nói thầy đừng lo cho chị! Chị chỉ thương thằng Dũng, không biết sờ tí ai mà ngủ" Này, Quang Dũng thì cháu biết chứ Nó bú sữa của người nông dân vô danh ấy mà lớn lên đấy, có Galery trên phố Tràng Tiền, cháu thử tới hỏi xem có tài liệu øì liên quan tới người mẫu

vô danh đó không?

- Cháu hỏi rồi, thưa bác! Nhưng anh Dũng mang tranh sang Pháp triển lãm rồi ở luôn bên ấy đã từ mấy năm nay, không về bác ạ Thành thử chỉ còn bác là biết nhiều về người mẫu ấy Bác giúp cháu hoàn thành đề tài này!

- Ùl Địa chỉ cháu cho cũng rõ ràng, bác sẽ lên thăm, thắp cho bà ấy nén nhang Bức sơn dầu bày bên Vatican đẹp lắm, thầy Sáng vẽ Đức Mẹ mà như đang kể với bà về câu chuyện tình của mình Bác cũng được thay cho dong bit

Lớp sơn trong cùng là sơn của bác đấy Ngày ấy toan hiếm lắm, thầy không cho học kiểu núp bóng như thế thì chẳng biết bao giờ mới biết vẽ Cháu để bức lụa lại để bác phục chế rồi mang lên Phù Lãng trả cho người ta Ngày trước thầy Sáng đã phục chế bao nhiêu tranh cổ mới có tiền sống Bây giờ đã đến lúc phục chế tranh của thầy

Bài tốt nghiệp của Hoàng Mai được điểm mười Luận văn phát triển từ câu văn cô ghi trong nhật kí ngày ấy, câu Vành cửa sổ gỗ mọt, đếm được bốn lớp sơn loang lổ Cô bắt đầu luận văn như thế này: "Muốn hiểu được bức tranh, phải thấu thị, nhìn đến lớp sơn trong cùng, để thấy trong ấy tâm huyết của một thiên tài, và mồ hôi những người đã cùng ông lao động nghệ thuật, thấy buồn vui sướng khổ của một cá nhân, chan hoà trong vận nước, trong số phận chung của cả một dân tộc '" Hoàng Mai đã nhìn đủ Đốn lớp sơn loang lổ kia và đã nói hết ra trong luận văn tốt nghiệp của mình Riêng lớp sơn thứ năm cô muốn, bằng truyện ngắn này mà nói riêng với hoạ sĩ Bùi Quang Dũng rằng, bà vú mà anh từng bú tí đã sinh cho anh một cô em gái cùng cha khác mẹ Vào những ngày nắng nỏ, người em gái ấy vẫn đem hoạ phẩm của cha anh ra sưởi nắng quê mình

- Hoạt động 2

HUONG DAN TIM HIEU DE VA LAP DAN Y

Dé 1: Phân tích truyện ngắn Tĩnh thần thể dục của Nguyễn Công Hoan

* GỢI ý:

a Tìm hiểu đề

- Những nét đặc sắc về kết cấu truyện: Truyện gồm nhiều cảnh khác nhau, tưởng như những mảnh rời rạc được lắp ghép lại, nhưng vẫn có một mạch ngầm xâu chuỗi để tập trung thể hiện chủ đề: một trò hề cười ra nước mắt

— Những mâu thuẫn và tính chất trào phúng của truyện: nghịch lí giữa trò chơi giải trí với tai hoạ của người dân, nghịch lí giữa sự mẫn cán vô cảm của lí trưởng với nỗi thống khổ của người dan

- Những nét đặc sắc về ngôn ngữ của truyện: ngôn ngữ kể chuyện, ngôn ngữ nhân vật, các lời đối thoại

- Giá trị hiện thực và ý nghĩa phê phán của truyện: thông qua tiếng cười để bóc trần âm mưu "cách l¡" quần chúng ra khỏi phong trào yêu nước

b Lập dàn ý

— * Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về truyện ngắn Tinh than thé duc

- * Thân bài: Lần lượt phân tích bốn ý ở phần tìm hiểu đề

- * Kết bài: Đánh giá chung về truyện ngắn Tỉnh thần thể dục

Đề 2: Hãy tìm hiểu sự khác nhau về giọng văn, về từ ngữ giữa hai văn bản Chữ người tử tà (Nguyễn Tuân) và Hạnh phúc của một tang gia (trích Số đỏ —

Vũ Trọng Phụng) Giải thích vì sao có sự khác nhau đó

* Gợi ý:

a Tìm hiểu đề

- Sự khác nhau về giọng văn: nguyên nhân, cách biểu hiện

Tái hiện không khí trang trọng của lịch sử Dùng nhiều từ Hán Việt, dùng cách nói năng, thưa gửi theo đúng nghi thức của các nhà nho từng "vang bóng một thời”

- Sự khác nhau về từ ngữ: nguyên nhân, cách biểu hiện

Tái hiện một sự thật của cái "xã hội chó đều" Ngôn ngữ đời thường sinh động, giàu tính hài hước, châm biếm

b Lập dàn ý

— Mở bài: Dẫn luận đề vào bài viết

- Thân bài: Lần lượt phân tích hai ý ở phần tìm hiểu đề

- Kết bài: Nhận xét, đánh giá về ý nghĩa của sự khác nhau về giọng văn,

về từ ngữ trong hai tác phẩm và đoạn trích

— Nội dung châm biếm, đả kích là:

+ Khải Định là một tên hề làm trò mua vui rẻ tiền cho người dân Pháp + Khải Định là một kẻ có những hành động lén lút, mờ ám

+ Mật thám Pháp là những kẻ đeo bám những người mà chúng nghi ngờ một cách máy móc và mù quáng

* Đọc tham khảo:

Truyện ngắn V¡ hành xuất hiện trên báo Nhán đạo tại Pháp năm 1923, mang nội dung chính trị rõ ràng: Vạch trần chân tướng Khải Định, một vị vua

bù nhìn và tố cáo chính sách thuộc địa giả dối, thâm độc của thực dân Pháp ở nước ta Để nhằm vào hai kẻ thù phong kiến và thực dân đó, tác giả đã sử dụng một nghệ thuật châm biếm đầy sáng tạo như dùng cách viết thư, cách tạo tình huống, nghệ thuật khắc hoạ nhân vật, dùng ngôn ngữ, giọng điệu châm biếm thâm thuý

Đây là một câu chuyện được hư cấu Trên một chuyến tàu điện ngầm, một người An Nam bị tưởng nhầm là vua Khải Định đang "vi hành' Cho rằng vị vua An Nam này không biết tiếng Pháp, đôi thanh niên nam nữ tha hồ đàm tiếu

về Khải Định Qua đó, truyện còn tố cáo chính sách thuộc địa của thực dân Pháp tại Việt Nam và chế độ mật thám ngay trên đất Pháp

Được viết bằng tiếng Pháp, V7 hành là một truyện ngắn có dạng thư tín, khá quen thuộc với cảm quan văn học của người Pháp Bằng hình thức một bức thư, giọng điệu W7 hành có thể thay đổi một cách tự nhiên, từ giọng khách quan

về những điều mắt thấy tai nghe trên tàu điện ngầm, chuyển sang giọng trữ tình khi kể về kỉ niệm thân thiết với cô em họ hồi còn bé Hơn nữa, với một bức thư,

tác giả cũng có thể dễ dàng chuyển cảnh, chuyển đối tượng một cách linh hoạt,

từ chuyện ở Pa-ri đến chuyện quê nhà, từ vua Thuấn đến vua Pi-e, từ việc châm biếm Khải Định sang việc đả kích thực dân Pháp

Cách xây dựng tình huống truyện cũng là một sáng tạo độc đáo Trên xe điện ngầm, đôi thanh niên nam nữ Pháp tưởng tác giả là vua Khải Định Còn trên đường phố Pa-ri, dân chúng Pháp lại cho rằng: Tất cả những ai có màu da vàng đều trở thành hoàng đế ở Pháp Thậm chí ngay đến chính phủ cũng chẳng nhận ra được vị khách thật của mình nữa bèn đối đãi mọi người An Nam vào hàng vua chúa và phái tuỳ tàng đi hộ giá tuốt!

Tình huống gây nhầm lẫn này đã đạt hiệu quả châm biếm sâu sắc, đồng thời tạo được sức thuyết phục cho câu chuyện, g1ữ được thái độ khách quan khi

kể chuyện

Ngoài sáng tạo tình huống, hình ảnh Khải Định còn được khắc hoạ khá độc đáo Mượn lời bình phẩm của đôi nam nữ Pháp, Khải Định hiện ra với chân dung xấu xí mũi tẹt, mắt xếch, mặt bủng như vỏ chanh Ông ta còn ăn mặc lố lăng với cái chụp đèn chụp lên cái đầu quấn khăn, các ngón tay đầy nhân, đeo lên người đủ cả lụa là, hạt cườm Ông ta chỉ là một con rối mua vui cho thiên

hạ mà ông bầu Nhà hát Múa rối có định kí giao kèo thuê đấy Ông ta "vi hành"

vào những chốn đáng ngờ như frường đua, hiệu cẩm đồ như một công tử bé Cách chọn lọc và sử dụng ngôn ngữ cũng rất độc đáo Trước hết, nhan đề của truyện cũng đã thể hiện sâu sắc nội dung Incognito 1a ấn danh, dùng tên giả, chuyển sang "vi hành" với nghĩa những chuyến đi kín đáo bí mật với động

cơ chân chính của những vị minh quân thời xưa; còn với Khải Dinh lại là đi lén lút, vụng trộm, mờ ám Ngay đầu truyện, tác giả viết “1rích những bức thư gửi

cé em ho ” đã biến câu chuyện liên quan đến quốc gia đại sự thành câu chuyện riêng tư khiến cho người đọc không khỏi tò mò Ngôn ngữ miêu tả sống động, ngôn ngữ đối thoại hóm hỉnh, thâm thuý “hôm nay thì chúng minh

có mất ít tiên nào đâu mà được xem vua đang ngồi ngay bên cạnh ?" Khi miêu

tả cái nhìn "kinh dị" của đôi nam nữ dành cho Khải Định: “họ ngấu nghiến nhìn tôi với cặp mắt ma mãnh, tò mò”

Phần cuối truyện, tác giả dùng giọng mỉa mai để vạch trần sự thâm độc, giả dối của "mẫu quốc” qua việc miêu tả bọn mật thám Pháp theo dõi những người Việt Nam yêu nước: “Đó là những người phục vụ thâm kín, rụt rè, vô tư

và hết sức tận tuy Các vị ân cần theo dõi tôi chẳng khác bà mẹ hiền rình con thơ" Và lối ví von so sánh để thể hiện thái độ khinh bỉ bộ mặt giả dối của thực dân Pháp: “Các vị bám lấy đế giày tôi, dính chặt tôi như hình với bóng Và thật tinh, la các vị cuống cuồng cả lên nếu mất hút tôi chỉ trong đdăm phút!"

Trong toàn bài, giọng văn chuyền từ đối thoại, trữ tình sang châm biếm đả kích và cuối cùng là tiếng cười thâm thuý, xót xa: "Tôi không sao che giấu nổi niềm tự hào là một người An Nam và sự kiêu hãnh được có một vị hoàng để"

Tự hào hay xấu hổ? Kiêu hãnh hay nhục nhã?

Vị hành là một sáng tác có sự kết hợp hài hoà giữa yếu tố chính trị và yếu

tố nghệ thuật Truyện tiêu biểu cho phong cách viết truyện, kí của Bác: nhiều sáng tạo, lời ít ý nhiều, giàu chất trí tuệ, kết hợp nghệ thuật trào phúng truyền thống dân tộc với nghệ thuật trào lộng phương Tây

(Nguyễn Bích Thuận)

* Nghệ thuật dường như nhiều khi cũng có cái "bánh xe vô lượng” của nó Trong văn chương, có những tác phẩm là sự đan xen, nối tiếp từ cảnh này sang cảnh khác, giọng điệu này sang giọng điệu khác, kết rồi mà còn như vẫn mở ra những điều mới mẻ V¡ hành của Nguyễn Ái Quốc là một tác phẩm như vậy Ngòi bút của tác giả trong truyện là một ống kính vạn hoa mà ở đó mọi sự đều biến ảo linh động và toát lên những ý nghĩa tư tưởng cao đẹp Truyện tiêu biểu cho văn xuôi Nguyễn Ái Quốc với "một nghệ thuật trần thuật linh hoạt độc đáo

và một ngòi bút châm biếm vừa sâu sắc, đầy tính chiến đấu, vừa tươi tắn, hóm hình"

Vị hành là tác phẩm được sáng tác vì mục đích cách mạng, vi tinh than chiến đấu Nó nằm trong hệ thống những bài văn, bài báo mà Nguyễn Ái Quốc viết để tố cáo chân tướng của tên vua bù nhìn Khải Định khi y sang Pháp dự cuộc đấu xảo thuộc địa ở Mác- xây năm 1922 Qua truyện, tác g1ả muốn phơi

bay bộ mặt của kẻ tay sa kia thật chăng khác gì một tên hề lố lăng, vi hành lén lút và mờ ám, tố cáo bọn thực dân Pháp đê hèn, lừa bịp, đồng thời bộc lộ một cách kín đáo nỗi tủi nhục của người dân bản xứ, mà chế độ thực dân, qua đó hiện lên như một sự sỉ nhục đối với con người Nhưng đây cũng là một truyện ngắn giàu tính nghệ thuật, mang chất lãng mạn cách mạng Ở đó, "trí tưởng tượng của người cầm bút nhờ ngọn gió lãng mạn mà được chắp cánh bay bổng, nhưng không phải để lạc loài đến những thế giới xa lạ, huyễn hoặc mà để tiến thắng, tiến nhanh đến những chân trời rất hiện thực" (Phạm Huy Thông) Cho nên nghệ thuật trần thuật linh hoạt độc đáo, ngòi bút châm biếm vừa sâu sắc, đầy tính chiến đấu, vừa tươi tắn, hóm hỉnh chính là những yếu tố hình thức phục vụ tích cực cho nội dung, cho mục đích cách mạng của truyện

Vi hanh duoc viết bằng tiếng Pháp, và chủ yếu viết cho công chúng Pháp

Vì thế nghệ thuật trần thuật ở đây cần phải phù hợp với thị hiếu, lối tư duy của châu Âu hiện đại Cái độc đáo của tác phẩm là hình thức viết thư kể chuyện, là hiện tượng "truyện trong truyện” Có chuyện vua Khải Định vi hành lồng trong chuyện giữa đôi trai gái, lại lồng trong chuyện giữa nhân vật xưng "tôi” với cô

em họ Đôi trai gái người Pháp bàn luận, đánh giá về Khải Định và "tôi" lại cũng luôn luôn bày tỏ thái độ của mình về tên vua bù nhìn, về thực dân Pháp qua câu chuyện đó "Tôi" là người kể chuyện nhưng dường như cũng luôn luôn mang tư duy của tác giả để nhìn nhận, nâng cao và mở rộng hơn những suy nghĩ của đôi trai gái về Khải Định Như vậy tác giả đã tạo ra một giọng trần thuật vừa khách quan, đi ngay vào sự việc, cứ hồn nhiên, tỉnh rụi như không, lại

vừa chủ quan với đủ những nghi ngờ thắc mắc, nhớ nhung vui đùa, những nghĩ

xa nghĩ gần Tình huống nhầm lẫn ở đây như muốn nói lên rằng: đấy là người Pháp họ nghĩ và nói về Khải Định đấy chứ! Nhưng hình thức viết thư cũng lại muốn khẳng định rằng họ đã nói đúng và "tôi" còn thấy tên vua kia tồi tệ hơn, đáng khinh hơn thế nữa!

Sự linh hoạt của giọng trần thuật luôn đi với cái độc đáo của nó Truyện luôn luôn có sự biến ảo, thay đổi về cảnh: có cảnh hiện tại, có cảnh hoài niệm hồi tưởng, cảnh lịch sử, quá khứ, cảnh tưởng tượng, giả thiết Giọng trần thuật, do đó cũng luôn linh hoạt chuyển đổi: có giọng đối thoại, giọng kể tả, bình luận, có giọng cợt mỉa, chua chát và có cả giọng bâng khuâng trữ tình gợi nhớ Có thể nói tác giả đã triệt để khai thác nhưng khả năng biểu đạt của hình thức viết thư: chuyển cảnh chuyển giọng, liên hệ, bày tỏ thái độ, kể chuyện Đang nghe chuyện Khải Định, ta bỗng biết chuyện vua Nghiêu, vua Thuấn, vua Pi-e; đang nói chuyện thời sự, ta bỗng được nghe "truyện cổ tích" Sự vật, sự việc cứ thay đổi một cách tự nhiên dưới ngòi bút của tác giả

Bút pháp trần thuật của tác gia cũng luôn chú ý đến sự đột ngột trong cách trình bày tình huống, mâu thuẫn và tạo khoảng trống cho trí tuệ người đọc tự liên tưởng, suy ngẫm, tìm ẩn ý, hàm ngôn Truyện mang một nội dung lớn lồng trong một hư cấu đơn giản Nếu không hiểu mục đích của người viết, ta sẽ thấy truyện chỉ có tác dụng øiải trí, gây cười cho đám công chúng Pháp Và nếu chỉ

có tình huống thuật lại sự nhầm lẫn trên toa xe điện ngầm, nếu như đôi trai gái xuống tàu là hết chuyện thì truyện cũng chỉ dừng lại ở chỗ mỉa mai châm biếm cách ăn mặc lố lăng, lối vi hành lén lút của tên vua bù nhìn mà thôi Nhưng

từ khi đôi trái gái xuống tàu, truyện đã phát triển theo một quy mô mới: từ chỗ một người bị nhầm lẫn đã dẫn tới việc "tất cả những ai có màu da vàng đều trở thành hoàng đế ở Pháp", từ việc Khải Định vi hành lén lút đến việc bọn mật

thám Pháp rình rập từng bước đi của người dân thuộc địa - một nỗi đau của người dân mất nước - cho nên đằng sau cái giọng trần thuật tưởng như dửng dưng là cả một nỗi lòng sâu thắm của tác giả

Nghệ thuật châm biếm vốn cũng đã có truyền thống trong văn học Việt Nam, từ những Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương cho đến Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh Nhưng cái tiếng cười đả phá, mỉa mai ở Nguyễn Ái Quốc vẫn có một sắc điệu riêng của một trí tuệ lớn và một tài năng lớn V¿¡ hành là biểu hiện của một ngòi bút châm biếm hiện đại bậc thầy Trước hết, tiếng cười ở đây là tiếng cười trí tuệ Người ta chỉ có thể hiểu được tiếng cười ấy khi có một tầm hiểu biết nhất định Nhân vật chính - đối tượng châm biếm chủ yếu là Khải Định, nhưng điều đặc biệt là nhân vật Khải Định không

hề xuất hiện trực tiếp, mà chân dung của y chỉ được vẽ dần qua từng cung bậc của tiếng cười Trong con mắt của người Pháp, y có trang phục của một gã hề:

"cái chụp đèn” (cái nón) "chụp lên cái đầu quấn khăn", "đeo lụa là, hạt cườm” Rồi sự tương phản giữa Khải Định với vua Nghiêu, vua Thuấn, vua Pi-e Hàng loạt câu hỏi nghi vấn về mục đích vi hành "không cao thượng” của

y như: phải chăng, hay là, hay không

Sự sắc sảo của ngòi bút châm biếm còn thể hiện ở bố cục, kết cấu truyện

Từ không gian của thủ đô nước Pháp đến không gian một làng quê nước Việt,

từ hiện tại tới quá khứ, từ sự nhầm lẫn một cá nhân đến sự nhầm lẫn cả một chủng tộc, từ lời kể đến hình thức viết thư Tất cả đã khiến cho những sự kiện trong câu chuyện thực như hư, hư mà như thực; vừa gây cười vừa châm biếm sâu cay

Đối tượng châm biếm thứ hai là bọn thực dân Pháp, cụ thể hơn là bọn mật thám và chính phủ Pháp thời bấy giờ Cần thấy rằng, trong khi đả kích bọn thực dân Pháp, tác giả vẫn không quên đối tượng chủ yếu là Khải Định Một ông

vua sang dự đấu xảo ở "nước mẹ" mà "ngay đến chính phủ cũng chẳng nhận ra được khách thật của mình nữa", "bèn đối đãi tất cả mọi người An Nam vào hàng vua chúa và phái tuỳ tùng đi hộ giá tuốt!" Hàng loạt từ ngữ gây cười di đdóm như: đón tiếp tốt đẹp, dành cho, nhiệt tình, chào mừng, kính trọng, tự hào, phục vụ, tận tuy, âu yếm, kiêu hãnh, xúc động sâu xa Và lối ví von so sánh:

"Các vị chăng nề hà chút công sức nào để bảo vệ bọn tôi, và giá cô được trông thấy các vị ân cần theo dõi tôi chẳng khác bà mẹ hiền rình con thơ chập chững bước đi thứ nhất, thì hẳn cô phải phát ghen lên được về nỗi âu yếm của các vị đối với tôi Có thể nói là các vị bám lấy đế giày tôi, dính chặt với tôi như hình với bóng Và thật tình là các vị cuống cuồng cả lên nếu mất hút tôi chỉ trong dăm phút! Cô thử nghĩ, làm sao mà không xúc động sâu xa được” Đây là cái cười vừa có tính chất giải trí vừa làm cho kẻ thù thâm gan tím ruột, cái cười có chủ đích nhưng lại rất kín đáo và mang phong vị văn hoá châu Âu Ngòi bút châm biếm sắc sảo của tác giả đã chú ý khai thác những nghịch lí, dù là rất nhỏ, chẳng hạn một ông vua lẽ ra phải đáng tôn kính thì lại hoá ra tầm thường, chính sách bảo hộ nghe có vẻ nhân đạo nhưng thật ra lại tàn ác, nghi thức đón tiếp nguyên thủ lẽ ra phải trang trọng thì lại như một trò hề

Thế giới nghệ thuật của V¡ hành vô cùng phong phú, đó là giọng điệu, hình ảnh, sự kiện và đặc biệt là tiếng cười châm biếm Với tiếng cười thì có tiếng cười khách quan, tiếng cười chủ quan, tiếng cười của người từng trải làu thông kinh sử phương Đông, am hiểu văn hoá phương Tây, tiếng cười thâm thuý, tiếng cười giải trí Đảng sau tiếng cười là thái độ, là tâm trạng, là cảm xúc của tác giả Có thái độ châm biếm đả kích Có thái độ căm phẫn khinh bị Và có cả nối đau, nỗi nhục của người mất nước Lòng yêu nước thấp thoáng ngay cả trong tiếng cười như một sự tự trào thật thấm thía: "Ngày nay, cứ mỗi lần ra khỏi cửa, thật tôi không sao che giấu nổi niềm tự hào được là một người An Nam và sự kiêu hãnh được có một vị hoàng đế” Ngòi bút đầy tính chiến đấu và tính nghệ thuật của tác giả đã góp phần làm nên một tác phẩm văn học có sức sống lâu bền với không gian và thời gian

(Lược dân theo Trương Thị Huệ)