Hơn nữa anh còn thức nhận sâu sắc hơn một điều, rằng, trước khi là một nghệ sĩ biết rung động trước cái đẹp hãy là người biết yêu ghét, buồn vui, đồng cảm chia sẻ và đấu tranh bằng hành
Trang 1biết thêm được bao nhiêu sự thật cay đắng, nghịch lí của cuộc sống đời thường Hơn nữa anh còn thức nhận sâu sắc hơn một điều, rằng, trước khi là một nghệ
sĩ biết rung động trước cái đẹp hãy là người biết yêu ghét, buồn vui, đồng cảm chia sẻ và đấu tranh bằng hành động chống lại cái ác, cái xấu để có cuộc sống xứng đáng với con người Và cuộc sống bao giờ cũng cần được khám phá, lí giải với tất cả nhận thức và tình cảm, cái nhìn đa diện, nhiều chiều mới mong hiểu thấu diện mạo muôn màu và bản chất thực của nó
_—— Hoạt động 5 HƯỚNG DẪN TỔNG KẾT VÀ LUYỆN TẬP
1 Khái quát những đặc sắc về nghệ thuật của truyện:
(Cốt truyện đơn giản, tình huống bất ngờ, dẫn dắt khéo léo, càng về sau càng bất ngờ và hấp dẫn: bất ngờ khi thấy cảnh lạ, đẹp —> bất ngờ chứng kiến chuyện lạ nghịch lí —> bất ngờ hiểu cái lí buồn của nghịch lí; Xây dựng nhân vật chọn lấy vài nét ngoại hình lạ, ngôn ngữ và hành động phù hợp tính cách, nhưng vẫn gây sự khó hiểu và bất ngờ (người đàn bà, thằng Phác) )
2 Bài học về cách nhìn cuộc sống và con người được đặt ra như thế nào
đối với người nghệ sĩ và đối với mỗi chúng ta ?
(cái nhìn đa diện, nhiều chiều, tránh đơn giản, cực đoan, cái nhìn của người trong cuộc mới hi vọng khám phá được bản chất của sự thật với hình
thức biểu hiện muôn vẻ muôn hình)
3 Vì sao tác giả lại kết truyện bằng những suy ngẫm mỗi khi nhìn bức ảnh lịch rất thành công của mình?
(Lối kết cấu vòng tròn: Mở đầu là đi tìm ảnh, kết là nhìn ảnh mà ngẫm nghĩ, nhấn mạnh tính triết lí của truyện.)
4 Đọc và suy nghĩ nội dung mục Gh¡ nhớ, tr 78
5 Soạn bài đọc thêm có hướng dẫn: Một người Hà Nội và Mùa lá rụng trong vuon
6 Doc tham khao:
6.1 NHUNGNGAY CUOI CUNG GAP NGUYEN MINH CHAU
(Trich)
GS Nguyén Dang Manh [rước cái chết của một nhà văn, người ta thường nghĩ đến sự bất tử của người cầm bút Thời gian sẽ vùi lấp tất cả nếu người nằm xuống không để lại chút gì trong lòng người Mà có được chút gì như thế thật khó vậy thay!
151
Trang 2Tôi rất thích Cứa sông; thích hơn Dấu chân người lính Tôi cứ bị ám anh bởi hình ảnh những người nông dân vùng biển Nghệ Tĩnh của anh Những con người chất phác, cục mịch, lực lưỡng như mọc lên từ sỏi đá, rồi nhờ sóng gió, bão táp mà luyện thành xương sắt da đồng Những con người như thuộc vào thế giới hoang sơ nào
Sau năm 1975, ngòi bút Nguyễn Minh Châu chuyển hướng dần Đến Bế?
qué, Manh dat tinh yêu, thì đây là một cây bút sẽ làm nên một cái gì đó về người nông dân nước ta Cây bút muốn khai thác triệt để vào tính hai mặt của tầng lớp xã hội này Tích cực nhất, cách mạng nhất nhưng cũng trì trệ lạc hậu nhất trong thời kì kháng chiến, một phần vì nhu cầu lịch sử của văn học khi đó, phần vì chưa tự hiểu mình, nhà văn ít đề cập đến mặt tiêu cực của người nông dân, ít viết về nông dân Đến Khách ở quê ra (chuyện lão Khúng) Nguyễn
Minh Châu mới thực sự giác ngộ chỗ mạnh này của vốn sống và tư tưởng mình Quá trình tự tìm mình của mọi cây bút đều là như vậy Phải qua thực tế sáng tác mới biết được đất làm ăn của mình ở đâu, sở trường của mình là gì? nhân vật đích thực của mình là ai? ở Nguyễn Minh Châu, đó là lão Khúng
Nguyễn Minh Châu tâm sự:
Quê tôi là thôn Kẻ Thơi, xã Quỳnh Hải, vùng Lạch Thơi, Lạch Quèn, dữ đội lắm Dân Lạch Thơi nhiều nơi sợ vì chỉ có uống rượu và đánh nhau Rượu say, ngủ luôn ở bãi biển Mỗi đêm, những người đàn bà lại phải đi nhặt chồng
về Cả làng làm nghề chài lưới, chăng học hành gì cả Một làng vô học, thích ai thì nấy đúng, chẳng biết phải trái gì cả Lão Khúng là kiểu người dân làng tôi đấy Tôi sẽ còn viết tiếp về lão (truyện Phiên chợ Giát)
Nguyễn Minh Châu đã sáng tạo ra hình tượng nhân vật lão Khúng đầy cá tính như cắm một mốc cọc tiêu trên đường sáng tác của mình Lão Khúng sẽ còn sống lâu trong lòng người đọc Như một gốc cây già hay một tảng đá rêu mốc, xù xì hoang dã, lão Khúng và những con người như lão đã gánh cả hai cuộc kháng chiến trên vai Bằng những ban tay cóc cáy, xương xấu, rắn như
thép, họ đã làm được những việc thần kì Đất sổi đá phải thành sắn gạo để nuôi
cả dân tộc trong chiến tranh Đẻ ra hàng đàn con (lão Khúng có 10 con) vừa cung cấp cho hậu phương sản xuất vừa cung cấp cho tiền tuyến đánh giặc Nhưng chính họ sẽ ngăn trở xã hội tiến lên hiện đại hoá bởi cái tư tưởng, tâm lí, lối sống nông dân Cả gia đình đông đúc chịu ơn lão; không có lão thì chết đói hết Nhưng tất cả không ai muốn ăn đời ở kiếp với lão, đều hướng về ánh sáng thành phố, về văn minh công nghiệp Đọc truyện, tôi cứ nghe văng vắng âm thanh rền rĩ của xe cút kít trong gió Lào Đó là kĩ thuật là giải phóng đôi vai, sáng kiến của lão Khúng đấy chứ Nó gợi lên một cái gì lạc hậu, hoang dã, trì
trệ, buồn nản và dai dắng đến sốt ruột
152
Trang 3Trò chuyện đã để lại ấn tượng đậm nét về một tâm hồn đây nhiệt tình, hăm
hở với sáng tác và công cuộc đổi mới của nền văn học chúng ta Anh cho rằng
sự trì trệ của xã hội ta là do tư tưởng nông dân chi phối Tư tưởng bảo thu từ đất đùn lên, chủ yếu là nội sinh chứ không phải ngoại nhập Nó chi phối cả chính trị, triết học, khoa học, văn hoá, văn nghệ lắt nhất, thiển cận, không nhìn xa, nước dâng đến đâu thuyền dâng đến đó Nông dân rất tình nghĩa nhưng cũng rất tàn bạo Nông dân thích vua, thích trời và thích cát cứ To, làm vua một nước, nhiều nước, cả thế giới Bé, làm vua một tỉnh, một huyện, một xã, một phường, một nhà Nhà văn phải là một thứ côn trùng lấy cái râu thăm dò không khí thời đại nhưng nhà văn muốn có tầm cỡ thời đại thì lại phải ngụp lặn sâu vào dân tộc và nhân dân mình Nhưng phải rất tỉnh, không được sướt mướt Tôi ghét cái lối tình cảm làng xóm không biết gì đến thiên hạ, chỉ tâng bốc lẫn nhau, con hát, mẹ khen hay Mác ket rất thời đại, rất lớn mà Côlômbia rất nhỏ Nhà văn mà sợ dân chủ thì không thể hiểu được Có dân chủ thực sự thì
vui biết bao!
1989 (*) Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn
NXB Giáo dục, 2006, tr 255 — 259
CHIEC THUYEN NGOAI XA
- Nguyên Thị Tố Nga THPT Nguyên Gia Thiêu, Quận Long Biên, Hà Nội
A MUC TIEU CAN ĐẠT
Giúp HS:
— Cảm nhận được suy nghĩ của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng khi phát hiện mâu thuẫn nghề nghiệp của mình, từ đó thấy rõ, mỗi người, nhất là người nghệ sĩ không thể giản đơn khi nhìn nhận cuộc sống, con người
- Hiểu và cảm thông với người lao động nghèo, cuộc sống lạc hậu, vất vả, chịu nhiều bất hạnh, nạn nhân tự nguyện của nan bao hanh gia đình
- Hiểu đặc sắc nghệ thuật của truyện: kết cấu độc đáo, triển khai cốt truyện sáng tạo, khắc hoạ nhân vật ấn tượng
- Rèn kĩ năng đọc — hiểu truyện ngắn hiện đại
B TIẾN TRÌNH DẠY - HỌC
1 On định
2 Kiểm tra bài cũ
153
Trang 43 Bài mới
Hoạt động của GV - HS Yêu cầu cần đạt
? Giới thiệu những nét chung nhất về nhà văn
Nguyễn Minh Châu?
— HS tóm tất Tiểu dẫn GV bổ sung, chốt ý
quan trọng HS nhớ tên 3 tác phẩm của NMC
| Tiéu dan 1.Tac gia (SGK)
2 Tac pham:
Hoàn cảnh sáng tác: 8 - 1983, in trong tập truyện ngắn cùng tên, NXBTP mới, H, 1987
từng đoạn khác nhau của HS, miễn là hợp lí
ll Doe ðiểu khái quát
— HS đọc diễn cảm đoạn tư lúc bấy giờ ngoại
cảnh vừa mang lại
— GV néu van dé:
? Trong chuyến đi thực tế, trước cảnh bình minh
trên biển, nhân vật Phùng phát hiện được điều
gi? Cảm xúc nghệ sĩ của anh như thế nào lúc
ấy?
— HS thảo luận nhóm, phát biểu
— GV khái quát:
Còn gì hạnh phúc hơn với nghệ sĩ khi bắt gặp
cảnh đẹp bất ngờ, tuyệt vời mang đến sự trong
trẻo, bay bổng cho tâm hồn?
Ill Doe Aiéu chi tiét đoạn frích
Bure tranh thién nhién hoan mi
— Về đẹp trời cho cả đời bấm máy may ra bắt gặp một lần diễm phúc:
Mũi thuyền in chiếc mui khum khum
— Bức tranh mực tàu của danh hoạ cổ,m đường nét, ánh sáng hài hoà, về đẹp toàn bích;
— Vẻ đẹp cổ điển, lãng mạn
Cảm xúc của nghệ sĩ: ngây ngất, bay bổng, kinh ngạc, hãng hụt
? Phát hiện tình huống truyện? Nhận xét?
— HS phát hiện chỉ tiết, bình cử chỉ, hành động
của hai vợ chồng và đứa con trai
— GV nêu tình huống:
Nếu đặt mình vào địa vị người đàn bà em sẽ
chọn cách xử sự nào? Bức tranh cuộc sống đây bất ngờ và nghịch lí
- Tâm hồn đang thăng hoa bởi cái đẹp >< choáng váng vì sự xuất hiện của cặp vợ chồng
và hành động tàn bạo của người đàn ông
— Chiếc thuyền đẹp mờ mơ >< hai vợ chồng thuyền chài
154
Trang 5Hoạt động của GV - HS Yêu cầu cần đạt
— Không để chồng đánh như vậy
— Kêu cứu
— Khóc lóc van xin
— Đánh lại hoặc bố chạy
Lí giải sự bất hợp lí của tất cả các phương án
trên
? Tại sao người mẹ lại chắp tay vái lấy vái để
đứa con?
— HS lí giải theo cách hiểu của mình
? Những phát hiện của nghệ sĩ Phùng nói lên
điều gì về cuộc sống, con người, mối quan hệ
giữa cuộc sống, con người và nghệ thuật?
— HS thảo luận, phát biểu
— GV bổ sung, chốt ý và mở rộng, bình luận:
Chiếc thuyền từ ngoài biển từ từ tiến vào bờ
trong buổi bình minh mang đến cho nghệ sĩ săn
ảnh những bức ảnh đẹp như mơ nhưng khi
thuyền đến gần bờ và sau đó lại phơi bày hiện
thực nghiệt ngã về thân phận con người, về nạn
bạo hành gia dình mà người vợ là nạn nhân đau
khổ, tủi nhục
— Người đàn bà cam chịu, nhẫn nhục
— Gã đàn ông vũ phu, tàn bạo;
— Thằng Phác như viên đạn, nhảy xổ vào gã đàn ông
—> bi kịch ngang trái mà nghệ sĩ Phùng buộc phải chứng kiến khi tâm hồn đang lâng lâng hạnh phúc
— Sự việc đánh vợ diễn ra khá thường xuyên: 3 ngày Í1 trận nhẹ, 5 ngày 1 trận nặng
— Ý nghĩa:
Phát hiện của người nghệ sĩ như nước rửa ảnh làm nổi hình sắc nhân vật, nổi bật vấn đề tư tướng của tác giả (NĐM)
— Đẳng sau cái đẹp không phải bao giờ cũng là cái thiện, chân lí và đạo đức mà có khi ngược lại
là cái ác, cái vô luân, vô đạo, tàn bạo, bất công, nghịch lí
— Mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống: Nghệ thuật nảy sinh từ cuộc sống nhưng không phải bao giờ cuộc đời cũng là nghệ thuật Nghệ
sĩ cần phải thận trọng khám phá bằng cái nhìn
đa chiều, toàn diện
— HS đọc phân vai đoạn từ: người đàn bà đàn
con tôi chúng nó được ăn no
? Tóm tắt thái độ của chánh án Đấu và người
đàn bà?
— GV gợi dẫn: Chuyện gì đã xảy ra ở toà án?
Triết lí mà tác giả muốn gửi vào câu chuyện là
Chị không sống nổi với cái lão vũ phu ấy đâu
Dau tin giải pháp của anh cho người đàn bà là
155
Trang 6Hoạt động của GV - HS Yêu cầu cần đạt
— HS chọn chỉ tiết, giải thích, rút kết luận
— GV gợi dẫn, nâng cao:
Hành trình đi tìm hạnh phúc của những gia đình
dân chài ven biển kia vẫn chưa có gì hứa hẹn
sáng sủa hơn trước Những bi kịch như thế và
hơn thế vãn có thể xảy ra Con người luôn đứng
trước sự lựa chọn Câu hỏi với gia đình người
đàn bà vẫn chưa có lời đáp thoả đáng hợp lí hợp
tình Liệu những lời răn đe của chánh án Đầu có
thuyết phục nổi con người thô mãng và buồn
khổ kia không? Liệu thằng Phác có chịu để yên
mãi cho bố nó hành hạ mẹ nó mãi thế không?
Người đàn bà nghèo, lam lũ, thất học nhưng rất hiểu cuộc sống, con người, hiểu cả sự bế tắc của chồng, sẵn sàng cam chịu khổ nhục để giữ bình yên cuộc sống gia đình và những đứa con
* Nghệ sĩ Phùng
— Ngạc nhiên—> xúc động, phát hiện: Đằng sau
vẻ ngoài xấu xí, thô kệch của người đàn bà lạc hậu lại lấp lánh tình thương, lòng vị tha, đức hi sinh cao quý của người vợ, người mẹ, người phụ
an sâu bên trong tâm hồn con người lao dộng lam lũ
? Theo em, về nghệ thuật truyện ngắn, Chiếc
thuyền ngoài xa đã có những đặc sắc gì? phân
tích, chứng minh
- HS tập tổng hợp, nêu nhận xét, tim dan
chứng minh hoạ, phát biểu
— GV bổ sung, điều chỉnh, tổng kết và nâng
Ca0
Đặc sắc nghệ thuật:
— Cốt truyện giản dị, tình huống truyện bất ngờ, độc đáo, mang ý ngĩĩa khám pha, duoc day căng lên, xoáy sâu hơn để phát hiện tính cách con người, sự thật cuộc sống
So sánh quan niệm nghệ thuật của Nguyễn
Minh Châu trong 2 truyện ngắn Bức tranh và
Chiếc thuyền ngoài xa? IV G// nhớ (SGK)
V Luyén tap Bức tranh là sự tự nhận thức,tự phê phán của con người dưới ánh sáng của lương tâm và đạo đức
Chiếc tthuyền ngoài xa là sự nhận thức và phê phán cái ác, cái xấu trong đời sống gia đình, xã hội
156
Trang 7Hoạt động của GV - HS Yêu cầu cần đạt
? Nhân vật nào đã để lại trong em ấn tượng sâu | Điểm chung:
sắc nhất trong Chiếc thuyền ngoài xa Viết một ° 0/6009 “ut Nhận thức, phê phán cái xấu, cái ác để góp đoạn văn trình bày cảm nhận về nhân vật đó phần hoàn thiện nhân cách, làm cho cuộc sống Soạn bài tiếp theo ngày càng tốt đẹp hơn
(*) Nhiều tác giả: Thiết kế bài dạy Ngữ văn THPT
NXBGD, H, 2008; tr 185 — 190
NGUYEN MINH CHAU (Trich)
Nguyên Văn Luu Sự nghiệp văn học của Nguyễn Minh Châu là một di sản văn học đáng kính trọng, một tấm gương sáng tạo Đó là con đường gian khổ xuyên qua cuộc sống phức tạp, xuyên qua vô vàn cuộc đời để khám phá bản chất con người với khát vọng hướng thiện cháy bỏng, nhiều khi đến gay gắt, phẫn nộ Tác phẩm của ông không phải là những luận đề to tát nhưng hời hợt mà là những số phận, những cuộc đời kết tinh từ cuộc sống, hiện lên trang giấy với nghệ thuật điêu luyện
Rất nhạy cảm với những thay đổi của con người và đời sống luôn vận động Từ những con người tràn ngập cảm hứng lãng mạn, trẻ trung, tươi tắn trong Mảnh trăng cuối rừng và Cửa sông, Dấu chân người lính đến những con người trĩu nặng tâm tư, từng trải, đau thương, khắc khoải ở Bên đường chiến tranh hay trên chuyến tàu tốc hành là con đường ngày càng đi sâu vào bản chất đời sống Ông nhìn thấy sâu sắc chiều sâu tâm hồn con người trong những
hoàn cảnh phức tạp như là chính sản phẩm của hoàn cảnh
Nguyễn Minh Châu đã có những trang viết có giá trị về con người Việt
Nam trong thời kì chiến tranh vệ quốc
Nhưng Nguyễn Minh Châu nhạy cảm, nhìn ra những đổi thay của con người ở những ngã ba đời sống Bức ranh là một truyện ngắn mang tính dự báo như thế Trong chiến tranh, khi còn được lí tưởng cao cả dẫn dắt thì con người cá nhân tạm lui Nhưng khi ra khói chiến tranh ác liệt thì con người cá nhân cùng những dục vọng tầm thường, thậm chí đen tối, xấu xa lại dễ trỗi dậy Con người cá nhân nhỏ bé dễ dàng quên hết nghĩa vụ và trách nhiệm, chỉ còn nhớ đến cá nhân mình và gây đau khổ cho người khác Việc đó chứng tỏ đề cao cái tôi, cái cá nhân phải gắn với một lí tưởng nhân văn, với ý thức nghĩa vụ cộng đồng, nếu không sẽ chỉ đẩy con người cá nhân và cộng đồng vào bế tắc
157
Trang 8Càng về sau, Nguyễn Minh Châu càng đi sâu khám phá bản chất con người
trong những hoàn cảnh sống bình thường: khi ở đó, con người thường bộc lộ tất
cả những phẩm chất của nó Ông phân tích, mổ xẻ, lên án, vạch trần những mặt
tăm tối của nó, kêu gọi nó với khát vọng hướng thiện sâu sắc Nhà văn phân thân vào các trạng thái hồi cố, phản tỉnh, sám hối, tự phơi bày, cắt nghĩa, nhìn nhận lại những cái tốt, cái xấu đã trải qua trong cuộc đời
Chúng ta sẽ tiếp tục hoài bão của ông:
- Hãy đừng làm người sống đau khổ hơn!
(*) Tuyển tập Nguyễn Minh Châu NXB Văn học; Hà Nội, 1994; Tr 7 — 14
VA NGUYEN MINH CHAU (1930 — 1989)
Hai nhà văn bằng tuổi nhau, hai nhà văn — chién sĩ ngòi bút sung sức có mặt ở nhiều giai đoạn cách mạng, trở thành những nhà văn hàng đầu của văn xuôi Việt Nam sau cách mạng Những trang viết in đậm nét hình ảnh người chiến sĩ quân đội trong thời kì kháng chiến chống MI
Nguyễn Minh Châu gắn bó nhiều hơn với đời thường, với nhiều mẫu hình nhân vật Ngòi bút sắc sảo khi phân tích từ hoàn cảnh hiện thực cho đến chân tướng nhân vật để phát lộ ra bản sắc mỗi con người Nguyễn Minh Châu có cái nhìn ưu ái, thấu hiểu cuộc đời và con người nên đã tạo ra được mạch tình cảm
nhân ái trong tác phẩm
Nguyễn Khải giỏi phát hiện vấn đề, khai thác sâu tâm trạng nhân vật, nhạy cảm với nhiều mối quan hệ giữa nhân vật và thời cuộc, môi trường hoạt động, hoàn cảnh gia đình va thân phận riêng.Văn mạch tiềm ẩn nhiều câu hỏi, nhiều triết lí
(*) GŒS Hà Minh Đúc: Lời giới thiệu: "Nguyên Khải—
Tác giả sáng tạo ra tình huống nghịch lí oái oăm, trớ trêu với những biểu hiên, là:
155
Trang 91 Nohịch lí giữa đời sống và nghệ thuật
Người nghệ sĩ dù có cố gắng bao nhiêu, mất bao tâm huyết, sức lực và trí tuệ cũng chưa thể đáp ứng được đòi hỏi của cuộc sống Không bao giờ được phép tự hài lòng, thoả mãn mà phải luôn phấn đấu không ngừng vì nghệ thuật chân chính đích thực Đó là thông điệp đầu tiên của Nguyễn Minh Châu qua những bức ảnh đẹp thì đẹp thực nhưng vẫn thiếu một chiếc qua con mắt tỉnh
tường của vị trưởng phòng sâu sắc và lắm sáng kiến
2 Nghịch lí giữa cảnh đẹp của thiên nhiên thơ mộng trữ tình và di hoa chiến tranh
Bờ biển cách Hà Nội 600 km, phăng lặng, tươi mát như da thịt mùa thu lại
có những bãi xe tăng, thiết giáp ngụy bỏ lại trên đường rút chạy hồi tháng 3 —
1975 bị thời gian và nước biển gặm mòn và làm cho rỉ sét
Chi tiết này có 3 dụng ý nghệ thuật:
+ Nhắc nghệ sĩ đừng quên nghịch lí cuộc sống Nghệ thuật không chỉ ở cảnh mộng mơ mà còn ở cảnh thực sần sùi, ga1 góc
+ Báo hiệu nghịch lí căng thẳng, dữ đội hơn
+ Nhắc bạn đọc thời gian câu chuyện chưa xa lắm thời chiến tranh, làm sao
xoá dần đi di hoa chiến tranh, gắn liền những vết thương chiến tranh mà đến hôm nay vẫn còn ri máu?
3 Nghịch lí giữa cảnh thiên nhiên thơ mộng và cái đẹp vô hồn
Phải trải qua bốn lần phân vân, lựa chọn, nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng mới tạm
ưng, mới chọn được một cảnh biển và thuyền khả dĩ vừa ý
+ Lần thứ nhất: cảnh xô bồ,
+ Lần thứ hai: cảnh nhàm chán;
+ Lần thứ 3: cảnh tẻ nhạt
Lần thứ tư, mới thu vào ống kính một cảnh ba chiếc mũi thuyền và một
tấm lưới đọng đầy những giọt nước biển, xa xa là đường nét một người đàn bà
đang lom khom kéo lưới, sau lưng một người đàn ông và một đứa trẻ đứng
thắng ở đầu mũi thuyền, dùng lực nâng để làm đòn bẩy, nâng bổng hai chiếc
gọng lưới lên trời
Thật là một cảnh đẹp khoẻ khoắn, có hồn, trong sáng, tươi vui hài hoà màu sac Hoa sĩ thiên nhiên đã hoà phối sắc màu thật tuyệt diệu, ánh sáng và bóng tối, cận cảnh và viễn cảnh, thiên nhiên và con người lao động, khách quan — chủ quan Nghệ thuật là như vậy đó; là công phu chờ đợi, là kiên nhẫn kiên trì nhưng còn phải có cái trời cho, sự may mắn nữa Chính Phùng đã nhận ra
159
Trang 10điều này: nếu không có sự sắp đặt tài tình của ngẫu nhiên thì tài ba bao nhiêu chăng nữa, anh cũng vẫn chỉ thu được những tấm ảnh vô hồn!
4 Nghịch lí giữa cảnh đẹp tuyệt đỉnh bên ngoài và cảnh con nguoi lao
hiện ra hệt như cánh dơi khổng lồ Màu sắc và đường nét hiện ra đẹp giản dị, sửng sốt, khiến tôi bối rối, từm như có cái gì bóp thắt lại
Ngòi bút nhà văn đã tả lại cảnh ấy Câu đầu mang tính ước lệ khi so sánh cảnh với bức tranh thuỷ mạc Tàu hai màu đen trắng Các câu sau là hình dung
cụ thể, cảnh huyền ảo, tỉnh khiết, vừa nh vừa động Các tính từ và so sánh chuẩn xác làm đậm chất tạo hình
Nhưng thật trớ trêu, cảnh đẹp tuyệt vời ấy lại ấn chứa những điều tệ hại nhất, xót xa nhất Đó là tiếng quát hung dữ, là người đàn bà cao lớn, mặt rõ, mệt mỏi, 0h buồn ngủ, lội vào bờ theo sau là gã đàn ông tóc như tổ qua, lưng sấu, chân đi chữ bát theo sau Rồi cảnh bạo hành dữ đội và tàn nhẫn xảy ra ngay trước mặt Gã đàn ông đánh vợ như đánh kẻ thù Thằng bé con dùng hết
sức lao vào người bố và bị hai cái tát nảy lửa Người đàn ông bỏ về thuyền
Người đàn bà khóc, vái lạy con và đi theo người đàn ông
Thật nghiệt ngã Khát vọng tìm đến cái đẹp của nghệ sĩ là rất đáng quý nhưng anh cần tỉnh táo để nhận ra cái phũ phàng của đời sống Hãy tỉnh táo trước cái đẹp!
Bất cứ cái đẹp nào cũng có thể ẩn chứa những phức tạp, có khi là bất hạnh
Tình huống nghịch lí này xua tan màn khói lãng mạn phủ lên bức tranh cảnh kia, làm trơ ra sự tàn nhãn đời thường Bài học trách nhiêm, lương tâm nghệ sĩ là phải nhận ra cái đẹp bên ngoài và mặt trái, đằng sau u ám, sần sùi của cái đẹp ấy
Dưới góc độ nhân vật, nhà văn cũng xây dựng những cấu trúc nhân vật nghịch lí, tốt xấu lẫn lộn, đan xen Người đàn bà thô kệch và nhẫn nhục đến kì
lạ ấy — qua lời g1ãi bày của chính mụ trong phòng toà án huyện, lại là một tấm lòng hi sinh vô bờ: đán đàn bà làng chài chúng tôi cần phải có người đàn ông
để chèo chống khi phong ba, để cùng làm ăn và nuôi nấng những đứa con đông 160
Trang 11đúc Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình Còn gã đàn ông kia cũng không hoàn toàn là chồng độc ác, xấu xa Trước kia hắn là gã trai biển hiền lành, cục tính, chăm làm Vì sao lão trở nên
vũ phu như vậy? Vì lão khổ quá, vì làm ăn vất vả nuôi con mà vẫn đói rách Lão đánh vợ để giải toả những bức bối trong người Lão rên rĩ, đau đớn mỗi khi đánh vợ Lão cũng không phải là kẻ hiếu chiến, thích gây gổ với người khác Phùng khẳng định: lão đánh lại tôi chỉ để tự vệ Thằng Phác là đứa con hiếu thảo, rất thương mẹ và quyết tâm bảo vệ mẹ đến cùng bằng cách trẻ con nông
nổi và nguy hiểm của nó nhưng bên trong nó cũng ấn chứa tính côn đồ nguy
hiểm: sắn sàng cầm dao đâm người Nó đã sớm có ý thức báo thù bằng bạo lực
để ngăn bạo lực
Cả hai vợ chồng và đứa con nhà thuyền chài đều vừa là nạn nhân vừa là thủ phạm Họ chưa phải là những nhân vật tính cách với quá trình phát triển tâm lí
nhưng đã làm tốt chức năng thể hiện chủ đề tác phẩm
Chọn điểm nhìn trần thuật cũng là một thành công của tác giả Trao điểm
nhìn này cho nhân vật Phùng là cách tối ưu Phùng vừa là nhân vật vừa là người
kể chuyện dẫn chuyện chính mình từng chứng kiến và tham gia làm cho
chuyện thật hơn, kể chuyện mình Là người từng trải, sâu sắc phù hợp với lời
văn trần thuật nhiều triết lí, suy nghiệm, ngẫm nghĩ, người đọc có thể tin; là nghệ sĩ nhiếp ảnh nên lời kể giàu chất thơ, chất hoạ, mang dấu ấn nghề nghiệp khá rõ trong những so sánh: Tấm lưng rộng và cong nh mũi thuyền; Những món tóc vàng hoe đỏ quạch như mớ lưới to bợt bạt; Cặp mắt thật đen như con
mắt vẽ trên đầu mũi thuyền
Nhan đề truyện cũng hàm nhiều ý thú vị Ở đây là chiếc thuyền nghệ thuật đang trôi ngoài xa cuộc đời Người chèo lái con thuyền nghệ thuật ấy phải hiểu sâu sắc con thuyền của mình, và càng phải hiểu rõ luồng lạch nông sâu biển ca cuộc đời mới đưa con thuyền nghệ thuật tới chân trời lí tưởng của cái đẹp và hạnh phúc con người
(*) Tạp chí Giáo dục, số 196, kì 2, tháng ö — 2006; tr 35 — 37 — 34
161
Trang 12Tiết 91 — 92 TIENG VIET
THUC HANH VE HAM Y
A Két qua cGn dat
— On tập, củng cố, nâng cao các hiểu biết về hàm ý đã hoc ở bac THCS Biết cách tạo hàm ý va vai trò của hàm ý trong hoạt động ø1ao tIếp
— Tích hợp với các văn bản Văn đã học và tích hợp với vốn sống trực tiép
— Rèn luyện kĩ năng lĩnh hội hàm ý, ki năng nói và viết theo cách có hàm ý trong những ngữ cảnh cần thiết
B Thiết kể bòi dạy - học
Hoạt động 1
ÔN TẬP VỀ NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý + GV yêu cầu HS tái hiện kiến thức đã học ở bậc THCS để trả lời câu hỏi:
1 Nghĩa tường minh và hàm y la gi? Cho vi du
2 Trong hoạt động giao tiếp, có khi nào người nghe (người đọc) không hiểu được hàm ý không? Tại sao? Cho biết cách khắc phục
+ GV gợi dẫn Hồ trả lời:
"Nghĩa tường minh là phần thông báo được diễn đạt trực tiếp băng từ ngữ trong câu Hàm ý là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ
ngữ trong câu nhưng có thể suy ra từ những từ ngữ ấy
Để sử dụng hàm ý, cần có hai điều kiện sau đây:
— Người nói (người viết) có ý thức đưa hàm ý vào câu nói
— Người nghe (người đọc) có năng lực giải đoán hàm ý”
(SGK Ngữ vấn 9, tập 2, trang 75 + trang 91 NXBGD HN, 2005)
Vi du:
Doc doan van sau:
"— Troi oi, chi con có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn Nhà hoa si tac 162