Thiết kế bài giảng Ngữ Văn 12 tập 2 part 9 ppsx

Hoặc tái hiện chân dung người phụ nữ đầu thế kỉ XX với những bình luận chủ quan của người với tư cách vừa cháu họ xa vừa là người kể chuyện: Nhìn những tấm ảnh các cụ chụp hồi đầu thế kỉ

miêu tả, bình luận về quan niệm của một thời về các sự kiện đang kể Ví dụ, quan niệm ấu trĩ của giai cấp vô sản thời mới giải phóng miền Bắc (1954 — 1956):

Với người vô sản, ở quá rộng là một cái tội, trons khi cán bộ và gia đình

họ phải ở chen chúc trong những khu nhà tập thể, có khi phải ở ngay dưới gầm cầu thang của nhà bạn bè

Đây không phải là quan niệm riêng của Nguyễn Khải mà là quan niệm của một thời đã qua

Hoặc tái hiện chân dung người phụ nữ đầu thế kỉ XX với những bình luận chủ quan của người với tư cách vừa cháu họ xa vừa là người kể chuyện:

Nhìn những tấm ảnh các cụ chụp hồi đầu thế kỉ mà cảm động Các cụ đều không được đẹp, mặt vuông, trán ngắn, mắt hẹp, dài, hơi xếch, sò má cao Cả 3

cu déu ăn mặc theo mốt thời ấy: khăn vấn bỏ đuôi gà, áo tứ thân dệt tơ (xuyến), quần lĩnh Bưởi và đi hài

Hoặc sự thay đổi ghê gớm của buổi giao thời hiện lên qua một câu bình luận: Ba bà đặc nhà quê nhưng lại để ra những cô con gái rất tân thời

Truyện không kể về chiến tranh nhưng vẫn thấy sự khủng khiếp, tàn bạo của nó đã cướp đi bao người con yêu quý, càng cảm phục hơn sự hi sinh to lớn của các thế hệ đi trước Đấy là lời kể của Dũng (con trai cô Hiền) — người trong cuộc: 660 người đi, bây giờ còn lại hơn 40 Chỉ tính một đợt vào Nam đánh MT của thanh niên Hà Nội đã có trên dưới 600 người nằm lại chiến trường

Để làm rõ hơn bản chất của người Hà Nội, ngoài cái nhìn của bản thân tác giả còn bổ sung thêm cái nhìn của chính người Hà Nội về người Hà Nội Đó là khi nhà văn kể về sự thiếu lễ độ của mấy ông bạn trẻ, thờ ơ, vô cảm, khinh người, khó chấp nhận khi người lạ hỏi đường Lời bình luận hơi phũ của người

Hà Nội chính gốc:

— Ông ăn mặc tẩm như thế, lại đi xe đạp, họ khinh cho là phải Thử đội mũ

dạ, áo ba đờ xuy, cưốõi cái cúp xem, thưa gửi tử tế ngay

Vì sao tác giả lại chọn cô Hiền làm một người Hà Nội?

Có lẽ vì phụ nữ là biểu tượng của cái đẹp, để nói về cái đẹp, sự thanh lịch của người Hà Nội không thể nói về cái đẹp của người phụ nữ

Được coi là người Hà Nội gốc, sinh ra và lớn lên, được tận mắt chứng kiến các biến động của đời sống xã hội nên nói về cô Hiền cũng là nói về Hà Nội nói chung

Tuy là người thuộc tầng lớp trên nhưng không phải là tư sản bóc lột, chỉ buôn bán nhỏ và từng trải, biết nhiều hiểu rộng, giao thiệp rộng nên cô Hiền

hiểu sâu sắc nhân tình thế thái của người Hà Nội trong nhiều thời điểm khác nhau

Với người kể, cô là người có họ xa, đủ khoảng cách để người kể có thể suồng sã, trêu chọc, thân mật giãi bày những điều thân mật sâu kín, gan ruột Như vậy, nhân vật cô Hiền là một cấu trúc tính cách của một người

Hà Nội

Vào cuối những năm 30 của thế kỉ XX, cô Hiền được coi là con gái rất tân thời: cạo răng trắng, uốn tóc, quần áo đồng màu, nữ trang dùng đồ ngọc, bạch kim và hạt xoàn Là con gái gia đình khá giả, có học thức, có tâm hồn nghệ thuật, cô Hiền làm gia đình mình thêm nổi tiếng bởi sự thông minh, nhạy cảm, tài thẩm định văn chương Khi có gia đình, là người chú ý đến làm ăn buôn bán nhưng cô được tiếng là người tử tế, lại khéo tay, tự làm hoa giấy rất đẹp, bán rất đắt

Tính cách Hà Nội của cô biểu hiện qua cách nói năng, cư xử

+ Trung thực: Ông Nam Cao là do cô từm ra phải không? Cô trả lời nghiêm trang: Ông Lé Van Truong tim ra

+ Binh tinh, hoa nha: Khi tdi hdi méc vé chuyén khong phdi hoc tap, cải tao, C6 vẫn cười rất tươi, nói thản nhiên

+ Lịch sự, biết kiềm chế, mềm mỏng, khi bị hỏi xỏ xiên, vẫn trả lời thật nhẹ nhàng Quyết đoán, đầy bản lĩnh: đế tính là làm; đã làm là không thèm để

Rõ ràng đây là một cấu trúc tính cách người Hà Nội — những ánh vàng

Mở đầu là lời giới thiệu cô Hiền, người họ hàng Kết thúc là lời ca ngợi của tác giả Tập trung biểu hiện sự ngưỡng vọng, niềm tiếc thương những người như cô Hiền phải ra đi vì tuổi tác Là người họ hàng, sự ra đi ấy đã xót xa,

là hạt bụi vàng Hà Nội chừm vào lòng đất cổ, sự tiếc nuối xót xa càng tăng gap bội

Người kể chuyện là tác giả đóng vai nhân vật Chức năng trần thuật trao cho người kể chuyện đặc biệt này; qua lời kể gián tiếp — lời Nguyễn Khải — người trong cuộc nên đậm màu sắc cá tính, cảm xúc và quan niệm riêng của

nhà văn Lời dẫn chuyện có lúc lại tranh luận, có lúc lại đồng tình với lời nhân vật, tạo ra giọng điệu phân tích sắc sảo về con người và nhân thế, thời thế Có cảm tưởng hai chủ thể của lời gián tiếp và trực tiếp đều là những người từng trải, lọc lõi, am hiểu tận đáy cuộc sống đầy biến động này Cả hai đưa nhau vào chuyện để đối thoại, tranh luận, bác bỏ, đồng tình về nhân sinh, thời thế Có phải vì thế mà truyện mang tính đối thoại, chính luận - triết lí Đó là đặc điểm của sáng tác Nguyễn Khải sau 1975?

Tạp chí Giáo dục, số 196, kì 2 tháng 8 — 2008; tr 38 — 39 — 24

Tiết 95 — 96 TIENG VIET THUC HANH VE HAM Y

HỘI THOẠI, CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI

+ GV yêu cầu HS tái hiện kiến thức đã học ở bậc THCS để trả lời các câu hoi:

1 Hanh dong noi 1a gi? Cho vi du

2 Hội thoại là gi? Cho vi du

3 Các phương châm hội thoại là gi? Cho vi dụ

+ GV gợi dân HS trả lời:

Mỗi hành động nói có thể được thực hiện bằng kiều câu có chức năng chính phù hợp với hành động đó (cách dùng trực tiếp) hoặc bằng kiểu câu khác (cách dùng gián tiếp)"

— Con trăn ấy là của vua nuôi đã lâu Nay em giết nó, tất không khỏi bị tội chết Thôi, bây giờ nhân trời chưa sáng em hãy trốn ngay đi Có chuyện gi dé anh ở nhà lo liệu

Thạch Sanh lại thật thà tin ngay Chàng vội vã từ g1ã mẹ con Lí Thông, trở

về túp lều cũ dưới gốc đa, kiếm củi nuôi thân

(Thạch Sanh)

* Hãy cho biết:

(1) Lí Thông nói với Thạch Sanh nhằm mục đích chính là gì? Câu nào thể hiện rõ nhất mục đích ấy?

(2) Lí Thông có đạt được mục đích của mình không? Chi tiết nào nói lên điều đó?

(3) Lí Thông đã thực hiện mục đích của mình bằng phương tiện øì?

(4) Nếu hiểu hành động là "việc làm cụ thể của con người nhằm một mục đích nhất định" thì việc làm của Lí Thông có phải là một hành động không? Vì sao?

(2) Có Chi tiết ấy là: Chàng vội vã từ giã mẹ con Lí Thông, trở về túp lều

cũ dưới gốc đa, kiếm củi nuôi thân

(3) Lí Thông đã thực hiện mục đích của mình bằng lời nói

(4) Việc làm của Lí Thông là một hành động vì nó có tính mục đích

* Phân tích mục đích của các hành động nói

(1) Mục đích của từng câu trong đoạn văn trên:

— Con trăn ấy là của vua nuôi đã lâu (trình bày)

— Nay em giết nó, tất không khỏi bị tội chết (đe doa)

- Thôi, bây giờ nhân trời chưa sáng em hãy trốn ngay đi (đuổi khéo)

- Có chuyện øì để anh ở nhà lo liệu (hứa hen)

Ví dụ 2:

Mục đích của từng câu trong đoqn văn sau:

"Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:

— Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?

Điểm thêm một giây nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:

— Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Doai

Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh bên tai, nó liệng củ khoai vào

rổ và oà lên khóc

Chừng như lic nay thấy bat ca chó lớn, chó con, cái Tí cứ tưởng những con vật ấy sẽ đi thế mạng cho mình, cho nên nó đã vững dạ ngồi im Bay gid nehe mẹ giục nó phải đi, nó lại nhếch nhác, mếu khóc:

— U nhất định bán con đấy ư? U không cho con ở nhà nữa ư? Khốn nạn thân con thế này! Trời ơi! "

(Ngô Tất Tố)

a Loi cua cai Ti:

— Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu? (hoi)

— U nhất định bán con đấy ư? (hoi)

— U không cho con ở nhà nữa ư? (hỏi)

— Khốn nạn thân con thế này! (cảm thán, bộc lộ cảm xúc)

— Trời ơi! (cảm thán, bộc lộ cảm xúc)

b Lời của chị Dậu:

— Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Doai (bao tin)

- Cậu vừa đi Sầm Sơn về đấy à? (hỏi)

— Có vui không? (hỏi)

- Gật đầu và lắc đầu: hành động xác nhận và hành động bác bỏ

* Tuu y:

- Hành động nói có thể diễn ra bằng lời nói tương ứng với các kiểu câu, nhưng cũng có thể diễn ra bằng cử chỉ, điệu bộ (gật đầu, lắc đầu, nhún vai, trợn mắt, bu môi, phẩy tay, ngoảy người ) Tuy nhiên, dạng điển hình của hành động nói vẫn là bằng lời nói

- Vâng, cháu cũng đã nghĩ như cụ Nhưng để cháo nguội, cháu cho nhà cháu ăn lấy vài húp cái đã Nhịn suông từ sáng hôm qua tới ø1ờ còn gi

- Thế thì phải giục cho anh ấy ăn mau lên đi, kẻo nữa người ta sắp sửa kéo vào rồi đấy!

Rồi bà lão lật đật trở về với vẻ mặt băn khoăn”

(Ngô Tất Tố)

* Goi y:

— Bac trai da kha r6i chit? (hoi)

— Cảm ơn cụ, nhà cháu đã tỉnh táo như thường (cảm ơn)

- Nhưng xem ý hãy còn lề bề lệt bệt chừng như vẫn mỏi mệt lắm (trình

bày)

— Này, bảo bác ấy có trốn đi đâu thì trốn (cầu khiến)

- Chứ cứ nằm đấy, chốc nữa họ vào thúc sưu, không có, họ lại đánh trói thì

khổ (cảm thán, bộc lộ cảm xúc)

- Người ốm rể rề như thế, nếu lại phải một trận đòn, nuôi mấy tháng cho hoàn hồn (cảm thán, bộc lộ cảm xúc)

— Vâng, cháu cũng đã nghĩ như cụ (tiếp nhận)

- Nhưng để cháo nguội, cháu cho nhà cháu ăn lấy vài húp cái đã (trình

bày)

— Nhịn suông từ sáng hôm qua tới g1ờ còn gi (cam thán, bộc lộ cảm xúc)

- Thế thì phải giục anh ấy ăn mau lên đi, kẻo nữa người ta sắp sửa kéo vào rồi đấy! (cầu khiến)

Ví dụ 6:

Doan van:

"Lê Thận nâng gươm lên ngang đầu nói với Lê Lợi:

— Đây là Trời có ý phó thác cho minh công làm việc lớn Chúng tôi nguyện đem xương thịt của mình theo minh công, cùng với thanh gươm thần này để báo đền Tổ quốc!"

"Hôm sau lão Hạc sang nhà tôi Vừa thấy tôi, lão báo ngay:

— Cau Vang đi đời rồi, ông gido a!

- Khốn nạn Ông giáo ơi! Nó có biết gì đâu! Nó thấy tôi gọi thì chạy ngay về, vẫy đuôi mừng Tôi cho nó ăn cơm Nó đang ăn thì thằng Mực nấp trong nhà, ngay đằng sau nó, tóm lấy hai căng sau nó đốc ngược nó lên"

- Họ vừa bắt xong (báo tin)

- Thế nó cho bắt à? (hỏi)

— Khốn nạn (cảm thán)

- Ông giáo ơi! (cảm thán)

— Nó có biết gì đâu! (cảm thán)

— Nó thấy tôi gọi thì chạy ngay về, vẫy đuôi mừng (tả)

— Tôi cho nó ăn cơm (kể)

— Nó đang ăn thì thằng Mục nấp trong nhà, ngay đằng sau nó, tóm lấy hai căng sau nó đốc ngược nó lên.(kể)

* Phan biệt hành động nói với kiểu câu khác:

Doan van:

"Em đi nhanh về chiếc giường, đặt con Em Nhỏ quàng tay vào con Vệ Sĩ

- Em để nó ở lại —- Giọng em ráo hoảnh — Anh phải hứa với em không bao giờ để chúng ngồi cách xa nhau Anh nhớ chưa? Anh hứa đi

— Anh xin hứa

Tôi mếu máo trả lời và đứng như chôn chân xuống đất, nhìn theo cái bóng

bé nhỏ liêu xiêu của em tôi trèo lên xe”

(Khánh Hoài)

* Kiểu hành động nói của mỗi câu:

- Anh phải hứa với em không bao giờ để chúng ngồi cách xa nhau (điều khiển, ra lệnh)

— Anh hứa đi (ra lệnh)

— Anh xin hứa (hứa)

* Tuu y:

— Sau khi đã xác định được hành động nói của các câu, chúng ta thấy, cùng

là câu trần thuật, nhưng chúng có thể có những mục đích khác nhau và thực hiện những hành động nói khác nhau; vậy thì chúng ta có thể rút ra một nhận xét: Cùng là câu trần thuật, nhưng chúng có thể thực hiện hành động nói trình bày hoặc cầu khiến!

— Câu trần thuật thực hiện hành động nói trình bày, chúng ta gọi là cách dùng trực tiếp; câu trần thuật thực hiện hành động nói cầu khiến, chúng ta gọi

là cách dùng gián tiếp

— Vâng, tôi đi ngay đây!

(Câu cầu khiến của A thực hiện hành động điều khiển)

— Hôm qua cũng mưa to như thế này!

(Câu trần thuật của A thực hiện hành động thông báo)

b Cách dùng gián tiếp:

A nói:

— Tớ mua cái cặp này những hai trăm nghìn cơ đấy!

B bu môi:

— Hai trăm nghìn cơ đấy?

(Câu nghi vấn của B thực hiện hành động bác bỏ: bia đặt, làm gì có cái giá trên trời ấy!)

A phàn nàn:

— Sao dạo này mọi người có vẻ lạnh nhạt với tớ thế nhỉ?

B cười:

— Cau hay tu hoi minh xem!

(Câu cầu khiến của B thực hiện hành động chất vấn: cậu thử kiểm điểm xem mình đã đối xử với bạn bè như thế nào?)

A xuýt xoa:

— Cậu thấy mái tóc "Hàn Quốc” của tớ có tuyệt không?

B tum tim:

- Ôi, nom cậu giống con khỉ đầu đỏ quá!

(Câu cảm thán của B thực hiện hành động phê phán: cậu bắng nhắng như loài khi chỉ biết nhắm mắt bắt chước mà thôi!)

A kêu ca:

— Trời nắng nóng quá nhỉ!

B gật đầu:

— Từ sáng đến giờ tớ đã nghe cậu nói câu này ba lần

(Câu trần thuật của B thực hiện hành động điều khiển: cậu kêu ca phàn nàn ít thôi kẻo người khác khó chịu đấy!)

— Quan hệ thân — sơ (theo mức độ quen biết, thân tình)

Vì quan hệ xã hội vốn rất đa dạng nên vai xã hội của môi người cũng đa dạng, nhiều chiều Khi tham gia hội thoại, mỗi người cần xác định đúng vai của mình để chọn cách nói cho phù hợp

Trong hội thoại, ai cũng được nói Mỗi lần có một người tham gia hội thoại nói được gọi là một lượt lời

Để giữ lịch sự, cần tôn trọng lượt lời của người khác, tránh nói tranh lượt lời, cắt lời hoặc chêm vào lời người khác

Nhiều khi, im lặng khi đến lượt lời của mình cũng là một cách biểu thị thái độ"

(SGK Ngữ văn 8, tập 2, tr 94 + 102 NXB GD HN, 2004)

Vi du:

1 Phân tích vai xã hội và cách ứng xử của các vai ấy trong một số đoạn trích sau:

Doan (1):

"Một hôm, cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:

- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?

Nhận ra những ý nghĩa cay độc trong giọng nói và trên nét mặt khi cười rất kịch của cô tôi kia, tôi chỉ cúi đầu không đáp Vì tôi biết rõ, nhắc đến mẹ tôi, cô tôi chỉ có ý gieo rắc vào đầu óc tôi những hoài nghi để tôi khinh miệt và ruồng rẫy mẹ tôi, một người đàn bà đã bị cái tội là goá chồng, nợ nần cùng túng quá, phải bỏ con cái đi tha hương cầu thực Nhưng đời nào tình thương yêu và lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến Tôi cũng cười đáp lại cô tôi:

- Không! Cháu không muốn vào Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về

Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:

- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!

Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi cham chap đưa nhìn tôi Tôi lại im lặng cúi đầu xuống đất: lòng tôi càng thất lại, khoé mắt tôi đã cay cay Cô tôi liền vỗ vai tôi cười mà nói rằng:

- Mày dại quá, cứ vào đi, tao chạy cho tiền tàu Vào mà bắt mợ mày may

vá sắm sửa cho và thăm em bé chứ

TÔI cười đài trong tiếng khóc, hói cô tôi:

— Sao cô biết mợ con có con?

Cô tôi vẫn cứ tươi cười kể các chuyện cho tôi nghe Có một bà họ nội xa vào trong ấy cân gạo về bán Bà ta một hôm đi qua chợ thấy mẹ tôi ngồi cho con bú ở bên rổ bóng đèn

Cô tôi chưa dứt câu, cổ họng tôi đã nghẹn ứ khóc không ra tiếng Giá những cổ tục đã đày đoạ mẹ tôi là một vật như hòn đá hay cục thuỷ tỉnh, đầu mầu gỗ, tôi quyết vồ ngay lấy mà cắn, mà nhai, mà nghiến cho kì nát vụn mới thôi

Cô tôi bỗng đổi giọng, lại vỗ vai, nhìn vào mặt tôi, nghiêm nghị:

— Vay may hoi cô Thông - tên người đàn bà họ nội xa kia — chỗ ở của mợ mày, rồi đánh giấy cho mợ mày, bảo dù sao cũng phải về Trước sau cũng một lần xấu, chả nhẽ bán xới mãi được sao?